ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2015.54190 مقاله پژوهشی معرفی کتاب «الفوائد الضیائیة» تألیف عبدالرحمان جامی معرفی کتاب «الفوائد الضیائیة» تألیف عبدالرحمان جامی ارجمند حسین دانش آموختة دکتری در رشتة زبان و ادبیات عربی دانشگاه تهران رضایی هفتادُر غلامعباس دانشیار دانشگاه تهران عمرانی پور مجتبی استادیار دانشگاه تهران (پردیس فارابی) 21 01 2015 6 2 1 26 11 12 2011 26 05 2013 Copyright © 2015, University of Tehran. 2015 https://jalit.ut.ac.ir/article_54190.html

کتاب «الفوائد الضیائیة» اثر جامی، پارسی سرای قرن نهم هجری، شرحی است بر کافیة ابن­الحاجب.جامی کتاب کافیه را برای مطالعة فرزندش ضیاءالدین یوسف که در آن تاریخ به تحصیلمقدمات زبان عربی اشتغال داشته است، شرح کرده و به همین مناسبت آن را «الفوائد الضیائیة»نام نهاده است. وی به سبب مهارت و تبحرش در زبان عربی، برای توضیح عبارات کافیه، شرحمزجی را انتخاب کرده است. جامی در توضیح و تفسیر مباحث نحوی، فردی متعصب نبوده و درشرح خود با ذکر آثار و صاحبان آن،جانبامانت را رعایت کرده است. وی در شرح خود فقط ناقل آرای نحویان نبوده است، بلکهاستقصائات خود را نیز ذکر کرده است. در نقد خود جانب ادب را رعایت کرده و هرگز رایو نظر ابن­الحاجب را رد نکرده است و اگر گاهی آرای ابن­الحاجب مورد قبول او نبودهاست، آرای دیگر نحویان که­ اندیشة ابن­الحاجب را رد می­کنند آورده است. با بررسیآراء وی در این کتاب، می­توان او را از طرفداران مکتب نحوی بصره دانست. نوشتة حاضربه بررسی و تحلیل پاره­ای از مشخصات این کتاب می­پردازد.

 جامی نحو کافیة ابن الحاجب الفوائد الضیائیة منابع القرآن الکریم ابن ­الحاجب، أبوعمرو عثمان بن عمر، شرح الوافیة فی نظم الکافیة، دراسة و تحقیق: موسی بنای العلیلی، النجف الأشرف، مطبعة الآداب، 1400ق. ابن خلکان، أحمدبن محمد، وفیات الأعیان، تحقیق محمد محیی­الدین عبدالحمید، القاهرة، مکتبة النهضة الـمصریة، الطبعة الأولی، 1949م ارجمند، حسین، سیر نحو در ایران با مقدمه، تصحیح، توضیح و تعلیق کتاب «الفوائد الضیائیة» تألیف عبدالرحمن جامی (م 898 ق)، پایان نامه دکتری، تابستان 1391ش. الأسترآبادی، رکن­الدین، البسیط فی شرح الکافیة، تحقیق: سلیمان الـحلی، قم، چاپخانة ستاره، چاپ اول، 1427ق. الأمین، السید محسن، أعیان الشیعة، تحقیق السید حسن الأمین، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1983. البغدادی، عبدالقادر بن عمر، خزانة الأدب و لب لباب لسان العرب، تحقیق عبدالسلام مُحمّد هارون. القاهرة، مکتبة الـخانجی، الطبعة الرابعة، 1418ق. جامی، عبدالرحمان، الفوائد الضیائیة، چاپ سنگی، تهران، انتشارات وفا، 1374ش. جامی، عبدالرحمان، شرح الجامی علی الکافیة، تصحیح محمد زکی الجعفری، موسسة دار الحجة للثقافة، الطّبعة الأولی، 1389 ش. جامی، عبدالرحمان، شرح ملا جامی، تحقیق أحمد عز وعنایة و علی محمد مصطفی، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، 2009 م. حاجی خلیفة، کشف الظنون عن أسامی الکتب و الفنون، 2جلدی، چاپخانة وکالة المعارف بـمصر، 1363ق. حکمت، علی اصغر، تحقیقات در تاریخ احوال و آثار منظوم جامی، تهران، چاپخانه بانک ملی ایران، 1320 ش. دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، تهران، سازمان لغت نامه، چاپ سوم، 1362 ش. رضازاده شفق، صادق، تاریخ ادبیات ایران، تهران، آهنگ، 1369ش. الرضی الأسترآبادی، محمد بن الحسن، شرح الرضی علی الکافیة، مصحح یوسف حسن عمر، جامعة قار یونس، 1398 ق. الزرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال والنساء من العرب والـمستعربین والـمستشرقین، بیروت، دارالعلم للملایین، الطبعة الـخامسة عشر، 2002م. سیدی، سیدحسین، رویکرد زبان شناختی به نـحو عربی، مشهد، انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد، چاپ اول، 1387ش. شریف اردکانی، محمدباقر، جامع الشواهد، تهران، کتابفروشی جعفری تبریزی، 1379ش. السیوطی، عبدالرحمن بن أبی بکر، بغیة الوعاةفی طبقات اللغویین و النحاة. تـحقیق مُحمّد ابوالفضل ابراهیم. بیروت، دار الفکر، الطبعة الثانیة، 1399ق. صفا، ذبیح الله، تاریخ ادبیات در ایران، 5 جلدی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1365ش. الطنطاوی، مُحمّد، نشأة النحو و تاریخ أشهر النحاة، القاهرة، دار الـمعارف، الطبعة الثانیة. فرّوخ، عمر، تاریخ الأدب العربی، بیروت، دارالعلم للملایین، الطبعة الرابعة، 1984. لاری، عبدالغفور، حاشیة الفوائد الضیائیة، چاپخانه یوسفی، 1313ق. مصاحب، غلامحسین، دایرة المعارف فارسی، تهران، چاپ دوم،  1365ش. الـمیدانی النیسابوری، أحمد بن محمد، مجمع الأمثال، معاونت فرهنگی آستان قدس رضوی، 1366ش. نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری، تهران، انتشارات فروغی، 1344ش. ولایتی، علی­اکبر، نورالدین عبدالرحمان جامی، تهران، انتشارات امیرکبیر، چاپ دوم، 1390ش.
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2015.54192 مقاله پژوهشی سوررئالیسم در شعر اُنسی الحاج، مجموعه «لن» سوررئالیسم در شعر اُنسی الحاج، مجموعة «لن» طهماسبی عدنان دانشیار دانشگاه تهران امینی ادریس دانش آموختة دکتری در رشتة زبان و ادبیات عربی 21 01 2015 6 2 27 48 10 11 2013 13 07 2014 Copyright © 2015, University of Tehran. 2015 https://jalit.ut.ac.ir/article_54192.html

انسی حاج شاعر لبنانی، از پرچمداران مدرنیسم ادبی و از بنیانگذاران شعر منثور در جهان عرب است. شعر او به نگارش خودکار، غلبة فضای گسست و رؤیا و چیرگی ساحت ذهن، ممتاز  است. انسی حاج خصوصاً در مراحل نخست شعری خود در فضایی سوررئالیستی سیر می‌کند، اما به دلیل تحول و التهابی که شعر منثور به پیشگامی او و شاعران هم­مشربی چون ادونیس در روند شعر عربی ایجاد کرد سبک­شناسی و زیبایی­شناسی شعر او چندان مورد توجه و اهتمام ناقدان واقع نشد. بر همین اساس، این پژوهش کوشیده است مؤلفه‌ها و مشخصه‌های سوررئالیستی نخستین و جنجال­برانگیزترین مجموعة شعری او، «لن» را با رهیافت تحلیل توصیفی، بررسی و نقد کند. نتایج، بیانگر تاثیرپذیری عمیق شاعر از زیبایی شناسی سوررئالیستی و منابع معرفتی این مکتب است؛ بگونه­ای که وفور مفاهیم سرکش و خردگریز، تصاویر متناقض­نما، آشنایی زدایی­های نامتعارف، گسست رشتة زمان و شکست منطق زبان در این مجموعة شعری، نشانگر روایت شاعر از جهان رؤیا است که سوررئالیست­ها آن را واقعیت برتر می‌نامند.

