ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.62544 مقاله پژوهشی هایکو و نمونه های آن در شعر معاصر عربی هایکو ابویسانی حسین دانشیار گروه زبان و ادبیّات عربی دانشگاه خوارزمی 19 02 2017 8 2 1 17 15 10 2014 21 10 2016 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_62544.html

«هایکو» یکی از کوتاه­ترین انواع گونه­های شعری است. این نوعِ ادبی، مهم­ترین قالب شعریِ ادبیّات ژاپن محسوب می­شود و قدمتی چندصدساله دارد. هایکو نیروی نهفته در خود را از عرفان، تأمل در احوال درونی افراد و با تکیه بر عناصر طبیعت دریافت می­کند. ادبیّات­های مختلفی در جهان از این گونة ادبی تأثیر پذیرفته و به تبع آن، بسیاری از نمونه­های این شعر به دیگر زبان­ها ترجمه شده است. شاعران فراوانی در نقاط مختلف دنیا نیز، به تجربه­اندوزی در سرودن آن مبادرت ورزیده­اند. در این میان، شعر معاصر عربی نیز از تأثیر هایکو بی­نصیب نمانده است.  تعدادی از شاعران عرب به خلق این نوعِ شعری اقدام کرده و برخی دیگر هم، هایکوهای ژاپنی را به عربی برگردانده­اند. مقالة حاضر که به شیوة توصیفی- تحلیلی- تطبیقی نگارش شده است،  قصد دارد ضمن معرفیِ هایکو، جایگاه آن را در شعر معاصر عربی و شاعران آن به تصویر کشد. از جمله نتایج به دست آمده نیز آن است که در سرودن هایکوی عربی و در ترجمة آن، تفاوت­هایی با نمونه­های ژاپنی به چشم می خورد که از اختلاف زبان، محیط و فرهنگ ناشی می­شود.

 شعر ژاپنی هایکو شعر معاصر عربی هایکوی عربی الأسعد، محمد، تراث الهایکو فی الثقافة العربیه، 2006، http://japon-saito.blogspot.com انوری، حسن، فرهنگ فشردة سخن، تهران، سخن، چاپ دوم، 1385. بوکرامی، سعید، تاریخ الهایکو الیابانی، القدس الغربی، الدار البیضاء، www.motarjemarabi.blogfa.com پاشایی، ع و کیمیه مائه­دا، لاک پوک زنجره؛ هایکوی ژاپنی از زبان ژاپنی، تهران، یوشیج و مرکز بین­المللی گفتگوی تمدن­ها، 1381. ذاکری، قدرت­الله، زنبور بر کفِ دستِ بودای خندان؛ گزینة هایکوهای مدرن، تهران، مروارید، 1386. رکابی، عذاب، «هایکو فی شعر الرکابی»، الجمهوریة و العالم (روزنامه)، دهم اکتوبر 2005، 2- 3،  www.newsofword.info/arasheef سی بیوکانن، دانیل، صد هایکوی مشهور، ترجمة ع. پاشایی، تهران، دنیای مادر، 1369. شاملو، احمد، مجموعة آثار، دفتر دوم، تهران، نگاه، چاپ هشتم، 1384.                       و ع. پاشایی، هایکو شعر ژاپنی از آغاز تا امروز، تهران، چشمه، چاپ ششم، 1387. شاهق، مهوش و سهیل شهلا، هایکو در چهار فصل، تهران، پژوهشگاه­ علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1373. شیعة علی، علی، «هایکو»، فصلنامة دانشجویی دانشگاه مذاهب اسلامی، شمارة پنجم، بهار 1389، 35. عضیمه، محمد و کوتا- کاریا،  کتاب الهایکو: الف هایکو و هایکو، دمشق، دارالتکوین، 2010. قبانی، نزار، الأعمال السیاسیة الکامله، بیروت، منشورات نزار قبانی، الطبعة الخامسة، 1993. المسیری، عبدالوهاب، دراسات فی الشعر، قاهره، مکتبة الشروق الدولیه، 2007. میرافضلی، سیدعلی، اسپریچو تجربه­ای در شعر کوتاه ایرانی،  http://amiralavi.persianblog.ir. نصرالله، ابراهیم، الأعمال الشعریه، بیروت، المؤسسة العربیة للدراسات و النشر، 1994. ویکی­پدیا، دانشنامة آزاد، ذیل «هایکو»، https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D8%A7%DB%8C%DA%A9%D9%88._||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.62545 مقاله پژوهشی تبیین مؤلفه‫های شادمانی و مثبت‫گرایی در اشعار عروة بن الورد تبیین مؤلفه‫ های شادمانی و مثبت‫گرایی در اشعار عروه بن الورد اقبالی عباس دانشیار گروه زبان و ادبیّات عربی دانشگاه کاشان ذکایی عبدالحسین دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات عربی دانشگاه کاشان 19 02 2017 8 2 19 37 25 05 2015 20 12 2016 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_62545.html

علی­رغم اینکه زندگی شاعران صعالیک جاهلی، آمیزه‫ای از آوارگی و تنگدستی است، همواره زندگی عیّاری را ترجیح‌داده، بر اصول آن پای فشرده و بر جلوه‫هایش بالیده­اند. این گروه نسبت به پدیدة «صعلکه» نگاهی مثبت داشتند؛ از این‌رو در تصویرهای شعری امیر صعالیک،عروة بن الورد، اثری از ناخرسندی دیده نمی‌شود. در سروده­های این شاعر، نشانه­های شادمانی، رضایت­مندی و بهزیستی به چشم می­خورد. در این جستار، با واکاوی دیوان عروه، تحلیل درون­متنی و سنجش سروده­های شاعر مفاهیم روان‌شناسی، مثبت‫نگری عروه به سیرة عیّاری و شادمانی وی از زندگی صعلوکی تبیین شده ‫‌است. همچنین علل شادمانی عروه بررسی گردید و معلوم شد که عزّت نفس، مشارکت اجتماعی و خوش‌بینی از عوامل شادمانی و رضایت­مندی این شاعر عیّار بوده‌است.