 انسی الحاج سوررئالیسم شعر لبنان نگارش ناخودآگاه رؤیا منابع أدونیس، الصوفیة و السریالیة، بیروت، دارالساقی، الطبعة الأولی، 1992. الأصفر، عبدالرزاق، الـمذاهب الأدبیة لدی الغرب، منشورات اتـحاد الکتاب العرب، 1999. برتون آندره، سرگذشت سوررئالیسم، گفتگو با آندره برتون، ترجمة عبدالله کوثری، تهران، انتشارات نشر نی، چاپ سوم، 1388. بودافر پیر دو، شاعران امروز فرانسه، ترجمة سیمین بهبهانی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی،1373. جبرا، ابراهیم جبرا، النار و الـجوهر دراسات فی الشعر، الموسسة العربیة للدراسات و النشر، الطبعة الثالثة، 1982. الـجیوسی، سلمی الـخضراء،  الاتـجاهات و الحرکات فی الشعر العربی الـحدیث، ترجمة عبدالواحد لؤلؤه، مرکز دراسات الوحدة العربیة، الطبعة الثانیة، 2007. الحاج، انسی، لن، بیروت، دار الـجدید، الطبعة الثالثة، 1994. الـحاج، انسی، ، خواتم 2، ریاض الریس للکتب و النشر، الطبعة الأولی، 1977. خیربک، کمال، حرکة الحداثة فی الشعر العربی المعاصر دراسة حول الإطار الاجتماعی- الثقافی للاتجاهات و البنی الأدبیة، ترجمة لجنة من أصدقاء المولف، دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع، الطبعة الثانیة،  1986. داد، سیما، فرهنگ اصطلاحات ادبی، تهران، انتشارات مروارید، چاپ سوم،  1385. دندی، محمد إسماعیل، «السریالیة و الشعر العربی الـحدیث»، مجلة المعرفة، دمشق، وزارة الثقافیة فی الـجمهوریة السوریة، عدد 409، 1997. السحرتی، مصطفی عبداللطیف، الشعر الـمعاصر علی ضوء النقد الـحدیث، جدة، منشورات تهامة، الطبعة الثانیة، 1984. سعید، خالدة، حرکیة الابداع دراسات فی الأدب العربی الـحدیث، بیروت، دارالفکر، الطبعة الثالثة، 1986. سیدحسینی، رضا، مکتب‌های ادبی، تهران، موسسة انتشارات نگاه، چاپ ششم، 1387. الشرتونی، رشید، مبادیء العربیة فی الصرف و النحو، بیروت، منشورات الـمطبعة الکاثولیکیة، الطبعة الـحادیة عشرة عباس، احسان، اتـجاهات الشعر العربی الـمعاصر، کویت، عالم المعرفة، 1978. عید، یوسف،  المدارس الأدبیة و مذاهبها، القسم التطبیقی(2)، دار الفکر اللبنانی، الطبعة الأولی، 1994. فاولی، والاس، عصر السریالیة، ترجمة خالدة سعید، بیروت، دارالعودة، 1981. فتوحی، محمود، بلاغت تصویر، تهران، انتشارات سخن، چاپ دوم، 1389. مهدی، سامی،  أفق الـحداثة و حداثة النمط، بغداد، دارالشؤون الثقافیة العامة، 1988. نادو، موریس، تاریخ السریالیة، ترجمة نتیجة الحلاق، عیسی عصفور، دمشق، منشورات دار الثقافة، 1992.
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2015.54194 مقاله پژوهشی شعر جواهری از منظر تحلیل ساختاری (بررسی موردی دو قصیده دینی شاعر) شعر جواهری از منظر تحلیل ساختاری (بررسی موردی دو قصیدة دینی شاعر) انصاری نرگس استادیار دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره) در قزوین سیفی طیبه استادیار دانشگاه شهید بهشتی 21 01 2015 6 2 49 70 10 11 2012 05 11 2013 Copyright © 2015, University of Tehran. 2015 https://jalit.ut.ac.ir/article_54194.html

امروزه روشن شده است که ادبیات، رویدادی است که در متن زبان جنبة پیدایی به خود می­گیرد؛ چرا که زبان به ادبیات شکل می­دهد و بدان هویت می­بخشد. در واقع زبان یک نظام آوایی، دستوری و واژگانی برای بیان اندیشه و احساس است.  با مطرح شدن مکتب صورتگرایی و پس از آن ساخت­گرایی، ناقدان بر این عقیده شدند که  اثر ادبی را بدون هرگونه پیش زمینه‌ای باید نگریست و در نقد و تحلیل متن ادبی، باید تنها به خود اثر پرداخت، نه به حوزه‌های بیرون از قلمرو ادبیات.  بر این اساس، مقالة حاضر ضمن روشن کردن شیوة تحلیل ساختاری- که جزئی از تحلیل زبان­شناسی است -به صورت نظری در آثار منظوم، ‌با پیاده کردن این نظریة  علمی بر دو قصیدة برجستة شاعر معاصر عراقی محمد مهدی جواهری، به دنبال کشف ساخت مشترک و در نتیجه ویژگی‌های زبانی شاعر است، هرچند رسیدن به ساخت مشترک و ثابت، با تحلیل مجموعه­ای وسیع از آثار، ممکن خواهد بود. برخی از یافته های پژوهش، حاکی از آن است که وزن و بحر در هر دو قصیده با مفهوم و محتوای آنها هماهنگ است، هم حروفی و هم آوایی اندک در این دو قصیده، باعث ضعف موسیقی درونی آن­ها شده است. پس، از یک سو ساختار واژگانی و کلمات محوری در دو قصیده به خوبی در خدمت اندیشه و عاطفة شاعر قرار گرفته و از سوی دیگر، هنجارگریزی و آشنایی­زدایی، موجب برجسته­سازی زبان شعری هر دو قصیده شده است.

 نقد تحلیل ساختاری شعر دینی محمد مهدی جواهری منابع اخلاقی، اکبر، تحلیل ساختاری منطق الطیر عطار، اصفهان: انتشارات نقش خورشید، چاپ اول، 1377. اسکولز، رابرت، درآمدی بر ساختارگرایی در ادبیات، ترجمة فرزانه طاهری، تهران: انتشارات آگاه، چاپ اول، 1379. امامی، نصرالله، ساخت گرایی و نقد ساختاری، اهواز: نشر رسش، چاپ اول، 1382. بلزی، کاترین، عمل نقد، ترجمة عباس مخبر، تهران: نشر قصه، چاپ اول، 1379. جحا، میشل خلیل، الشعر العربی الحدیث، بیروت، دارالعودة، ط 1، 1999. جمعه، حسین، قصیدة الرثاء، دمشق: دارالنمیر ودارمعد، ط 1، 1998. جواهری، محمد مهدی، ذکریاتی، دمشق، دارالرافدین.،ط 1، 1988. ــــــــــــــــ دیوان، بیروت، دارالعودة، ط3، 1982. الـجیوسی، سلمی خضراء، الإتجاهاتوالحرکاتفی الشعرالعربیالحدیث، بیروت، مرکز الدراسات العربیة ،2001. دلخواه، عبد المحمد، زبان شعر معاصر، شیراز: کوشامهر، چاپ اول، 1377. روبینز، آر. اچ ، تاریخ مختصر زبان­شناسی، ترجمة علی محمد حق شناس، تهران: نشر مرکز، چاپ هشتم، 1387. شفیعی کدکنی، محمد رضا، موسیقی شعر ، تهران: انتشارات آگاه، چاپ سوم، 1370. شمیسا، سیروس، نگاهی تازه به بدیع، تهران : نشر میترا، چاپ دوم، 1386. صفوی، کوروش، از زبان شناسی به ادبیات (نظم)، تهران: سوره مهر، چاپ سوم، 1383. الطیب، عبداللطیف، المرشد الی فهم أشعار العرب و صناعتها، القاهره، دارالفکر، ط3 ، 2003. عبّاس، حسن، خصائص الحروف العربیة و معانیها، دمشق: اتحاد الکتاب العرب، 1998. علوی مقدم، مهیار، نظریه های نقد ادبی معاصر صورتگرایی و ساختارگرایی، تهران: سمت، چاپ دوم، 1381. علی پور، مصطفی، ساختار زبان شعر امروز، تهران: فردوس، چاپ اول، 1378. القرطاجنی، حازم، منهاج البلغاء و سراج الأدباء، محمدالحبیب ابن الخوجة (تقدیم)، تونس: دارالکتب الشرقیة، 1966. القیروانی، الحسن بن رشیق، العمدةفیمحاسن الشعر و آدابه و نقده، تقدیم صلاح الدین الهواری، هدی عودة، الطبعة الأخیرة، بیروت: دارو مکتبة الهلال، 2000. گرین، ویلفرد و دیگران، مبانی نقد ادبی، چاپ چهارم، ترجمة فرزانه طاهری، تهران: نیلوفر، 1385. گلدمن، لوسین، نقد تکوینی، ترجمة محمد تقی غیاثی، تهران: انتشارات نگاه، چاپ اول، 1382.
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2015.54197 مقاله پژوهشی صفات خداوند بین حقیقت و مجاز از منظر تفسیر کلامی صفات خداوند بین حقیقت و مجاز از منظر تفسیر کلامی حفیدی وریا دانش‌آموختة دکتری در رشتة علوم قرآن و حدیث دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران 21 01 2015 6 2 71 88 14 02 2012 16 11 2013 Copyright © 2015, University of Tehran. 2015 https://jalit.ut.ac.ir/article_54197.html

سرآغاز دین، معرفت خداوند است که اوصافش به کامل‌ترین شیوه در قرآن بیان شده است. قرآن نیز به عنوان اصلی‌ترین منبع معرفت‌شناختی دینی، مورد قبول همة مسلمانان است. تلاش برای بدست ­دادن قواعد و ضوابط تفسیر کلام خداوند، سبب تدوین علوم ادبی در زبان عربی گردید؛ و مفسران،  این علوم را اساس و مبنای تفسیر آیات قرآن قرار دادند. مکاتب کلامی و متکلمان، در مقام اثبات آراء گوناگون، به اصول ادبی استناد کرده و از آیات واحد، عقاید مختلفی را استنباط می‌کنند، به گونه‌ای که با مبانی فکری آنها سازگار باشد. در تحلیل ادبی آیاتِ صفات خداوند، دیدگاه‌های مختلفی همچون حمل بر حقیقت یا مجاز،‌ کنایه، مشاکله،‌ حذف و ... وجود دارد که مقایسة تحلیل‌های ادبی مفسران با گرایش‌های فکری آنان، می‌تواند بیانگر میزان پایبندی آنها به مبانی فکریشان باشد. مقالة حاضر به بررسی تأثیر پیش‌فرض‌های کلامی مفسّران در تحلیل ادبی آیاتِ صفات پرداخته است.

 تحلیل ادبی آیاتِ صفات حقیقت و مجاز مبانی کلامی منابع و مآخذ ابن الأثیر، ضیاءالدین نصر بن عبدالله، المثل السائر فیأدب الکاتب و الشاعر، المحقق:احمد الـحوفی و بدوی طبانة، مصر، دار النهضه، 1416ق. ابن تیمیة، محمود بن عبدالحلیم، مجموع الفتاوی، جمعه و رتّبه: محمد بن عبدالرحمن بن قاسم، المدینة‌المنورة، دار الحدیث، 1381ق. الأشقر، عمر سلیمان، أصل الاعتقاد،الصنعاء، المکتبة السلفیة، الطبعة الثالثة، 1405.ق/1985م. ــــــــــــــــــ ، العقیده فی الله،‌ الأردن، دار المعارف، الطبعة الأولی، 1419ق/1999م. الإیـجی، عبدالرحمن بن أحمد، الـمواقف فی علم الکلام، بیروت، عالم الکتب، بی‌تا. الآلوسی، سید محمود بن عبدالله، روح‌الـمعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع الـمثانی، تحقیق: ‌السید محمد السید و سید ابراهیم عمران، القاهرة، دارالحدیث، 1426ق/2005م. البعلی، عبدالباقی بن عبدالباقی، العین و الأثر فی عقائد أهل الأثر، المحقق: عصام رواس القلعجی، دار المأمون للتراث، الطبعة الأولی، 1407هـ.ق. التمیمی، محمد بن خلیفة، مواقف الطوائف من توحید الأسـماء و الصفات، ریاض، أضواء السلف، الطبعه الأولی، 1422هـ.ق. الـجرجانی، عبدالقاهر، أسرار البلاغة، القاهرة، مطبعة الـمدنی، بی‌تا. الـحلی، جمال‌الدین حسن بن یوسف، کشف الـمراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم، دارالکتب، 1371ش. الرازی، فخرالدین محمد بن عمر، التفسیر الکبیر الـمشتهر بـ«مفاتیح الغیب»، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1401ق/1981م. الزرقانی، محمد عبدالعظیم، مناهل العرفان فی علوم القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1422ق/2001م. الزمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، تحقیق و تعلیق: عبدالرزاق المهدی، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1421ق/ 2001م. السیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن، الإتقان فی علوم القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیه، الطبعة الخامسة، 1421هـ. الشهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الـملل و النحل، تحقیق: محمد سعید الکیلانی، بیروت، دار المعرفه، 1970م. الصعیدی، عبدالمتعال، بغیة الإیضاح لتلخیص الـمفتاح، مکتبه الآداب، الطبعة السابعة ‌عشرة، 1426هـ. 2005م. الصفدی، خلیل بن اتابک، نصرة الثائر علی الـمثل السائر، بیروت، دارالکتب العلمیة، بی‌تا. طباطبایی، محمد حسین، الـمیزان فی تفسیر القرآن، تهران، چاپ هفتم، 1384ش. عبدالباقی، محمدفؤاد، الـمعجم الـمفرس لألفاظ القرآن الکریم، بیروت، دارالفکر، الطبعة التاسعة، 1387ش. القزوینی، جلال‌الدین، الإیضاح فی علوم البلاغة، بیروت، دار الجیل، بی‌تا. القطان، مناع، مباحث فی علوم القرآن، المنصورة، دار الوفاء، الطبعة الأولی، 1424هـ.ق. القیروانی، ابن رشیق، العمدة فی محاسن الشعر و الأدب، دار الجیل، الطبعه الخامسه، 1401هـ. 1981م. الکردی، محمدطاهر، تأریخ القرآن الکریم، مکة، مطبعة الفتح، الطبعة الأولی، 1365هـ.ق. الـمدنی، صدرالدین، أنوار الربیع فی أنواع البدیع، المنصورة، المکتبة الأزهریة، بـی‌تا. المعتق، عواد بن عبدالله، الـمعتزلة و أصولهم الـخمسة، ریاض، دارالعاصمة، الطبعة الأولی، 1412هـ.ق. الـمقدسی، مرعی بن یوسف، أقاویل الثقات فی تأویل الأسـماء و الصفات و الآیات الـمحکمات و الـمتشابهات، تحقیق: شعیب الأرناؤوط، بیروت، الرسالة، الطبعة الأولی، 1406هـ.ق. الـمطعنی، عبدالعظیم، الـمجاز عند ابن تیمیة بین الإنکار و الإقرار، مکتبه وهبة، الطبعة الأولی، 1416هـ. 1995م.
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2015.54201 مقاله پژوهشی نقد و بررسی نحو سنتی و نحو جدید نقد و بررسی نحو سنتی و نحو جدید خرمی مهدی استادیار دانشگاه حکیم سبزواری 21 01 2015 6 2 89 108 07 02 2012 12 02 2013 Copyright © 2015, University of Tehran. 2015 https://jalit.ut.ac.ir/article_54201.html

پیچیدگی‌های نحو و آراء متفاوت نحویان، از نخستین قرن­های انتشار زبان عربی، آموزش نحو را با مشکلاتی مواجه ساخته است، به همین جهت بسیاری از صاحب نظران با طراحی مدل­های نو و تألیف آثار جدید، سعی کرده‌اند مشکلات آن را برطرف کنند، یکی از این آثار، کتابِ «احیاءالنحو» است که در سال 1937م توسط ابراهیم مصطفی، در مصر تألیف گردید. انتشار کتاب در ابتدا جنجالی به پا ساخت و مورد نقدِ موافقان و مخالفان قرار گرفت، در سال 1938م وزارت فرهنگ مصر به مشاورت طه حسین و جمعی از زبان­شناسان، انجمنی  تشکیل داد تا آسان سازی نحو و آراء ابراهیم مصطفی مورد بررسی قرار گیرد، پس از آنکه انجمن،آراءِ ابراهیم مصطفی یعنی کتاب احیاءالنحو را تصدیق کرد، وزارت در صددِ تعمیم و توزیعِ آن در میان کشورهای عربی برآمد تا در این باره از نظر علمایِ نحویِ آن دیار مطلع گردد، دولتِ عراق، نقد و بررسیِ این طرح را به شیخ محمد جواد جزائری سپرد، ولیکن گرایش­های حوزویِ جزائری به نحوِ قدیم، موجب شد تا طرح جدید را بکلی به دیده عیب و نقص بنگرد و به دلایل مختلف در برابر هر یک از بندهای آن جواب ردی بدهد و در نتیجه نحوِقدیم را بر نحو جدید ترجیح دهد. اما بیشتر انتقادات وی سطحی و جزئی‌اند، درحالی که طرحِ انجمن نحوِ مصری، آموزش نحو را با مدل­های امروزیِ آموزشِ یک زبان بیگانه در آمیخته و از وسعت نظر مناسبی نسبت به زبان عربی و  چگونگی آموزش آن نیز برخوردار است.

 تسهیل واحیاءِ نحو ابراهیم مصطفی شیخ محمد جواد جزائری بعضی مراجع ابن عقیل، شرح ابن عقیل علی ألفیة ابن مالک ،تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید، ط14، طهران، ناصرخسرو، دون تاریخ (از این اثر دربارة سایر مواردی که ابتدا به نکره جایز است اما در فهرست انجمن نحو و کتاب ابراهیم مصطفی از قلم افتاده یا دربارة کیفیت اعراب فرعی یا نیابی (اعراب به حروف و به حرکات) و در بعضی موارد مشابه استفاده شده است ) ابن هشام الأنصاری، جمال‌الدین، مغنی اللبیب عن کتب الأعاریب،تحقیق: محمدمـحیی الدین عبدالحمید، مطبعة الـمدنی، القاهرة، دون تاریخ أحمد، حسن ، اللغة العربیة فی عصرالعولـمة، ریاض، الطبعة الأولی، 2001 م بنت الشاطی، عائشة، لغتنا والحیاه، القاهرة، دارالمعارف بمصر، 1954 م . الـجزائری، محمدجواد، نقدالاقتراحات الـمصریةفی تیسیرالعلوم العربیة، نجف، دارالتراث الإسلامی، ط2، 1957م الحصری، ساطع،آراء و أحادیث فی اللغه والأدب، بیروت،  ط1، 1958 م خاقانی، علی، شعراءالغَریّ ج7، نجف، دارالتراث الإسلامی، 1955م. السید، محمود أحمد، شؤونلغویة ، دمشق، دارالفکر،  الطبعة الأولی، 1989م. سیوطی، جلال الدین، الأشباه والنظائر، حیدر آباد دکن، مطبعة دائرةالمعارف العثمانیة، 1359هـ . ضیف، شوقی، تجدید النحو، القاهرة، دارالمعارف ،کورنیش النیل، دون تاریخ، الطبعة الرابعة . ـــــــــــ، المدارسالنحویة، ترجمة مهدی خرمی (تحت عنوان مکاتب نحوی)، مشهد، امید مهر، چاپ اول، 1390هـ ــــــــــ، المدارس النحویة، القاهرة ، دارالمعارف،کورنیش النیل، الطبعة الثامنة، دون تاریخ عبدالعال، سالم مکرم، القرآن الکریم وأثره فی الدراسات النحویة، القاهرة، مطابع دارالمعارف بمصر، 1968م العزاوی، نعمت، فی حرکه تجدیدالنحووتیسیره فی العصر الحدیث، بغداد، دارالشؤون الثقافیة، دون تاریخ.
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2015.54202 مقاله پژوهشی نقد و بررسی مضامین خمریات عربی شعرای خراسان در قرن چهارم و پنجم هجری نقد و بررسی مضامین خمریات عربی شعرای خراسان در قرن چهارم و پنجم هجری خلف حسن دانش آموختة دکتری در رشتة زبان و ادبیات عربی حسینی محمدباقر استاد دانشگاه فردوسی مشهد 21 01 2015 6 2 109 132 16 01 2013 09 06 2013 Copyright © 2015, University of Tehran. 2015 https://jalit.ut.ac.ir/article_54202.html