 مثبت‫گرایی شعر جاهلی صعالیک عروة بن الورد آیزنک، مایکل، روان‌شناسی شادی، ترجمة مهرداد فیروزبخت و خشایار بیگی، تهران، بدر، 1375. ابن منظور، لسان العرب، بیروت، دار صادر، د.ت. الاِصفهانی، أبوالفرج، الاغانی؛ الشارح سمیر جابر، بیروت، دارالکتب العلمیة، الطبعة الثانیة،1992. التمیمی، قحطان رشید، «الشکوی فی الشعر الجاهلی»، مجلة کلیة الآداب جامعة بغداد، العدد 13، بغداد، صص 139-154، 1970. سلیگمن، مارتین،شادمانی درونی، ترجمة مصطفی تبریزی، تهران، دانژه، 1389. الشنفری، دیوان الشنفری، المحقق: امیل بدیع یعقوب، بیروت، دارالکتاب العربی، الطبعة الثانیة، 1996. تأبط شرا، دیوان تابط شرا وأخباره، المحقق شاکرعلی ذوالفقار، بیروت، دارالغرب الاسلامی، 1984. خلیف، یوسف، الشعراء الصعالیک فی العصر الجاهلی، الطبعة الرابعة، قاهرة، دارالمعارف، 1978. دعبیس، مسعد، «مفهوم العدالة الاجتماعیة عند الشعراء الصعالیک فی العصر الجاهلی»، الشعر، العدد 38، صص 38-43، 1406 ق. دیوب، وائل، «حرکة الصعلکة والنزعة الاجتماعیة الاشتراکیة (من الشعراء الصعالیک إلی القرامطة)»، المعرفة، العدد 407، صص 60-82، 1406 ق. رشید، جلیل، «القیم الانسانیة فی الشعر الجاهلی»، آداب الرافدین، العدد 7، صص 513-542، 1349 ق. شرارة، محمد، «عناصر الانسانیة فی الادب العربی: عروة الصعالیک»، العرفان، العدد 556، صص 588-596، 1346 ق. ضیف، شوقی، العصر الجاهلی، الطبعة الثانیة والعشرون، القاهرة، دارالمعارف، 2000. عاقل، نبیه، «بعض من ملامح الصراع الطبقی فی التاریخ العربی»، دراسات تاریخیة، العدد 3، صص 76-97، 1401 ق. عروة بن الورد و السموأل، دیوان، بیروت، دار بیروت، 1986. علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بمساعدة جامعة بغداد، الطبعة الثانیة، 1993. عنتره بن شداد، دیوان، بتفقه خلیل الخوری، مطبعة الآداب، الطبعة الرابعة، 1893. فاضلی، محمد، «صعالیک یا آزادگان مطرود» فصلنامة تخصصی ادبیّات فارسی، شماره 14، صص 43-61، تابستان 1386. کار، آلان، روان‌شناسی مثبت (علم شادمانی و نیرومندی­های انسان)، ترجمة پاشا شریفی، تهران، سخن، چاپ دوم، 1387. میرشاه جعفری، ابراهیم و دیگران، «شادمانی و عوامل مؤثر بر آن»، تازه­های علوم شناختی، شمارة 3، صص 50-58، 1381. هدارة، محمدمصطفی، «اشتراکیة الشعراء الصعالیک»، الأقلام، السنة الثانیة، الجزء 14، صص 30-40، 1385 ق. هدفیلد.ژ.آ ، روان‌شناسی و اخلاق، ترجمة علی پریور، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1366. Cheng.H. and Furnham.A. "Personality, peer relations, and self-confidence as predictors of happiness and loneliness" Journal of Adolescence, 25, 327–339, 2002. Eddington.N.and Shuman.R. "Subjective Well-Being (Happiness)", Continuing Psychology Education Inc. www.texcpe.com, 2006. Ryan.R.M. and Deci.E.L. "ON Happiness and Human Potentials", Annual Review of Psychology, Vol. 52, 141-166, 2001. Sacks.D.W, Stevenson.B and Wolfers.J. "Subjective Well-Being, Income, Economic Development and Growth", NBER Working Paper, No. 16441,2010. Susniene.D And Jurkauskas.A. "The Concepts of Quality of Life and Happiness – Correlation and Differences". Inzinerine Ekonomika-Engineering Economics(3). 58-66, 2009. Tkach.C. and Lyubomirsky.S. "How Do People Pursue Happiness?" Journal of Happiness Studies , 7:183–225, 2006. Veenhoven, Ruut . "Is happiness relative". Social Indicators Research 24 (1): 1–34. Retrieved 16 april 2013, 1991. Veenhoven,Ruut. "The Utility Of Happiness",Social Indicators Research, vol. 20, pp 333-354,1988.  _||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.62557 مقاله پژوهشی بررسی انتقادهای محمود صاوی بر رمان‌های تاریخی جرجی زیدان (مطالعة موردی: اُرمانوسة الـمصریة و عذراء قریش) بررسی ردیّه های محمود صاوی بر رمان های تاریخی جرجی زیدان بابازاده اقدم عسگر استادیار زبان و ادبیّات عربی دانشگاه علوم ومعارف قرآن کریم کرمی میرعزیزی بیژن استادیار زبان و ادبیّات عربی دانشگاه علّامه طباطبایی 19 02 2017 8 2 39 54 01 02 2015 20 12 2016 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_62557.html

رمان تاریخی در دورة معاصر ادب عربی، جایگاه ویژه‌ای میان صاحب‌نظران و مخاطبان یافته است. در این میان، رمان‌های تاریخی جرجی زیدان، نویسندة معاصر و مسیحی لبنانی، به سبب پرداختن به تاریخ اسلام، طرفداران و منتقدان فراوانی دارد. یکی از منتقدان برجستة داستان‌های وی، محمود صاوی است که انتقادهای فراوانی بر رمان‌های جرجی زیدان، وارد ساخته است. گفتار حاضر بر آن است تا با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی، نظرات وی را مورد بررسی قرار دهد. آنچه به دست آمده این است که بخش عمدة انتقادات وی درخور تأمل است و به دلیل برخی دیدگاه­های یک سو نگرانه به طور قطع پذیرفتنی نیست. 

 رمان تاریخی نقد جرجی زیدان محمود صاوی قرآن کریم. ابوخلیل، شوقی، جرجی زیدان فی المیزان، دمشق، دارالفکر، 1998. اکبرزاده، زیبا، «نقد و بررسی رمان‌های جرجی زیدان»، کتاب ماه ادبیّات، شمارة 27. 1388. پروینی، خلیل، «جایگاه جرجی زیدان در داستان‌نویسی معاصر عربی»، مجلة علمی- پژوهشی انجمن زبان و ادبیّات عربی، شمارة 2، 1385. جر، خلیل، فرهنگ لاروس، ترجمة حمید طبیبیان، ج 2، تهران، امیرکبیر. 1386. حسن، محمد عبدالغنی، جرجی زیدان، القاهره، الهیئة المصریة للتألیف و النشر، 1970. الدسوقی، عمر، فی الأدب الحدیث، بیروت، دارالثقافه، 2001. دواره، فؤاد، مقدمه 17رمضان، بیروت، دارالعلم للملایین، 2000. الدیب، محمد مسعد، القصة التاریخیة الاسلامیة فی مصر، قاهره، دارالعلم للملایین، 1998. زیدان، جرجی، ارمانوسة المصریه، بیروت، دارصادر، 1998.                            ، عذراء قریش، بیروت، دارصادر، 1998. السیوطی، عبدالرحمن، تاریخ الخلفاء، تحقیق احمد ابراهیم زهوه، بیروت، دارالکتاب العربی، 2010. سیدرضی، نهج البلاغه، ترجمة محمد دشتی، قم، دارالعلم، 1384. شهیدی، سیدجعفر، تاریخ تحلیلی تا پایان امویان، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1363. الصاوی، محمود، کتابات جرجی زیدان، بیروت، دارالهدایة للنشر، 2000. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ترجمة ابوالقاسم پاینده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1352. عصام، محفوظ؛ حوار مع رواد النهضة العربیة، بیروت، دارالایمان، 1998. عبدالمقصود، عبدالفتاح، امام علی (ع)، ترجمة سیدمحمد جعفری، تهران، هرمس، 1372. القاعود، محمد حلمی، الروایه فی أدبنا الحدیث، بیروت، دارالعلم للملایین، 2009. المحص، محمد عبدالجواد، روایات جرجی زیدان، لا مکان، مکتبة النهضة المصریه، 2004. محمد، یوسف نجم، القصة فی الأدب العربی الحدیث، بیروت، دارالثقافه، 1976. معتمدی آذری، پرویز، قالب‌های رمان، تهران، روزگار، 1381. میرصادقی، جمال، ادبیّات داستانی، تهران، سخن، 1379.                            ، عناصر داستان، تهران، سخن، 1385. ناظمیان، هومن، «رمان‌های تاریخی جرجی زیدان بر پایة مکتب رمانتیسم»، مجلة دانشکدة ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه سمنان، شمارة 4. 1384ش الواقدی، محمد بن سعد، الطبقات، ترجمة محمدمهدی دامغانی، تهران، فرهنگ و اندیشه، 1374. ولی‌نیا، بهارک و ابراهیم محمدی، «نوع‌شناسی تطبیقی رمان تاریخی عربی و فارسی»، کاوش‌نامه ادبیات تطبیقی،  سال سوم، شمارة 11، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه رازی، 1392. هلال، محمد غنیمی ، ادبیات تطبیقی، ترجمة مرتضی آیت‌اله‌زاده شیرازی، تهران، امیرکبیر، 1373. الیوسف، یوسف سامی، الروایة و التاریخ، بیروت، اتحاد الکتّاب العربی، 2009._||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.62558 مقاله پژوهشی رفض الحرب و العنف و إدانة نظام البعث عند الروائیة العراقیة هدیة حسین رفض الحرب و العنف و إدانة نظام البعث عند الروائیة العراقیة هدیة حسین بازگیر نهاد الطالبة دکتوراه فی اللغة العربیة و آدابها بجامعة طهران نیازی شهریار استاد مشارک فی اللغة العربیة و آدابها بجامعة طهران 19 02 2017 8 2 55 74 09 12 2013 20 12 2016 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_62558.html

واجهت العراق أبشع الحوادث و أشدّها فی مرحلة سیطرة حزب البعث علیها، و ذلک نتیجة لسیاسة رؤسآئه الهوجاء، و لکن بسبب القمع  و الکبت فی هذه الفترة لم تظهر الحقائق فیها کما هی. و بعد سقوط حزب البعث فی عام 2003م، انبرت الأقلام لتکشف عن هذه المعاناة و المصائب و عبّرت عنها بفنون أدبیة مختلفة و ظهرت روائیات کثیرة قاسمن الساحة الأدبیة مع‌الرجل فی مجال کتابة الحقائق الملطخة بالدماء، و صوّرن تلک الحقبة السوداء من‌التاریخ بدقة متناهیة؛ و کانت هدیة حسین من اللّواتی أخذن علی کاهلهن هذه المهمة النبیلة، فاستطاعت الولوج فی العالم المظلم الذی کان مفروضاً علی الشعب العراقی، و صاغت مشاهد الألم و العذاب و جسدتّها فی روایاتها بوصف حزین. یسعی هذا البحث معتمداً علی المنهج الموضوعی- التحلیلی إلی تبیان فکرة رفض الحرب و العنف عند الروائیة هدیة حسین من خلال شخصیاتها الروائیة، و مواقفهن التی تتمثل فی نزعة الغضب و الاحتجاج ضد النظام السابق و أذنابه، و تسلیط الضوء علی آثار الحرب الاجتماعیة و النفسیة فی المجتمع العراقی، مروراً بحرب العراق ضد ایران 1980-1988 م، و الکویت 1991م، و الانتفاضة الشعبانیة، و الحرب الثالثة (سقوط النظام و الاحتلال) 2003م، و انتهاءً بالحرب الأهلیة (الطائفیة) التی شهدها العراق بعد السقوط بسبب الاحتلال و الأوضاع المتدهورة.

 الروایة العراقیة هدیة حسین رفض الحرب و العنف إدانة نظام البعث ابوزید، نصر حامد، دوائر الخوف قراءة فی خطاب المرأة، بیروت، المرکز الثقافی العربی، الطبعة الثانیة، 2000. أبوهیجاء، عمر، «حوار مع هدیة حسین»، من شبکة المعلومات، 2010،  www.Iraq-ina.com باسم، جواد، «اقلام عراقیة و اعدة فی ظل غیاب الخطوط الحمر»، 2010 : http://www.iraqhurr.org/content/article/1970623.html حاتم، لطفی، الاحتلال الأمریکی و انهیار الدولة العراقیة، منشورات الجمعیة الثقافیة العراقیة، 2007. حسین، هدیة، بنت الخان، عمان، المؤسسة العربیة للدراسات و النشر، 2001.                        ، مابعدالحب، عمان، المؤسسة العربیة للدراسات و النشر، 2003 .                        ، فی الطریق الیهم، عمان، المؤسسة العربیة للدراسات و النشر، 2004 .                        ، مطرالله، عمان، المؤسسة العربیة للدراسات و النشر، 2008 .                        ، نساءالعتبات، عمان، المؤسسة العربیة للدراسات و النشر، 2010. الحیدری ، محمدمحمد، الطائفیة فی العراق حقیقة ام و هم، بغداد، دار نور الشروق للطباعة و النشر، 2007. الخیون، رشید، ضد الطائفیة، بیروت، دارالمدارک، الطبعة الثانی، 2011. دوری، ثائر، «تداعی الهیمنة الامریکیة علی العالم»، قاسیون، مرکز دمشق للدراسات و النظریة و الحقوق المدنیة، 2010. سویدان، سامی، فضاءات السرد و مدارات التخیل، بیروت، دارالاداب، 2007. الغایب، یوسف حمزه، حیاة هدیه حسین، بغداد، 2004. عبود، سلام، «فن صناعة الاستبداد» ، عیون،  عدد 19، 2001. لعیبی، قاسم محمد، الروایة العراقیة و سردیة الاختلاف (قراءة لوعی الذات و العلاقة مع الأخر)، بغداد، دارالفراهیدی، 2011. الناهی، غالب، هیثم، تفتیت العراق (انهیار السلم و الدولة العراقیة)، بیروت، مرکز دراسات الوحدة العربیة، 2013. الهواری، احمد ابراهیم، مصادر نقد الروایة فی الادب العربی الحدیث فی مصر،  لبنان، دارالمعارف، 1979.  _||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.62559 مقاله پژوهشی بررسی و تحلیل ابعاد فرهنگی مقابله با غرب در اشعار حافظ ابراهیم و محمدرضا شبیبی بررسی و تحلیل ابعاد فرهنگی مقابله با غرب در اشعار حافظ ابراهیم و محمدرضا شبیبی حیدری طاهره دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات عربی دانشگاه تهران امین مقدسی ابوالحسن دانشیار گروه زبان و ادبیّات عربی دانشگاه تهران 19 02 2017 8 2 75 92 11 06 2014 20 12 2016 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_62559.html