یکی از مضامین شعری که تقریباً در همة دوره‌های تاریخ ادب عربی حضوری چشمگیر داشته، خمریه‌سرایی است. در طی قرن چهارم و پنجم هجری، در سرزمین خراسان بزرگ، شاعران زیادی به زبان عربی شعر می‌سرودند که با مطالعة اشعار آن‌ها به راحتی می‌توان دریافت که خمریه‌سرایی در میان آن‌ها رشد بسیار چشمگیری داشته است. آنان در خمریات خود، بسیاری از جزئیات شراب را از جمله رنگ، بو، طعم، جام شراب، ساقی، و تأثیر شراب در روح و روان باده نوش با ظرافتی خاص بیان کرده‌اند که این امر بیانگر جایگاه خاص خمر (شراب) و خمریه‌سرایی و رواج زیاد آن در میان شاعران این سرزمین است؛ اما این رشد و گسترش به لحاظ کمّیّت بوده، نه کیفیّت؛ زیرا آن‌ها در این نوع از اشعارشان، معانی جدیدی را به خمریات شاعران پیش از خود ( اعشی، اخطل و ابونواس) نیفزوده­اند؛ بلکه همان معانی را در لباسی از صنایع ادبی همچون تشبیه، استعاره، جناس و ردّ العجز‌ علی‌ الصدر عرضه ‌کرده­اند.

 خمریه‌سرایی خراسان شعر عربی قرن چهارم و پنجم فهرست منابع ابن النجار، الحافظ محب الدین أبوعبدالله، ذیل تاریخ بغداد، دراسة و تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیة، الطبعة الأولی، 1977م. أبونواس، حسن بن هانی، دیوان أبی نواس، شرح علی فاعور، بیروت، دار الکتب العلمیة، الطبعة الثانیة، 1994م. الأخطل التغلبی، أبو مالک غیاث بن غوث، دیوان الأخطل التغلبی، شرح إیلیا سلیم الحاوی، بیروت، دار الثقافة، د.ت. الأعشی الکبیر، میمون بن قیس، دیوان الأعشی الکبیر، شرح مهدی محمد ناصر الدین، بیروت، دار الکتب العلمیة، الطبعة الأولی، 1987م. الباخرزی، علی بن الحسن، دمیة القصر و عُصرة أهل العصر، تحقیق: محمد التونجی، بیروت، دارالجیل، الطبعة الأولی، 1993م. بیهقی، ابوالفضل، تاریخ بیهقی، به کوشش علی اکبر فیاض،مشهد، دانشگاه فردوسی، چاپ اول، 1356ش. تویسرکانی، قاسم، زبان تازی در میان ایرانیان پس از اسلام،تهران، دانشسرای عالی ایرانیان، 1350ش. الثعالبی، أبومنصور، تتّمةالیتیمة، تحقیق عباس اقبال، طهران، مطبعة ‌فردین، 1353ش. ــــــــــــــ، خاص الخاص، تقدیم حسن الأمین، بیروت، منشورات دار مکتبة الحیاة، 1966م. ـــــــــــــ، یتیمة الدهر فی محاسن أهل العصر، شرح و تحقیق مفید محمد قمیحة، بیروت، دارالکتب العلمیة، الطبعة الأولی، 1983م. الحاوی، ایلیا، فن الشعر الخمری و تطوره فی الأدب العربی، بیروت، منشورات دار الشرق الجدید، الطبعة الأولی، 1960م. حسینی، محمد باقر، «اسباب ظهور ادب عربی در خراسان»، نشریة دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه باهنر کرمان، دورة جدید شمارة 15 (پیاپی 12)، بهار 1383ش. ــــــــــــــــ، جاحظ نیشابور، مشهد، دانشگاه فردوسی، چاپ اول، 1382ش. الذهبی، شمس الدین محمد بن أحمد، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق: بشار عوّاد معروف، بیروت، دارالغرب الاسلامی، الطبعة الأولی، 1424ق. الزبیدی، مرتضی، تاج العروس، تحقیق علی شیری، بیروت، دار الفکر، 1414ق. الزوزنی، حسین بن أحمد، شرح المعلقات السبع، دار الکتاب العربی، بیروت، 2009م. السمعانی، أبوسعد عبدالکریم بن محمد، الأنساب، تقدیم و تعلیق: عبدالله عمر البارودی، الطبعة الأولی، دارالجنان، بیروت، 1988م. شبانکاره‌ای، محمد بن علی، مجمع الأنساب، تصحیح محمد هاشم محدث، امیر کبیر، تهران، 1363ش. صفا، ذبیح الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، انتشارات امیر کبیر، چاپ چهارم، 1363ش. الصفدی، صلاح الدین خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، تحقیق أحمد الارناؤوط و ترکی مصطفی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، الطبعة الأولی، 1420ق. ضیف، شوقی، تاریخ الأدب العربی، مصر، دارالمعارف، د.ت. عطوان، حسین، الشعر فی خراسان من الفتح إلی نهایة العصر الأموی، بیروت، دارالجیل، الطبعة الثانیة، 1989م. الفاخوری، حنا، تاریخ ادبیات زبان عربی، ترجمة عبدالمحمد آیتی، تهران، انتشارات توس، چاپ هفتم، 1386ش. ــــــــــــــــــ، الجدید فی الأدب العربی، بیروت، دارالکتاب اللبنانی، الطبعة الثانیة، 1971م. فرّوخ، عمر، أعلام الفکر العربی(أبونواس)، بیروت، منشورات دارالشرق الجدید، الطبعة الأولی،1960م. نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، بی‌جا، کتابفروشی فروغی، 1344ش. ـــــــــــ، در پیرامون تاریخ بیهقی، بی‌جا، کتابفروشی فروغی، 1342ش. یعقوب، امیل بدیع و میشال عاصی، المعجم المفصل فی اللغة و الأدب، بیروت، دارالعلم للملایین، الطبعة الأولی، 1987.
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2015.54203 مقاله پژوهشی سبک‌شناسی سروده های محمود درویش سبک‌شناسی سروده های محمود درویش رحمانى راد حسن دانشجوی دورة دکتری در رشتة زبان و ادبیات عربی، دانشگاه فردوسی مشهد آباد مرضیه دانشیار دانشگاه فردوسی مشهد ایمانیان بیدگلی میثم کارشناس ارشد در رشتة زبان و ادبیات عربی 21 01 2015 6 2 133 156 18 03 2013 03 09 2013 Copyright © 2015, University of Tehran. 2015 https://jalit.ut.ac.ir/article_54203.html

محمود درویش، سرایندة معاصر شعر مقاومت فلسطین، بسان سرایندگان شعر سپید و آزاد فارسی، با رهایی از پایبندی به وزن و قافیة شعر سنتی، سخن رانده است؛ او که دفاع از مردم ستمدیده و دشمنی با رژیم صهیونیستی بر قصایدش سایه افکنده، به اشعارش روح حماسی و مقاومت بخشیده است. در این مقاله، سروده­های درویش، از نگاه سبک­شناسی سیروس شمیسا و بر اساس سطوح سه گانة زبانی، فکری، و ادبی مورد بررسی قرار می­گیرند؛ موسیقی برخاسته از تکرار به جای واژگان، واج آرایی و توجه به اصوات حروف، دقت در وزن و تفعیلة درخور، آوردن کلمات آهنگین و گاه هم‌قافیه، آرایه‌های لفظی، نوآوری در ترکیبات دلنشین، به کارگیری الفاظ غیرعربی، وفور افعال در جهت فضای پرتکاپوی شعری، ژرف‌نگری در تداعی معانی و اصوات برخاسته از واژگان، بازی هنرمندانه با ضمایر، تنوع در موضوعات شعری با محوریت دفاع و مقاومت، رمزگرایی، گرایش به استعاره و تشبیه در آفرینش فضای خیال­پردازی، دقت نظر در طبیعت و بهره‌­گیری از عناصر آن، از جمله مهم‌ترین شناسه­های سبک او هستند که به آنها اشاره می­گردد.

 محمود درویش سبک‌شناسی شعر کتابنامه انیس، ابراهیم، موسیقی الشعر، مصر، مکتبهًْ الأنجلو، 1981م بهار، محمدتقی، سبک‌شناسی، تهران، انتشارات امیرکبیر،1346. توفیق، حیدر، محمود درویش شاعر الأرض المحتلهًْ، بیروت، دارالعودهًْ، 1999م. جحا، میشال، أعلام الشعر العربی الحدیث، بیروت، دار العودهًْ، 1999م.  عباس، حسن، خصائص الحروف العربیهًْ، سوریه، منشورات دار اتحاد الکتاب العرب، الطبعهًْ الأولی، 1998م. درویش، محمود، دیوان الأعمال الجدیدهًْ الکاملهًْ، بیروت، ریاض الریس للکتب و النشر، الطبعهًْ الأولی، 2009م. درویش، محمود، دیوان، بیروت، دار العودة، الطبعهًْ الثانیهًْ، 1984م. الرمانی، ابراهیم، الغموض فی الشعر العربی الحدیث، دیوان المطبوعات الجامعی، د.ت. الزمخشری، جارالله محمود بن عمر، أساس البلاغة، تحقیق عبدالرحیم محمود أمین الـخولی، القاهرهًْ، 1372ق/1953م شفیعی کدکنی، محمدرضا، صور خیال در شعر فارسی، تهران، انتشارات آگاه، 1383. شمیسا، سیروس، سبک‌شناسی شعر فارسی،‌ تهران، نشر میترا، 1383. الصباغ، رمضان،فینقدالشعرالعربیالمعاصردراسةًجمالیةً، مصر، دار الوفاء للنشر، الطبعةً الأولی، 2001م. فتوحی، محمود، سبک‌شناسی؛ نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها، تهران، انتشارات سخن، 1390هـ.ش. الفراهیدی، خلیل بن أحمد، العین، تحقیق: مهدی الـمخزومی، بیروت،‌ دارالهجرهًْ، الطبعهًْ الثانیهًْ،1409 ق مرتاض، عبدالمالک، ألف یاء؛ تحلیل مرکب لقصیدهًْ أین لیلای لمحمد العید آل خلیفهًْ، بیروت، دار الغرب للنشر و التوزیع، د.ت. 2004م معین،‌ محمد،‌ فرهنگ فارسی، تهران، نشر سرایش، 1389هـ.ش. ناصر، فهد، التکرار فی شعر محمود درویش، الأردن، الموسسهًْ العربیهًْ للدراسات و النشر، الطبعهًْ الأولی، 2004م. النقاش، رجاء، محمود درویش شاعر الأرض المحتلهًْ، بیروت، دارالهلال، 1972.
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2015.54204 مقاله پژوهشی بررسی گزاره‌های رئالیسم جادویی در رمانهای«عزاداران بَیَل» غلامحسین ساعدی و «شبهای هزار شب» نجیب محفوظ بررسی گزاره‌های رئالیسم جادویی در رمانهای«عزاداران بَیَل» غلامحسین ساعدی و «شبهای هزار شب» نجیب محفوظ ناظمیان رضا دانشیار دانشگاه علامه طباطبایی گنجیان خناری علی دانشیار دانشگاه علامه طباطبایی اسپرهم داوود استادیار دانشگاه علامه طباطبایی شادمان یُسرا دانش آموختة دکتری در رشتة زبان و ادبیات عربی 21 01 2015 6 2 157 178 04 09 2013 16 04 2014 Copyright © 2015, University of Tehran. 2015 https://jalit.ut.ac.ir/article_54204.html

«رئالیسم جادویی» از شیوه‌های جدید داستان‌نویسی است که در آن نویسنده از شاخصه‌هایی همچون «سحر و جادو» و «وهم و خیال» در بستر «واقعیت»، چنان ماهرانه استفاده می‌کند که شخصیت‌ها و رخدادهای داستان برای خوانندگان کاملاً طبیعی و باورپذیر می‌نماید. «غلامحسین ساعدی» و «نجیب محفوظ» از جمله پیشگامان این سبک داستان‌نویسی در ادبیات داستانی فارسی و عربی به شمار می­روند. رمان­های «عزاداران بیل» ساعدی و «شبهای هزار شب» محفوظ از نمونه‌های برجستة این شیوة داستان‌نویسی­اند، که در مقالة حاضر تلاش شده این دو اثر از نظر به‌کارگیری گزاره‌های رئالیسم جادویی، مورد مطالعه و بررسی قرار گیرند. از میان مؤلفه­های رئالیسم جادویی، «سحر و جادو» و «وهم و خیال»، در «شبهای هزار شب» حضوری پررنگ­تر و برجسته­تر دارد. در عین حال در «عزاداران بیل»، نمونه­های بیشتری از عناصر «دوگانگی»، «اسطوره» و «صدا و بو» دیده می­شود. ضمن آنکه غلامحسین ساعدی از «توصیفات اکسپرسیونیستی و سورئالیستی» نیز بهره برده است.

 رئالیسم جادویی غلامحسین ساعدی نجیب محفوظ عزاداران بیل شبهای هزار شب منابع آل احمد، جلال، «عزاداری گوهر مراد برای اهالی بیل»، کلک، شمارة 12، صفحات 9-10، 1344ش. أبوأحمد، حامد، «فی الواقعیة السحریة»، القاهرة: دار سندباد للنشر و التوزیع، الطبعة الأولی، 2002م. ــــــــــــــــــــ، «الواقعیة السحریة فی الروایة العربیة»، القاهرة: المجلس الأعلی للثقافة، الطبعة الأولی، 2009م. بی نیاز، فتح الله، «درآمدی بر داستان نویسی و روایت شناسی»، تهران: انتشارات افراز، چاپ اول، 1387ش. پارسی نژاد، کامران، «هویت شناسی ادبیات و نحله­های ادبی معاصر»، تهران: کانون اندیشه جوان، چاپ اول، 1387ش. پورنامداریان، تقی و سیدان، مریم، «بازتاب رئالیسم جادویی در داستانهای غلامحسین ساعدی»، تهران: مجلة زبان و ادبیات فارسی دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تربیت معلم تهران، سال 17، شماره 64، صفحات 45-64، 1388ش. زرشناس، شهریار، «جستارهایی در ادبیات داستانی معاصر»، تهران: کانون اندیشه جوان، چاپ اول، 1387. ساعدی، غلامحسین، «عزاداران بیل»، تهران: مؤسسه انتشارات نگاه، چاپ دوم، 1391ش. سید حسینی، رضا، «مکتبهای ادبی» (جلد دوم)، تهران: مؤسسة انتشارات نگاه، چاپ دوازدهم، 1381ش. سیف الدینی، علیرضا، «نقد آثار غلامحسین ساعدی از نگاه نویسندگان»، تهران: نشر اشاره، بی جا، بی تا. عفیفی، رحیم، «اساطیر و فرهنگ ایران»، تهران: انتشارات توس، 1374ش. علوی ایلخچی، الهام، «مطالعه تطبیقی رئالیسم جادویی در آثار ساعدی و مارکز»، کتاب ماه ادبیات، سال شانزدهم، شماره 6، صفحات 21-31، 1392ش. عیسی، فوزی سعد، «الواقعیة السحریة فی الروایة العربیة»، مصر: دارالمصریة للطباعة و النشر، الطبعة الأولی، 2012م. کسیخان، حمیدرضا، «بررسی تطبیقی مؤلفه های رئالیسم جادویی در طبل حلبی از گونترگراس و یکصد سال تنهایی از گابریل گارسیا مارکز»، دوفصلنامة زبان پژوهی دانشگاه الزهراء (س)، سال دوم، شماره 4، صفحات 105-126، 1390ش. مجابی، جواد، «شناختنامة ساعدی»، تهران: نشر آتیه، چاپ اول، 1378ش. محفوظ، نجیب، «لیالی ألف لیلة»، القاهرة: دار مصر للطباعة، د.ط، د.ت. مسجدی، حسین، «رئالیسم جادویی در آثار غلامحسین ساعدی» مجلة پژوهشهای زبان و ادبیات فارسی، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، شماره 4، صفحات 92 -104، 1389ش. مهدی پور عمرانی، روح الله، «نقد و تحلیل و گزیدة داستانهای غلامحسین ساعدی»، تهران: نشر روزگار، چاپ دوم، 1382ش. میرصادقی، جمال، «واژه نامة هنر داستان نویسی»، تهران: مهناز، چاپ اول، 1377ش. ـــــــــــــــــ، «داستان نویس­های نام آور معاصر ایران»، تهران: نشر اشاره، چاپ اول، 1382ش. نقاش، رجاء، «فی حب نجیب محفوظ»، القاهرة: دار الشروق، الطبعة الأولی، 1995م. نیکوبخت، ناصر و رامین نیا، مریم، «بررسی رئالیسم جادویی و تحلیل رمان اهل غرق»، فصلنامة پژوهشهای ادبی، شمارة 8، صفحات 139-154، 1384ش. هینلز، جان راسل، «شناخت اساطیر ایران»، ترجمة عبدالحسین شریفیان، تهران: انتشارات اساطیر، 1383ش.
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2015.54205 مقاله پژوهشی راوی و کانونی شدن در رمان «ما تَبَقَّی لکم» اثر غسان کنفانی راوی و کانونی شدن در رمان «ما تَبَقَّی لکم» اثر غسان کنفانی صاعدی احمدرضا استادیار دانشگاه اصفهان 21 01 2015 6 2 179 200 18 09 2012 21 07 2013 Copyright © 2015, University of Tehran. 2015 https://jalit.ut.ac.ir/article_54205.html

رمان «ما تبقی لکم» اثر غسان کنفانی، شاعر و داستان نویس معاصر فلسطینی، بر اثر کاربست تکنیک‌های جدیدِ داستان نویسی، در زمرة نخستین رمان‌های مدرنی به شمار می‌رود که توانسته است در روند نوآوری و شکوفاییِ ادبیات داستانی عربی  سهم بسزایی داشته باشد؛ از آن جا که این رمان در زمرة ادبیات داستانی جریان سیلان ذهن قرار می‌گیرد، گسستگی زمان حاکم بر این نوعِ داستانی موجب شده است که روایت داستان در صحنه های مختلف توسط­ راویان متعدد و از زاویه های گوناگون روایت ‌شود، بنابراین؛ انتظار می‌رود که فرم و شکل غالب سنتی زاویة دید و راوی در این رمان برخلاف داستان‌های کلاسیک، پیوسته در نوسان و تغییر باشد؛ به همین علت در این مقاله سعی شده است تا از میان عناصر داستان، راوی و کانونی سازی، بر اساس برخی از دیدگاه های منتقدان ساختارگرا مانند ژرار ژنیت و تودوروف، مورد تحلیل و بررسی قرار گیرد.