حضور غرب در شرق به‌خصوص در ابعاد فرهنگی- سیاسی مورد توجه شاعران معاصر دو حوزة فارسی و عربی قرار گرفته است تا جایی­که این مفهوم در شعر بسیاری از آنها بسامد بالایی دارد. حافظ ابراهیم و محمدرضا شبیبی ازجمله شاعران عربی هستند که به علت سوابق تمدنی عراق و مصر و شرایط زمانی دورة خود از جایگاه خاصی برخوردارند. در این نوشتار با روش توصیفی- تحلیلی به موازنة شعر این دو شاعر در سطح محتوا پرداخته شده و «مقابلة فرهنگی با غرب» در شعر آنها ذیل سه عنوانِ بازگشت به گذشتة عربی، دعوت به وحدت اسلامی- عربی و انتقاد از ملل شرق بررسی شده است. نتایج این بررسی نشان می‌دهد که حافظ ابراهیم در عین اذعان به پیشرفت غرب در زمینه­های مختلف، با توصیه به جامعه برای بازگشت به زبان و هویت عربی، به مبارزه با غرب پرداخته است؛ اما محمدرضا شبیبی غرب را در همة ابعاد نکوهیده و حتی تمدن غرب را تمدن به معنای واقعی نمی‌داند؛ اشعار وی سراسر مبارزه با غرب است.

 هویت‌اسلامی- عربی شرق غرب مقابلة فرهنگی حافظ ‌ابراهیم محمد‌رضا ‌شبیبی آقابزرگ تهرانی، محمد محسن، طبقات أعلام الشیعة، جلد 2، نجف، حاج جعفر دجیلی، 1373ق. آل­احمد، جلال، غربزدگی، تهران، فردوس، چاپ هفتم، 1372. ابراهیم، حافظ، دیوان، تهذیب و تعلیق محمدزکریا عنانی و غرید الشیخ، بیروت، دارالفکر العربی،2001. انوشیروانی، علی­رضا، «ادبیات جهان؛ از اندیشه تا نظریه»، ادبیات تطبیقی، 2/1، صص 23-41، بهار1390. بصری، میر، أعلام ألادب فی العراق الحدیث، دارالحکمة، 1994. برتون، رولان، قوم­شناسی سیاسی، ترجمة ناصر فکوهی، تهران، نی،1380. پیرانی‌شال، علی، «تأثیر آراء محمدعبده فی أشعار حافظ ابراهیم الدینیة»، بحوث فی‌اللغة‌العربیة و آدابِها نصف سنویة للغة العربیة و آدابها بجامعة اصفهان، العدد 2، صص 21-40، 1389. الجیوسی، سلمی الخضراء، الاتجاهات و الحرکات فی الشعر العربی الحدیث، ترجمة عبدالواحد لؤلؤه، بیروت، مرکز دراسات الوحدة العربیة، 2001. حمدی، عباس، «دنشوای»، منبرالاسلام، السنة الثامنة عشرة، العدد 12، صص 95-95، ذوالحجه 1380ق. حسین، طه، مستقبل الثقافة فی مصر، قاهره، مطبعة المعارف، 1947. حمود، ماجدة­محمد، المندوبون السامیون فی مصر ودورهم فی نشر التعلیم و الثقافه‌الانجلیزیة، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 2001. حورانی، آلبرت، تاریخ مردمان عرب، تهران، امیرکبیر، 1387. خدوری، مجید، ناسیونالیسم، سوسیالیسم و کمونیزم در جهان عرب، ترجمة حمید احمدی، تهران، الهام، 1360. خیرخواه، سعید، «ادبیات و جامعه، خاستگاه اجتماعی ادبیات»، اندیشه­های ادبی، سال اول از دورة جدید، شمارة 2، صص 21-37، 1388. داوری اردکانی، رضا، دربارة غرب، تهران، هرمس، 1379. زیباکلام، صادق، برخورد یا گفتگوی تمدن­ها، تهران، مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام، 1384. سالم، علوان قصی، شبیبی شاعراَ، بغداد، منشورات وزارة الاعلام فی الجمهوریة العراقیه، 1975. سعید، ادوارد، شرق شناسی، شرقی که آفریدة غرب است، ترجمة اصغر عسگری خانقاه و حامد فولادوند، تهران، آرمان، 1361. سلیمی، حسین، نظریه­های گوناگون دربارة جهانی شدن، تهران، سمت، 1384. سمیع، غلامرضا و روزبه گیتو،  لردبایرون و سرزمین ایران، علوم ادبی، دورة 2، شمارة 3، صص 179-195، بهار 1386. الشبیبی، محمدرضا، الدیوان، القاهره، مطبعة لجنة التألیف و الترجمة و النشر،1940/1389ق. شرابی، هشام، روشنفکران عرب و غرب سا­­ل­های تکوین 1875-1914م، ترجمة عبدالرحمن عالم، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین الملل، 1368. شورای نویسندگان، تاریخ سیاسی عراق، بی‌جا، موسسة انتشاراتی نهضت جهان اسلام، 1373. طباطبایی، محمدحسین،  المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمة محمدباقر موسوی، قم، جامعه مدرسین حوزة علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی،1379. عویجان، ناجی، تطور صورة الشرق فی الادب الانجلیزی، ترجمة تالا صباغ، بیروت، المنظمة العربیة للترجمة، 2008. عنایت، حمید، سیری در اندیشة سیاسی عرب، تهران، امیرکبیر، چاپ نهم، 1391. الفاخوری، حنا، الجامع فی تاریخ ألادب العربی (الأدب الحدیث)، بیروت، دارالجیل، 1986. کاظمی، علی­اصغر، جهانی­شدن فرهنگ و سیاست، تهران، قومس،1380. گوته، یوهان ولفگانگ فون، فاوست، ترجمة اسدالله مبشری، 1366. لانگریک، استیون همزلی، تاریخ سیاسی، اجتماعی اقتصادی عراق1950-1900، ترجمة علی درویش، مشهد، آستان قدس رضوی، 1376. لامارتین، آلفونس ماری لوئی دو، نغمه­های شاعرانه؛ منتخبی از بهترین اشعار لامارتین، انتخاب و ترجمة شجاع­الدین شفا، شهریور 1333. لبیب، الطاهر، صورة الآخر العربی ناظرا و منظورا الیه، بیروت، مرکز دراسات الوحدة العربیة، 1999. لاپیدوس، ایرام، تاریخ جوامع اسلامی، تهران، اطلاعات، چاپ دوم، 1380. مسعودی، جهانگیر، «نقد عقل عربی- اسلامی در دیدگاه جابری و ارکون»، پژوهش­های فلسفی-کلامی، دورة 11، شمارة 2، صص 78-102، 1388. ملکم، سرجان، تاریخ ایران، ترجمة میرزا اسماعیل حیرت، بمبئی، مطبع ناصری، 1323ق. المنصوری، علی جابر، محمدرضا شبیبی و مکانته الأدبیة بین معاصریه، بغداد، مطبعة بابل، 1888-1965. مکتبی، نذیرمحمد، الفصحی فی مواجهة التحدیات، بیروت، دار البشائرالإسلامیه،1991. نصر اصفهانی، محمدرضا، «تأملی در اندیشه و آثار هرمان هسه و نقد داستان آگوستوس»، مطالعات عرفانی، شمارة 6، صص 131-164، پاییز و زمستان 1386،. نوفل، یوسف، حافظ ابراهیم، شاعر الشعب و شاعر النیل، القاهره، الدار المصریة اللبنانیة،1997. نیچه، فریدریش، ویلهلم، اکنون میان دو هیچ، ترجمة علی عبداللهی، تهران، فرهنگی- هنری نارنج، 1377. الوردی، علی، لمحات اجتماعیة من تاریخ عراق الحدیث، جلد 2، قم، شریف رضی، 1371._||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.62560 مقاله پژوهشی عصیان و هنجارگریزی درشعر فروغ فرخزاد و غادة السمان عصیان و هنجار گریزی درشعر فروغ فرخزاد و غاده السمان داودی مقدم فریده دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه شاهد اختری طاهره استادیار گروه زبان و ادبیّات عربی دانشگاه شاهد 19 02 2017 8 2 93 112 14 04 2015 20 12 2016 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_62560.html