 غسان کنفانی ماتبقّی لکم جریان سیلان ذهن راوی درجة کانونی سازی منابع ایدل، له اون، قصه روان شناختی نو،  ترجمه ناهید سرمد، تهران، شباویز، 1367. باختین، میخائیل: الخطاب الروائی، ترجمة محمد برادة، القاهرة، دارالفکر ، ط1، 1987. تودوروف، تیزیفتیان: مقولات السرد الأدبی، ترجمة حسین سبحان و فؤاد صفا، ضمن کتاب طرائق التحلیل السرد الأدبی، 1992. تودوروف، تیزیفتیان: الأدب و الدلالة، ترجمة محمد ندیم خشفة، حلب، مرکز الإنماء الحضاری، 1996. توماتشفسکی، نظریة المنهج الشکلی، نصوص الشکلانیین الروس، ترجمه ابراهیم الخطیب، موسوعة الأبحاث العربیة، ط 1، 2010. جنیت، جیرار: خطاب الحکایة، ترجمة محمد معتصم، المجلس الأعلی للثقافة، ط 2،1997. زعرب، صبیحة عودة: غسان کنفانی، جمالیات السرد فی الخطاب الروائی، عمان، دار مجد لاوی، ط1، 2006. زیتونی، لطیف، معجم مصطلحات نقد الروایة (عربی، انکلیزی، فرنسی)، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون، ط1 ، 2002. سویدان، سامی: جسور الحداثة المعلقة (من ظواهر الإبداع فی الروایة و الشعر و الـمسرح)، دار الآداب، ط1، بیروت، 1997. صاعدی، احمد رضا: «کاربست امپرسیونیسم در رمان ماتبقی لکم اثر غسان کنفانی»، مجله نقد ادب معاصر عربی، شماره 4و6، یزد، 1392ش. العمامی، نجیب: معجم السردیات، تونس، دار محمد علی للنشر، ط1،1982. فضل،صلاح:نظریة البنائیة فی النقد الأدبی،القاهرة، مکتبة الانجلو المصریة،1980. فضل، صلاح:بلاغة الخطاب و علم النص، الکویت،عالم المعرفة، ط1، 1992. کنفانی، غسان: الأعمال الکاملة، الروایات، المجلدالاول، بیروت، موسسة الأبحاث العربیة، ط3 ،1986. لحمدانی، حمید: بنیة النص السردی من منظور النقد الادبی، بیروت، الـمرکز الثقافی العربی، ط1، 1991. مرتاض، عبدالملک: فی نظریة الروایة بحث فی تقنیات السرد، الکویت، عالم المعرفة، 1990. همفری، روبرت: تیارالوعی فی الروایة الحدیثة، ترجمة محمود الربیعی، مصر، مکتبة الشباب، لا طبعة،1984. یقطین، سعید: تحلیل الخطاب الروائی، الزمن، السرد، التبئیر، بیروت، الـمرکز الثقافی، ط1، 1989.
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2015.54206 مقاله پژوهشی مضامین تعهد ادبی در اشعار فاروق جُوَیده مضامین تعهد ادبی در اشعار فاروق جُوَیده قائمی مرتضی دانشیار دانشگاه بوعلی سینا میرزایی فرامرز استاد دانشگاه بوعلی سینا صمدی مجید دانش آموختة دکتری در رشتة زبان و ادبیات عربی 21 01 2015 6 2 201 222 18 08 2013 26 02 2014 Copyright © 2015, University of Tehran. 2015 https://jalit.ut.ac.ir/article_54206.html

تعهد ادبی مفهومی وارداتی از نقد ادبی غرب است که در دهه­های گذشته در میان ادبا و ناقدان عرب جایگاهی درخور یافت، چرا که شرایط نابسامان سیاسی، اقتصادی و فرهنگی دنیای عرب و حاکمیت استبداد و استعمار، شاعران و نویسندگان را واداشت که با قیام ملت­های ستم­دیده همنوا گردند. فاروق جویده، شاعر مصری، از آن دسته شاعرانی است که با شگردهای شعری، از نبود آزادی، بی­عدالتی، فقر و محرومیت سخن گفته و مخاطبانِ شعرش را تحریک می­کند تا با سرافرازی و احساسات انسانی در برابر ظلم و استبداد ایستادگی کنند و تخت دیکتاتوران تحت سلطه را به لرزه درآورند. وی همواره در صف شاعران مبارز قرار دارد و منادی اتحاد کشورهای همزبان و همکیش خود است و با سحر قلم و جادوی خیال، شعر و سیاست را به هم آمیخته و در مسیر آزادی و مبارزه با استبداد گام برمی­دارد. مضامین تعهد ادبی­ شاعر، دارای گرایش­های عربی ـ اسلامی و وطن­دوستانه است و به دور از هر نوع شعارزدگی، خوانندگانش را شیفته می­کند. هدف این مقاله، تحلیل جنبه­ها و مضامین تعهد ادبی فاروق جویده در حوزه­های سیاسی، اقتصادی، قومی و دینی است.

 تعهد ادبی وطن فاروق جویده منابع و مآخذ نهج البلاغة أبو حاقة، أحمد، الالتزام فی الشعر العربی، بیروت، دار العلم للملایین، ط1،1979م إسماعیل، عز الدین، الشعر العربی المعاصر قضایا وظواهره الفنیة والمعنویة، القاهرة، دار الکاتب العربی، 1967م باغچه­وان، سعید، بیداری اسلام و اندیشه­های سید جمال الدین اسدآبادی، نشریة علوم سیاسی، اندیشة انقلاب اسلامی، شمارة 10، 1383ش برادة، محمد، تحولات مفهوم الالتزام فی الأدب العربی الحدیث، بیروت، دار الفکر، 2001م البعلبکی، روحی، قاموس المورد، بیروت، دار العلم للملایین، 1995م جویدة، فاروق، الأعمال الکاملة، القاهرة، مرکز الأهرام، ط6،2000م الدسوقی، عمر، فی الأدب الحدیث، المجلد1، القاهرة، 1973م الشائب، أحمد، تاریخ الشعر السیاسی إلی منتصف القرن الثانی، بیروت، 1976م الشرقاوی، محمود، تأملات فی المیثاق الوطنی، الإسکندریة، الدار القومیة للطباعة والنشر، د.ت ضیف، شوقی، الأدب العربی المعاصر فی مصر، القاهرة، دار المعارف، ط8، 1961م ـــــ، تاریخ الأدب العربی، القاهرة، دار المعارف، ط1، 1996م علوی سیستانی، علی، بیداری اسلامی تاملات تفصیلی نظری دربارة تـحولات اخیـر خاورمیانة اسلامی، مجلة پانزده خرداد. دورة 3. سال9. شمارة 22. تابستان. صص71ـ113، 1391 مکاریک، ایرنا، دانشنامة نظریه­های ادبی معاصر، ترجمة مهران مهاجر، تهران، آگه، چ2، 1385ش مندور، محمد، معارک أدبیة، القاهرة، د.ت المنصوری، جابر، النقد الأدبی الحدیث، عمان، 2000م میرزایی، فرامرز و علی باقر طاهری نیا، دور السید جمال الدین الأسدآبادی فی النهضة الأدبیة المعاصرة، مجلة العلوم الإنسانیة، العدد11، 2004م، صص 65ـ73 نورانی، امیر، مصر بیداری اسلامی و الگوی ایران، فصلنامة مطالعات انقلاب اسلامی، سال9، شماره28، بهار 1391ش صص191ـ214 الورقی، السعید، لغة الشعر العربی الحدیث مقوماتها الفنیة وطاقاتها الإبداعیة، بیروت، 1984م هلال، محمد غنیمی، النقد الحدیث، القاهرة، دار النهضة، 1998م منابع و مآخذ اینترنتی جویدة، فاروق، الموقع الرسمی للشاعر فاروق جویدة، 2010.www.goweda.com  جویدة، فاروق، نبتدی من أین الحکایة، 2009.www.abc4.ahlamontada.net جویدة، فاروق، منتدی الهلال، 2009.www.montadalhilal.com جویدة، فاروق، الموسوعة العالمیة للشعر العربی،2010.   www.adab.com/modules.php?name=Sh3er&doWhat=shqas&qid=22&r=&rc جویدة، فاروق، تریکة دوت کوم، 2011. www.treika.com جویدة، فاروق، الأهرام الرقمی، 2011. www.digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=429196&eid=1145 جویدة، فاروق، 2011: www.prof3laa.com
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2015.54207 مقاله پژوهشی بررسی تطبیقی مضامین هستی شناسانه عبدالله البَرَدونی و جلال الدین مولوی بررسی تطبیقی مضامین هستی شناسانة عبدالله البَرَدونی و جلال الدین مولوی امین مقدسی ابوالحسن دانشیار دانشگاه تهران محمدی اویس دانش آموختة دکتری در رشتة زبان و ادبیات عربی 21 01 2015 6 2 223 242 29 01 2014 30 09 2014 Copyright © 2015, University of Tehran. 2015 https://jalit.ut.ac.ir/article_54207.html

عبدالله البردونی و جلال الدین مولوی، مضامین هستی شناسانة مشترکی در اشعارشان دارند؛ از جملة این مضامین، آزادی، حیرت، غربت و مرگ است. در سه مفهوم آزادی، حیرت و مرگ، شباهت­های فراوانی میان دو شاعر دیده می­شود و دو شاعر با یک رویکرد عرفانی محض  این مفاهیم را مطرح کرده­اند، مفهوم غربت در شعر مولوی بار عرفانی دارد و در شعر بردونی گاه عرفانی است و گاه با رویکردی اگزیستانسیالیستی مطرح می­شود. آزادی در شعر دو شاعر به معنای آزادی از دنیای خاکی است و در این میان دنیا به خاک، گِل و زندان تشبیه می­شود. در خصوص مضمون حیرت نیز باید گفت که در شعر این دو شاعر، بار عرفانی دارد و دو شاعر در آن به مسائلی می­پردازند که انسان از کجا آمده و به کجا می­رود و هردویشان پیوسته حیران و سرگردانند و تنها صدا و پژواک و جرسی را می­شنوند که آنان را به سوی خود فرا می­خواند. دیگر مضمون مشترک میان این دو، غربت است که در شعر بردونی با دو رویکرد اگزیستانسیالیستی و عرفانی مطرح می­شود، اما در شعر مولوی تنها رویکرد عرفانی دارد؛ دو شاعر در دنیا احساس غربت می­کنند و سودای سفر و رحیل به دنیایی موسوم به لامکان را مطرح می­کنند. مرگ نیز دیگر مضمونی است که در شعر دو شاعر برگرفته از اندیشة زهد و عرفان اسلامی است.

 عبدالله البردونی جلال الدین مولوی آزادی حیرت غربت مرگ کتابنامه نهج البلاغة، ترجمة محمد دشتی، تهران، انتشارات سرور، چاپ سی و یکم، 1384ش. اکرم، سید محمد، "مرگ در نظر مولوی"، نشریة یغما، شمارة 349- ص426-437، 1356. بدوی، عبدالرحمان، موسوعة الفلسفة، الجزء الأول، بیروت، الطبعة الأولی، الموسسة العربیة للدراسات و النشر، 1984. البردونی، عبدالله، دیوان عبدالله البردونی، بیروت، دارالعودة، الطبعة الأولی، 1986 . پورنامداریان، تقی، رمز و داستان­های رمزی در ادب فارسی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ سوم، 1368. روحانی، رضا، "مولوی و آزادی (مفهوم آزادی و موانع و راه­های رسیدن به آن در مثنوی معنوی)"، مجله مطالعات عرفانی، سال اول، شمارة اول، ص 114- 133، 1384. سارتر، ژان پل، اگزیستانسیالیزم یا مکتب انسانیت، ترجمة جواهرچی، تهران، موسسة مطبوعاتی فرخی، چاپ سوم، 1348. سارتر، ژان پل، هستی و نیستی، ترجمة عنایت الله شکیباپور، تهران، موسسه انتشارات شهریار، . چاپ اول، بی تا. سجادی، سید جعفر، فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، تهران، انتشارات طهوری، چاپ هفتم، 1383. شمیسا، سیروس، مکتب­های ادبی، تهران، نشر قطره، چاپ دوم، 1391. طغیانی، اسحاق، «غربت شمس»، مجلة پژوهشی دانشگاه اصفهان (علوم انسانی)، سال اول، شمارة 1، ص 51-66، 1381. العجم، رفیق، موسوعةمصطلحات التصوف الإسلامی، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون، الطبعة الأولی، 1999م. مشوح، ولید، الصورةالشعریة عند البردونی دراسة، دمشق، منشورات إتحاد الکتاب، الطبعة الأولی، 1996. مولوی، جلال­الدین محمد بلخی، کلیات دیوان شمس تبریزی، تصحیح محمد عباسی، تهران، انتشارات جواهری، چاپ اول، 1375. مولوی، جلال­الدین محمد بلخی، مثنوی معنوی، ج اول، تهران، تصحیح رینولد نیکلسن، انتشارات طلایی، چاپ دوم، 1390.
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2015.54208 مقاله پژوهشی اشاره به دور به مثابه ابزار حفظ وجهه در قرآن و شیوه برخورد مترجمان با آن اشاره به دور به مثابه ابزار حفظ وجهه در قرآن و شیوه برخورد مترجمان با آن مقیاسی حسن استادیار دانشگاه قم مقدسی نیا مهدی استادیار دانشگاه قم 21 01 2015 6 2 243 264 27 02 2013 14 05 2014 Copyright © 2015, University of Tehran. 2015 https://jalit.ut.ac.ir/article_54208.html

از آنجایی که یکی از مهم­ترین عرصه­های تکریم و حفظ وجهه، زبان است، هر زبانی برای خود از مکانیزم­های مشخصی جهت تحقق این امر استفاده می­کند و از جملة این مکانیزم­ها، بهره­گیری از صفات و ضمایر اشاره است. پژوهش پیش رو در صدد است تا کاربرد صفات و ضمایر اشاره را در عرصة حفظ وجهه در قرآن کریم بررسی نماید و شیوة برخورد مترجمان با این پدیدة زبانی را ارزیابی کند. در این پژوهش که با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی انجام گرفته، نگارندگان از نظریة استعاره­های مفهومی یا شناختی که از سوی لیکاف و جانسون مطرح شده، مدد جسته­اند و در بررسی نُه آیه­ای که در ابتدای سوره­های بقره، یونس،‌ یوسف، رعد، حجر، شعراء، نمل، قصص و لقمان قرار دارند، به این نتیجه رسیده­اند که در قرآن از صفات و ضمایر اشاره به دور به عنوان ابزاری برای حفظ وجهه استفاده شده که اساس آن یک استعارة جهتی است و در آن «شیء خوب، قدرتمند و با ارزش، دور است» که البته این دوری می­تواند در عرض یا طول باشد. برخی مترجمان قرآن در برخورد با این پدیده، با بی­توجهی از کنار آن گذشته و به ترجمة تحت اللفظی بسنده نموده­اند و برخی دیگر نیز از راهکارهای متفاوت به پدیدة فوق الذکر توجه نموده و در جهت بدست دادن ترجمه­ای صحیح برآمده­اند.

 صفات و ضمایر اشاره حفظ وجهه استعارة جهتی ترجمة قرآن فهرست منابع Akmajian, A., Demers, R. A., Farmer, A.K., and Hanrish, R.M. Linguistics. Cambridge,Ma: The MIT Press. 1997. Bargiela-Chiappini, F. (2003). Face and Politeness. Journal of Pragmatics, 35, 1453 - 1469 Beeman William. Language, status and power. Bloomington: Indiana University Press. 1986. Brown, P., and Levinson S.C. Politeness: Some universals in language usage. Cambridge: Cambridge University Press. 1987. Kadar D., and Haugh M. Understanding Politeness. Cambridge: Cambridge University Press. 2013. Kuiper, K., and Alan, W.S. An Introduction to English Language. London: MacMillan Press, Ltd. 1996. Lakoff, G., and Johnson, M. Metaphors We Live By. Chicago: Chicago University Press. 1980. Tayler, A., and Evans, V. The Semantics of English Prepositions. Cambridge: Cambridge University Press. 2003. Wardhaugh Ronald. An Introduction to Sociolinguistics. MA: Blackwell Ltd. 2010. آق اولی، عبدالحسین، درر الأدب در فن معانی، بیان، بدیع، تهران، نشر هجرت، 1373. السکاکی، مفتاح العلوم، (حققه و قدم له عبدالحمید هنداوی)، بیروت ـ لبنان، دار الکتب العلمیه، 1420. شاهرودی لنگرودی، سید جلیل، گروه اسمی در ویرایش و ترجمه، فرهنگ، ش55، صص107 ـ 147، 1384ش. صافی، محمود بن عبد الرحیم، الجدول فی إعراب القرآن‏ (ج 1)، دمشق: دار الرشید مؤسسة الإیمان، 1418ق. عطار، فریدالدین، تذکرة الأولیاء، شرح: محمد استعلامی، تهران: انتشارات زوار ، 1363ش. فخر روحانی، محمد رضا، بررسی زبان شناختی نام ها و القاب پیامبر (ص) در قرآن کریم، پژوهش­نامة قرآن و حدیث، پیش شمارة 2، صص71 ـ 76، 1382ش. کرد زعفرانلو کامبوزیا، عالیه و حاجیان خدیجه، استعاره­های جهتی در قرآن با رویکرد شناختی، نقد ادبی، 9، صص115 ـ 139، 1389ش. لوح فشرده مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، جامع تفاسیر نور 2: دائره المعارف چند رسانه ای قرآن کریم [لوح فشرده]، قم. مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، 1385.
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2015.54210 مقاله پژوهشی نقد تطبیقی اسطورۀ سندباد در شعر خلیل حاوی و بدرشاکر السیاب نقد تطبیقی اسطورۀ سندباد در شعر خلیل حاوی و بدرشاکر السیاب نجفی ایوکی علی استادیار دانشگاه کاشان بوجاریان الهام کارشناس ارشد در رشتة زبان و ادبیات عربی 21 01 2015 6 2 265 290 01 01 2011 30 11 2011 Copyright © 2015, University of Tehran. 2015 https://jalit.ut.ac.ir/article_54210.html

سندباد یکی از شخصیت‌های مهم «هزار و یک شب» است که در شعر معاصر عربی، فراخور تجربه‌های متعدد آن شاعران، چهره‌های گوناگونی پیدا کرده است. از جمله شاعرانی که در شعر خود توجه ویژه‌ای به این شخصیت اسطوره­ای نشان داده‌اند خلیل حاوی (1919 -1982م) شاعر معاصر لبنان، و بدرشاکرالسیاب (1926 – 1964م) شاعر معاصر عراقند؛ آنان سعی کرده­اند با بازآفرینی این شخصیت اسطوره­ای به صورت نمادین و غیر مستقیم، به ابراز اندیشه‌های خود بپردازند. سندبادِ آنان، آرزوی انسان برای ماجراجویی و خروج از جریان موجودِ زندگی را به تصویر می‌کشد. نگارندگان در این مقاله برآنند تا ضمن بازگویی سفرهای سندباد، به بررسی، نقد و تحلیل تطبیقی آن اسطوره در سرودة «السندباد فی رحلته الثامنة» از خلیل حاوی و سرودة «رحل النهار» از بدرشاکرالسیاب بپردازند. آنچه در این مجال برایمان مهم می‌نماید بیان دلالت یا دلالت‌های این اسطوره، نحوة فراخوانی و بکارگیری آن، واکاوی ویژگی‌های زبانی، ادبی و هنری، و مهم‌تر از همه کارکرد این اسطوره در شعر دو شاعر یاد شده است. برداشت این است که دو شاعر به قصد جاودان ساختن دغدغه‌های شخصی و اجتماعی- سیاسی، دست به «اسطوره زدایی» یا «ساختارشکنی اسطوره» زده و به نحوی به «اسطوره‌سازی» روی آورده­اند. دیگر آنکه با کاربست شگرد «تکرار» بر آن بوده­اند تا علاوه بر تقویت موسیقی زبان، در محور عمودی، بر معنی و مفهوم مورد نظرشان تاکید کنند.