فروغ فرخزاد و غادة السّمان، دو تن از شاعران زن معاصر شعر فارسی و عربی هستند که در عرصة ساختار و مضمون در شعر زمان خویش، خارج از کلیشه­ها و هنجارهای روزگارشان، طبع­آزمایی کرده­اند و در این حوزه به تشخّص سبکی نیز دست یافته­اند. در عین حال، با اشعار هنجارگریزانه و افکار عصیانگرانة خود، روایتگر و نمایان­کنندة بسیاری از ویژگی­ها ومقتضیات جامعة عصر خویش نیز هستند. این پژوهش به شیوة تحلیل محتوای مضمون، به تفسیر و تبیین و تطبیق برخی  مؤلّفه­های شاخص در شعر این دو می­پردازد. از آنجا که این مقایسه، بیشتر در سطح تحلیل متن و بر اساس مضامین مشترک اشعار، بدون درنظر گرفتن ملاحظات تاریخی است، می­توان گفت روش تطبیق براساس مکتب آمریکایی ادبیّات تطبیقی است.  یافته­های پژوهش نشان می­دهد که فروغ و غاده، با زبانی زنانه و نمادپردازی­های شاعرانه، بسیاری از سنت­های خرافی و کلیشه­های رایج روزگار خویش را به چالش می­کشند و گاه نیز با صراحتی شجاعانه و فارغ از گفتمان مردانة مسلط عصر خویش، برخی نابسامانی­های سیاسی و اجتماعی را در شعر خود طرح می­کنند و از مناسبات قدرت در جامعة عصر خویش در موضوعات مربوط به زن شرقی و روزمرگی­های آنان، سخن می­گویند.

 شعر معاصر فارسی و عربی عصیان هنجارگریزی فروغ فرخزاد غادة السّمان ارناؤوط، عبداللطیف، غادة السّمان؛ رحلة فی أعمالها الکاملة، دمشق، دارالمعارف، 1993. برزگر، عادل، «بررسی مقایسه‌ای بین اجتماعیات، غادة السّمان و فروغ فرخزاد»، پایان­نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد، واحد علوم و تحقیقات، ۱۳۸۷. ترابی، ضیاءالدین، فروغی دیگر، تهران، مینا، 1375.                                                                                                               تولایی تهرانی، مهرزاد «درآمدی بر زندگی فروغ فرخزاد»، تهران، کیهان فرهنگی، شمارة 133، ص 20، 1376. ثامر، فاضل، مدارات نقدیة؛ فی إشکالیة والحداثة والإبداع، بغداد، آفاق عربیه، 1930. جلالی، بهروز، جاودانه زیستن، در اوج ماندن، مروارید، تهران، چاپ سوم، 1377. الخطیب، حسام، آفاق الأدب المقارن، عربیاً و عالمیاً، دمشق، دارالفکر، 1999. السّمان، غادة، عاشقة فی محبرة، بیروت، منشورات غادة السمان، 1992.                        ، اعتقال لحظة هاربة، بیروت، دارالکتب،الطبعة السادسة، 1996الف.                       ، أعلنت علیک الحب، منشورات غادة السّمان، بیروت، الطبعة العاشرة، 1996ب.                        ، الأبدیة لحظة حب، منشورات غادة السّمان، بیروت، 1999.                        ، الحب من الورید، الطبعة العاشرة، منشورات غادة السّمان، بیروت، 1998.                        ، الرقص مع البوم، منشورات غادة السّمان، بیروت، 2003.                        ، عاشقة الحرّیّة، منشورات غادة السّمان، بیروت، 2011. شفیعی­کدکنی، محمدرضا، شعر معاصر عرب، تهران، سخن، 1380.                        ، با چراغ و آینه، تهران، سخن، 1390. شوالیه، ژان و آلن گربران، فرهنگ نمادها، ترجمة سودابه فضایلی، تهران، جیحون، 1382. عبود عبده، ماجد حمود و غسان السّید، الأدب المقارن، دمشق، دارالفکر، 2001. العزب، محمدأحمد، ظواهر التمرد فی العصر العربی المعاصر، رسالة الدکتوراه، جامعة الأزهر، کلیة اللغة و الأدب العربی، 1976. فرخزاد، فروغ، دیوان اشعار، تهران، مروارید، چاپ هفتم، 1379.                           ، تولدی دیگر، تهران، مروارید، چاپ یازدهم، 1356. فرزاد، عبدالحسین، دربند کردن رنگین کمان، تهران، چشمه، چاپ سوم، 1385.                           ، زنی عاشق در میان دوات، تهران، چشمه، 1380. کابوا، دی پاولا، التمرد والالتزام فی أدب غادة السّمان، ترجمة نورا السّمان وینکل، بیروت، دارالطلیعة، 1992. کراچی، روح انگیز، دیوان اشعار فروغ فرخزاد، تهران، شقایق، 1383. مدنی، نسرین، در کوچه‌های خاکی معصومیت، تهران، چشمه، 1385. مرادی کوچی، شهناز، شناخت‌نامة فروغ فرخزاد، تهران، قطره، 1379. مشکین­فام، بتول، «الحب فی کتابات غادة السمان»، بحوث العلوم الانسانیه، العددان 47-48 و صص 147-170، 1384ش. النابلسی، شاکر، فضّ ذاکرة امرة، بیروت، المؤسسةالعربیة للدّراسات،1990._||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.62561 مقاله پژوهشی پژوهشی دربارۀ واژه‌های «رحمان» و «رحیم» براساس قاعدة «زیادة المبنى تدل على زیادة المعنى» رحمان و رحیم رضایی هفتادر غلام عباس دانشیار گروه زبان و ادبیّات عربی دانشگاه تهران رحمانی نعیم دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات عربی دانشگاه تهران 19 02 2017 8 2 113 132 03 08 2016 20 12 2016 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_62561.html

هرگاه حرفی به واژه­ای افزوده شود، به دنبال آن معنا هم افزون می­گردد. نحویان با قبول این قاعده، آن را بیشتر در باب فعل­های مزید، صیغۀ مبالغه، اسم اشاره و برخی حروف مانند نون تأکید ثقیله به کار گرفته­اند. یکی از مواردی که آنها براساس این قاعده به آن پرداخته­اند، بحث فرق میان دو واژۀ «رحمن» و «رحیم» است. نویسندگان مقاله، کوشیده­اند دو واژۀ رحمن و رحیم را با توجه به چارچوب و دامنۀ قاعدۀ «زیادة المبنى تدلّ علی زیادة المعنی» بررسی کنند. در این مقاله ابتدا پیشینه­ای از این قاعده بیان شده، سپس رحمن و رحیم از لحاظ صرفی مورد بررسی قرار گرفته است تا براساس آن فرق­های میان دو واژه، بهتر تعیین شود. در واقع اختلاف در دیدگاه­ها از آنجا ناشی می­شود که صیغۀ فَعلان در ابتدا برای صفت مشبهه وضع شده است و در ادامه، گروهی، در بیان تفاوت دو واژۀ رحمن نسبت به رحیم، مبالغه­بودن آن را بیان کرده­اند و همین مسئله موجب شده تا بحث تغییر کارکرد صیغۀ «فَعلان» از صفت مشبهه به صیغۀ مبالغه مطرح شود. بحث دخیل بودن واژۀ رحمن هم مزید بر علت شد تا چالش در مورد فرق دو واژۀ رحمن و رحیم بیشتر شود.

 زیادة المبنى زیادة المعنی فَعلان رحمن رحیم ابن أبی الإصبع، عبدالعظیم بن عبدالواحد، تحریر التحبیر فی صناعة الشعر و النثر و بیان إعجاز القرآن، تقدیم حُفنی محمد شرف، القاهرة، لجنة إحیاء التراث الإسلامی، 1963. ابن الأثیر، نصرالله بن محمد، المثل السائر فی أدب الکاتب و الشاعر، تحقیق محمد محیی­الدین عبدالحمید، بیروت، المکتبة العصریة، 1995. ابن جنی، عثمان، الخصائص، تحقیق محمدعلی النجار، القاهرة: المکتبة العلمیة، 1952.                           ، المبهج فی تفسیر أسماء شعراء الحماسة، تحقیق حسن الهنداوی، دمشق، دارالقلم، 1987. ابن درید، محمد بن الحسن، الاشتقاق، تحقیق عبدالسلام هارون، مصر، مؤسسة الخانجی، 1958. ابن فارس، أحمد، الصاحبی فی فقه اللغة العربیة و سنن العرب فی کلامها، تحقیق أحمد حسن بسج، الطبعة الثانیة، بیروت، دارالکتب العلمیة، 2007. ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، أدب الکاتب، تحقیق محمد محیی­الدین عبدالحمید، الطبعة الرابعة، مصر، المکتبة التجاریة، 1963. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، بی­تا. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق سامی بن محمد سلامه، الطبعة الثانیة، مکة، دار طیبة للنشر و التوزیع، 1999. ابن هشام، جمال الدین بن یوسف، شرح شذور الذهب فی معرفة کلام العرب، تحقیق محمد محیی­الدین عبدالحمید، طهران، دارالکوخ، 1384 ش.                           ، مغنی اللبیب عن کتب الأعاریب، الطبعة السادسة، بیروت، دارالفکر، 1985. أبوحیان الأندلسی، محمد بن یوسف، تفسیر البحر المحیط، تحقیق عادل أحمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیة، 2001. أبوعبیدة، مَعمر بن المثنی، مجازالقرآن، تحقیق محمد فؤاد سزگین، القاهرة، مکتبة الخانجی، 1988. الأنباری، محمد بن قاسم، الزاهر فی معانی کلمات الناس، تحقیق حاتم صالح الضامن، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1992. البیهقی، أحمد بن حسین، کتاب الأسماء و الصفات، تقدیم محمد زاهد بن حسین الکوثری، القاهرة، المکتبة الأزهریة للتراث، لاتا. الثعالبی، عبدالملک بن محمد، فقه اللغة و أسرار العربیة، تحقیق یاسین الأیوبی، الطبعة الثانیة، بیروت، المکتبة العصریة، 2000. جریر، دیوان جریر، شرح محمد بن حبیب، تحقیق نعمان محمدأمین طه، القاهرة، دارالمعارف، الطبعة الثالثة، 1986. جفری، آرتور، واژه­های دخیل در قرآن مجید، ترجمۀ فریدون بدره­ای، تهران، توس، 1372 ش. الخفاجی، أحمد بن محمد، عِنَایةُ القَاضِى وکِفَایةُ الرَّاضِى عَلَى تفْسیرِ البَیضَاوی، بیروت، دار صادر، د.ت. الرضی الأسترابادی، محمد بن حسن، شرح شافیة بن الحاجب، تحقیق محمد محیی­الدین عبدالحمید، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1982. الراغب الأصفهانی، حسین بن محمد، تفسیر الراغب الأصفهانی (المقدمه و تفسیر الفاتحة و البقرة)، تحقیق محمد عبدالعزیز بسیونی،کلیة الآداب، جامعة طنطا، 1999. الرفّاء، السری ّبن أحمد، المحب و المحبوب و المشموم و المشروب، تحقیق مصباح غلاونجی، دمشق، مطبوعات مجمع اللغة العربیة، 1986. الرمانی، علی بن عیسی، ثلاث رسائل فی إعجاز القرآن للرمانی و الخطابی و عبدالقاهر الجرجانی، تحقیق محمد خلق­الله و محمد زغلول سلام، مصر، دارالمعارف، 1976. الزجاج، ابراهیم بن السری، معانی القرآن و إعرابه، تحقیق عبدالجلیل عبده شلبی، بیروت، عالم الکتب، 1988.                           ، تفسیر أسماء الله الحسنی، تحقیق أحمد یوسف الدقّاق، دمشق، دار المأمون للتراث، الطبعة الثانیة، 1979. الزجاجی، عبدالرحمن بن اسحق، اشتقاق أسماء الله، تحقیق عبدالحسین المبارک، الطبعة الثانیة، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1986. الزرکشی، محمد بن بهادر، البرهان فی علوم القرآن، تحقیق محمد أبوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالمعرفة، 1391ق. الزمخشری، محمود بن عمر، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل، الطبعة الثالثة، تحقیق حسین أحمد، بیروت، دارالکتاب العربی، 1987. السامّرائی، فاضل، معانی الأبنیة، الطبعة الثانیة، عمّان، دارعمار، 2007. سیبویه، عمرو بن عثمان، الکتاب، تحقیق عبدالسلام هارون، بیروت، دارالجیل، لاتا. السیوطی، جلال الدین، الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق محمد أبوالفضل ابراهیم، القاهرة، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1974.                           ، المزهر فی علوم اللغة و أنواعها، تحقیق محمد أحمد جادالمولی بک و آخرون، بیروت، المکتبة العصریة، 1986. الطبرسی، الفضل بن الحسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، قم، منشورات مکتبة آیةاالله العظمی المرعشی النجفی، 1403 ق. الطبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تأویل القرآن، تحقیق أحمد محمد شاکر، بیروت، مؤسسة الرسالة، 2000. العسکری، حسن بن عبدالله، الفروق اللغویة، تحقیق لجنة إحیاء التراث العربی فی دارالآفاق، بیروت، منشورات دارالآفاق العربیة، الطبعة الرابعة، 1988. العکبری، عبدالله بن الحسین، إملاء ما منّ به الرحمن من وجوه الإعراب و القراءات فی جمیع القرآن، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1979. الفراهیدی، خلیل بن احمد، ترتیب کتاب العین، تحقیق مهدی المخزومی و ابراهیم السامرائی، قم، أسوة، الطبعة الثانیة، 1425ق. القرطبی، محمد بن أحمد، الجامع لأحکام القرآن، تحقیق عبدالله بن عبدالمحسن الترکی، بیروت، مؤسسة الرسالة، 2006. المبرد، محمد بن یزید، المقتضب، تحقیق محمد عبدالخالق عضیمة، القاهرة، الطبعة الثالثة، 1994. مطلوب، أحمد، معجم المصطلحات البلاغیة و تطورها، العراق، مطبوعات مجمع العلمی العراقی، 1983. المیدانی، عبدالرحمن حسن حبنکة، البلاغة العربیة؛ أسسها و علومها و فنونها، دمشق، دارالقلم، 1996. النحّاس، أحمد بن محمد، معانی القرآن الکریم، تحقیق محمد علی الصابونی، مکة، جامعة أم القری، 1988. النسفی، عبدالله بن أحمد، تفسیر النسفی، بیروت، دارالکلم الطیب، 1998. Avery- feck, Alan , Neusner, Jacob, The Routledge Dictionary of Judaism, Routledge Press, 2004. Stec, M.David, The Genizah, psalms: A Study of MS 798 of the Antonin Collection, Brill.p.77, 2013.  _||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.62562 مقاله پژوهشی ربُّ السیف والقلم فـی میزان النقـد ربُّ السیف والقلم فـی میزان النقـد سجادی سید ابوالفضل الأستاذ المشارک فی قسم اللغة العربیة و آدابها بجامعة أراک شهبازی محمود الأستاذ المساعد فی قسم اللغة العربیة و آدابها بجامعة أراک 19 02 2017 8 2 133 149 04 09 2013 20 12 2016 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_62562.html