 اسطوره سندباد شعر معاصر عربی خلیل حاوی بدر شاکرالسیاب کتابنامه اسماعیل، عزالدین، «الشعر العربی الـمعاصر»، بیروت، دارالعودة، الطبعة الخامسة، 1988. اقلیدی، ابراهیم، «ترجمه و تحقیق هزار و یک شب (داستان های سفر دریایی)»، تهران، نشر مرکز، 1386. بلّاطة، عیسی، «بدرالشاکرالسیاب حیاته و شعره»، بیروت، دارالنهار للنشر، الطبعة الثالثة، 1981. بلحاج، کاملی، «أثر التراث الشعبی فی تشکیل القصیدة العربیة المعاصرة»، دمشق، اتحاد الکتاب العرب، الطبعة الأولی ، 2004. جبر، جمیل، «خلیل حاوی»، بیروت، دارالمشرق، الطبعة الأولی، 1991. حاوی، ایلیا، «خلیل حاوی فی سطور من سیرته و شعره»، بیروت، لبنان، دارالثقافة، 1984. حاوی، خلیل، «الدیوان»، بیروت، دارالعودة، بلا تاریخ. حلاوی، یوسف، «الأسطورة فی الشعر العربی المعاصر»، بیروت، دارالآداب، الطبعة الأولی، 1994. داوود، أنس، «الأسطورة فی الشعر العربی الحدیث»، المنشأة الشعبیة للنشر و التوزیع و الإعلان، دون تاریخ. زاید، علی عشری ، «استدعاء الشخصیات التراثیة فی الشعر العربی المعاصر»، القاهرة، دارغریب، الطبعة الأولی، 2006. ستاری، جلال،«پژوهشی در حکایت سندباد بحری»، تهران، نشر مرکز، 1382. سقّال، دیزیرة، «بدرالشاکرالسیاب شاعر الحداثة و التغییر»، بیروت، دار الفکر العربی، دون تاریخ. السیاب، بدرشاکر، «الدیوان»، بیروت، دار العودة، 1989. سیف الدینی، علیرضا، «سندباد (قصه های هزار و یک شب)»، تهران، انتشارات تلاش، 1372. شکری، غالی، «شعرنا الحدیث إلی أین»، بیروت، دار الآفاق الجدیدة، الطبعة الثانیة، 1978. عوّاد، میخائیل، «ألف لیلة و لیلة»، بغداد، مرآة الحضارة و المجتمع فی العصر الإسلامی، 1962. عوض، ریتا، «أعلام الشعرالعربی الحدیث خلیل حاوی»، بیروت، الموسسة العربیة للدراسات والنشر، الطبعة الأولی، 1983. القلماوی، سهیر، «ألف لیلة و لیلة»، مصر، دارالمعارف، 1959. کندی، مایک دیکسون، «دانشنامه اساطیر یونان و روم»، ترجمۀ رقیه بهزادی، انتشارات طهوری، چاپ اول، 1385.
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2015.54211 مقاله پژوهشی محتوا پذیری مکان کنعان و دلالت های متعدد آن در اشعار عزالدین المناصرة محتوا پذیری مکان کنعان و دلالت های متعدد آن در اشعار عزالدین المناصرة فلاحتی صغرا استادیار دانشگاه خوارزمی تهران شریف عسکری محمدصالح دانشیار دانشگاه خوارزمی تهران یعقوبی محمد دانش آموختة دکتری در رشتة زبان و ادبیات عربی 21 01 2015 6 2 291 312 19 01 2013 08 10 2013 Copyright © 2015, University of Tehran. 2015 https://jalit.ut.ac.ir/article_54211.html

مکان، عنصری تأثیرگذار بر حیات انسان و بر انگیزانندۀ احساسات او در قبال گذشته و اکنون است. مکان در شعر غایت نیست، چرا که در این صورت پرداختن به مکان، جغرافیای سیاسی می شد، بنابراین، مکان در شعر ابزار است و حقیقتش در شعر بیش از آن که عینی باشد، غالباً روانی و هنری است که سرشار از بارهای متفاوت معنایی می­شود. ارزش­ها و افکار مختلف از جنبه­های متعدد و متناسب با تحولات زمانی، به مکان، رمزهای معنا دار می­دهند. از مکان­های پر بسامد در شعر عزالدین المناصرة، کنعان است. هدف این نوشتار آن است که دلالت­های متفاوتی را که این واژه­ در زبان شعری مناصره در طول تاریخ بر خود گرفته بررسی کند. ضرورت انجام این تحقیق، بررسی دگردیسی های معنایی و تنوعات مفهومی واژۀ کنعان در اشعار مناصره است. شیوۀ تحقیق، ذکر کنعانیات و تحلیل معرفت­شناختی این واژۀ مکانی با بارهای معانی متعدد آن است. در این پژوهش ابتدا به نظریه­های صاحب­نظران پرداخته و سپس آن را تحلیل می کنیم. در اشعار مناصره گاهی کنعان همان سرزمین اجدادی می­شود که یهودی­های قدیم به آن حمله کرده­اند، و گاه شاعر با  کنعان، هویت خود را معرفی می­­کند. در پاره­ای موارد کنعان اسطوره­ای است که شاعر با کمک آن به تعمیق شعریت کلام خود و فربه کردن محتوایش می­پردازد. در جایی دیگر، فلسطین را با رنجهای آوارگی به تصویر می­کشد. این سیالیت تداوم می­یابد، و معانی درمعیت واژۀ  کنعان، ­متکثر می­شود. در هر صورت، شاعر از اختلاط قدیم و اکنون، هویتش را جسته و خواننده را فرا می­خواند تا در شعر به دیرینه شناسی این سرزمین بپردازد.

 عزالدین المناصرة مکان سیالیت معنایی کنعان فلسطین منابع ومراجع اعتدال، عثمان: إضاءة النص، دارالـحداثة للطباعة والنشر والتوزیع، بیروت – لبنان، ط1، 1988 بودویک، محمد: شعرعزالدین ­الـمناصرة بنیاته، إبدالاته و بعده الرعوی، دارمـجدلاوی للنشر والتوزیع، عمان- الأردن، ط1، 2006 .  بوعدیلة، ولید: شعریة الأمکنة: تـجلیات الأسطورة فی شعر عزالدین الـمناصرة، دارمـجدلاوی للنشر و التوزیع، عمان- الأردن، ط1، 2009. حمودی، باسم عبدالحمید: الـمکان کنز مفتوح، مجلة البحرین الثقافیة، تصدر عن الـمجلس الوطنی للثقافة والفنون والآداب، عدد13، البحربن، یولیو1997 . الـحیدری، محمد و علی: الـمدخل­إلی­تعلّم­ الـمکالـمة العربیة،منشورات مکتب الإعلام الإسلامی، قم، 1411هـ.ق. رزوقة، یوسف: عزالدین الـمناصرة شاعر الـمکان الفلسطینی الأول، دارمجدلاوی للنشر والتوزیع، عمان- الأردن، ط1، 2008. السرغینی، محمد: متوالیات شعریة: قراءة حسب الـمنهج الـمقولاتـی، مجلة کتابات معاصرة، 62، بیروت، 2007. صدقة، جان: رموز و أساطیر، دراسة فی الـمیثولوجیا القدیـمة، دار ریاض الریس للنشر، لندن، ط1، 1989 عبدالسمیع، حسنة: «الرمزالفنی والجمعی والأسطوری فی شعر ذی الرمة»،  مجلة فصول تصدرعن الهیئة العامة للکتاب، الـمجلد14، عدد2، مصر، 1995 . عقاق، قادة: دلالة الـمدینة فی الخطاب الشعری العربی المعاصر، دراسة فی إشکالیة التلقی الـجمالی للمکان، منشورات إتـحاد الکتاب العرب، دمشق، 2001. کحلوش، فتحیة: بلاغة الـمکان قراءة فی مکانیة النص الشعری، الإنتشارالعربی، بیروت - لبنان، ط1، 2008. منی، زیاد: تاریخ فلسطین القدیـمة، دارقدمس، دمشق، 2004 الـمناصرة،عزالدین: الأعمال الشعریة، دارمـجدلاوی للنشر والتوزیع، عمان- الأردن، ط1، 2006. الـمناصرة، عزالدین: شهادة فی شعریة الأمکنة، التبیین، مجلة تصدر عن الـجاحظیة، عدد1، الحزائر، 1990. مهران، محمد بیومی: دراسات فی الشرق الأدنی القدیـم، دارالـمعرفة الـجامعیة، بیروت، 1997. النحوی، عدنان علی رضا: ملحمة فلسطین، مؤسسة الإسراء، الجزائر،ط3، 1991. النصیر، یاسین: إشکالیة الـمکان فی النص الأدبی، دراسات نقدیة، دار الشؤون الثقافیة العامة، بغداد، ط1، 1986.