یعدّ محمود سامی البارودی شاعراً وسیاسیاً مصریاً من شعراء القرن التاسع عشر، وقد کان له أکبر تأثیر فی إحیاء  الشعر العربی المعاصر وتجدیده، حیث أوصله إلی نهره العذب، وأتی بالمضامین الجدیدة فی القوالب القدیمة التی کانت من خصائص الشعر الکلاسیکی. رجع البارودی إلی العصور الذهبیة للأدب العربی رجوعاً واعیاً، وبتقلید القدماء ومعارضتهم حال دون  السقوط الحتمی للشعر العربی . إن للبارودی تجدیداً ملموساً فی الشعر إضافة إلی التقلید، حیث کان مبدعا مبتکرا فی موضوعات مثل: الوصف، والشعر السیاسی، والحنین، والتجربة الذاتیة فی الحرب، والهجاء الاجتماعی، والدعوة إلی العلم؛ وهو یعتبر رائد الشعر العربی الجدید فی عصر النهضة. وأما الَّذی نحن بصدده فی هذه المقالة فهو إلقاء الضوء علی مواضع التقلید والتجدید فی شعر البارودی ودوره فی الأدب العربی الجدید.

 الشعر العربی المعاصر محمود السامی البارودی النقد التقلید التجدید اسماعیل، عزالدین، الشعر العربی المعاصر، بیروت، دار العودة، الطبعة الخامسة، 1988. البارودی، محمود السامی، الدیوان، شرح علی عبد المقصود، بیروت، دار الجیل، 1995. بدوی، مصطفی، گزیده شعر معاصر عرب، ترجمه غلامحسین یوسفی و یوسف بکار، تهران، اسپرک، 1369ش. البستانی، بطرس، أدبا العرب، بیروت، دارالجبیل، 1997. البستانی، فؤاد أفرام، المجانی الحدیثة، بیروت، دارالمشرق،، د.ت. بشار بن برد،  الدیوان، بیروت، دار المعارف، 1983. حسین، طه، المجموعة الکاملة، بیروت، دار الکتاب اللبنانی، 1981.                            ، التقلید والتجدید، بیروت، دار العلم للملایین، 1978. الخفاجی، محمد عبد المنعم، الأدب العربی الحدیث، القاهرة، مکتبة الکلیات الأزهریة، 1985.                            ، دراسات فی الأدب العربی الحدیث ومدارسه، بیروت، دار الجیل، 1992.                            ، قصة الأدب فی مصر، بیروت، دار الجیل، 1965.  الدسوقی، عمر، فی الأدب الحدیث، لبنان، دار الفکر العربی، الطبعة الثامنة، 1975. سالم، المعوش، الأدب العربی الحدیث،لبنان، دار المواسم، 1999. سعید، خالدة، حرکیة الإبداع، بیروت، دار العودة، 1979. سموأل بن عادیا، الدیوان، بیروت، دار الجیل، 1996. ضیف، شوقی، الأدب العربی المعاصر، مصر، دار المعارف، الطبعة الثامنة، د.ت.                            ، البارودی رائد الشعر الحدیث، مصر، دار المعارف، الطبعة الثانیة، 1961. الفاخوری، حنا، تاریخ الأدب العربی، تهران، توس، 1377ش. المتنبی، أبو الطیب أحمد، الدیوان، شرح أبی البقاء العکبری، بیروت، دار المعارف، د.ت. موسی، خلیل، البارودی رائد النهضة الشعریة الحدیثة، دمشق، بیروت، دار ابن کثیر، 1999. میرسلیم، مصطفی، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، الطبعة الثانیة، 1375ش. النابغة الذبیانی، أبو أمامة، الدیوان، بیروت، دار صعب، 1980.  _||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.62563 مقاله پژوهشی استدعاء الشّخصیّات والقِصص القرآنیة فی شعر أبی تمام استدعاء الشّخصیّات والقِصص القرآنیة فی شعر أبی تمام عابدی جزینی مهدی أستاذ مساعد فی قسم اللغة العربیة و آدابها بجامعة أصفهان 19 02 2017 8 2 151 170 28 09 2013 20 12 2016 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_62563.html

کان القرآن الکریم المعین الأوّل لمن یرید أن یتثقّف، فلا غنی لأیّ مثقّف عن قراءته وفهمه وحفظه؛ فهو مصدر التّراث الدّینی، وینبوع الفکر الإسلامی، ومَعین ثَرٍّ للبلاغة والفصاحة والبیان، إذ استثمره الشّعراء فی کلّ مکان وزمان فی صوغ معانیهم، وإغناء إبداعاتهم، وإضفاء الجمال علیها، وتعمیق تجاربهم الشّعریة. وقد اقتبس  الکثیر من الشّعراء آیات من القرآن الکریم وضمّنوها قصائدهم، واستفادوا منها فی سرد قصصٍ علی طرازها، وربطوها بالقصّة القرآنیة، کما عدّها الکثیر منهم ملهماً لهم لالتقاط صور اجتماعیة فی الصّبر والإیمان والنّضال من أجل العقیدة. أفاد أبوتمام فی فنّه من القصص الدّینیة وبخاصّة فی موضوعات العظة والاعتبار، حیث شهدت الدّولة العباسیة حروباً طال أمدها، ممّا أتاحت له الفرصة للتّعامل مع هذه الأحداث من المنظور الدّینی. وقد کان موقع أبی تمّام من الخلافة العباسیة من العوامل التی دفعته إلی الإفادة من القِصص الدّینیة، فهو یتولّی الدّعایة للخلفاء العباسییّن، ویعرض لهم الصّورة المثلی فی علم الفضیلة.

 القصص القرآنیة الأنبیاء أبوتمام توظیف القصص القرآن الکریم . ابن الأثیر، ضیاء الدین نصرالله بن محمد، المثل السائر فی أدب الکاتب والشاعر، تحقیق محمد محیی­الدین عبدالحمید، بیروت، المکتبة العصریة، 1995. ابن بسّام، أبوالحسن علی بن بسّام، الذّخیرة فی محاسن أهل الجزیرة، تحقیق سالم مصطفى البدری، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1998. ابن عبد ربّه، أحمد بن محمد، العقد الفرید، شرح أحمد أمین وآخرون، القاهرة، مطبعة لجنة التألیف والترجمة والنشر،1956. ابن کثیر، أبوالفداء إسماعیل، قصص الأنبیاء، تحقیق عصام الدین الصبابطی، القاهرة، دارالفکر للتراث، 1988. أبوالفداء، إسماعیل بن علی، المختصر فی أخبار البشر، القاهرة، المطبعة الحسینیة المصریة، 2005. أبوتمام، حبیب بن أوس الطائی، الدیوان، شرح الخطیب التبریزی، تحقیق محمد عبده عزام، القاهرة، دارالمعارف، 1973. الإربلی، أسعد بن إبراهیم، النظام فی شعر المتنبی وأبی تمام، دراسة و تحقیق خلف رشید نعمان، بغداد، دارالشؤون الثقافیة العامّة، 2005. الأصفهانی، أبوالفرج، الأغانی، تحقیق إحسان عباس وآخرون، بیروت، دار صادر، 2002. التطاوی، عبدالله، ثقافة أبی تمام من شعره، القاهرة، مکتبة غریب، 1984. الثعالبی، عبدالملک بن محمد، ثمار القلوب فی المضاف و المنسوب، تحقیق محمد أبو الفضل إبراهیم، القاهرة، دارالمعارف، 1985.                           ، یتیمة الدّهر فی محاسن أهل العصر، بتحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت، دارالفکر، 1947.                      الحصری، ابراهیم بن علی، زهر الآداب وثمر الألباب، حقّقه وضبّطه وشرحه و وضع فهارسه علی محمد البجاوی، بیروت، دار إحیاء الکتب العربیة، 1953. الحموی، یاقوت، معجم البلدان، تحقیق فرید عبدالعزیز الجندی، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1990. خطیب، عبدالکریم، القصص القرآنی فی منطوقة و مفهومه، بیروت، دارالمعرفه، 1417ق. الدرّاجی، محمد عباس، الإشعاع القرآنی فی الشّعر العربی، بیروت، عالم الکتب، 1987. زائد، علی عشری، إستدعاء الشخصیات التراثیة فی الشعر العربی المعاصر، القاهرة، دارالفکر العربی، 1997. السّهیلی، عبدالملک بن هشام، الروض الآنف فی تفسیر السّیرة النبویّة، بیروت، دارالفکر، 2008. السیوطی، جلال­الدین، إتحاف النبلاء بأخبار الثّقلاء، تصحیح محمدخلیل الزروق، القاهرة، المکتبة الأزهریة، 1987. الصفّار، إبتسام مرهون، أبوتمام من خلال شعره، بغداد، وزارة الإعلام، 1972. الصّولی، أبوبکر، أخبار أبی تمام، تحقیق محمد عبده عزّام، خلیل عساکر و نظیر الهندی، بیروت، دار الآفاق، 1980. العسکری، أبوهلال الحسن بن عبدالله،  الصّناعتین: الکتابة والشعر، بیروت، دارإحیاء الکتب العربیة، 2005. المرزبانی، محمد بن عمران، الموشّح فی مآخذ العماء علی الشعراء، تحقیق محمدحسین شمس­الدین، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1995. المعرّی، أبوالعلاء، معجز أحمد؛ شرح دیوان أبی الطّیب المتنبی، دراسة عبدالمجید دیاب، القاهرة، دارالمعارف، 1992._||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.62564 مقاله پژوهشی أصول العامیة العربیة وأثرها فی الجانب التوظیفی لتعلیمها کلغة ثانیة اصول العامیة العربیة وأثرها فی الجانب التوظیفی لتعلیمها کلغة ثانیة فکری مسعود الأستاذ المساعد فی قسم اللغة العربیة وآدابها بجامعة طهران 19 02 2017 8 2 171 190 02 04 2012 20 12 2016 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_62564.html

لا شک أن اللغة المحکیة ظاهرة من ظواهر غالبیة اللغات إن لم نقل جمیعها. وقد شغلت بال الکثیر من أصحاب الدراسات اللغویة وباحثی اللسانیات فی إطار تعریفها ورسم حدودها إضافة إلی مکانتها وأهمیتها. وإن هذه الظاهرة قد أخذت مأخذها فی العربیة، حیث أن العامیة العربیة واللهجات المحکیة فی البلدان العربیة انتشرت بمختلف أنواعها وبشتّی أسالیبها إلی مدی یعتبرها البعض أنها تتعارض ونظیرتها الفصیحة، إن لم نقل تحاول تضییق دائرتها والقضاء علیها. ومع وجود دراسات علمیة واسعة للعامیة العربیة تهدف تعریف خصائصها وجذورها لکن لا تخلو أکثرها من الدفاع عنها عشوائیاً أو الهجوم علیها تعصبا. ویتمیّز هذا المقال بالترکیز علی الجانب التوظیفی والتطبیقی لهذه اللهجات خاصة التأثیر المباشر فی الجانب التعلیمی للعربیة وإمکانیة منهجیة العامیة لغیر الناطقین بها.

 الأصول المحکیّة العامیة العربیة الفصحی الفصیحة الجانب التوظیفی أبوسعد، احمد، قاموس المصطلحات و التعابیر الشعبیة، بیروت، مکتبة لبنان، 1987. أنیس، ابراهیم، فی اللهجات العربیة، مصر، دارالمعرفة، الطبعة الثالثة، 1965. أشکبوس، علی­أصغر، مکالمه عربی، 1376 ش. الأسدی، خیرالدین، موسوعة حلب، حلب، جامعة حلب، 1981. أمین، أحمد، ظهرالإسلام، القاهرة، مصر، الطبعة الثالثة، 1993. برکات، دیما، یا مال الشام (العامیة السوریة)، جامعة دمشق مرکز تعلیم اللغات، بلاتأریخ. بروستاد، کرستن، قواعد اللهجات العربیة الحدیثة، تعریب محمد الشرقاوی، مصر، المجلس الأعلی للثقافة، 2003. تیمور، أحمد،  الأمثال العامیة، مصر، الطعبة الثالثة، 1970    ­­­­­­­­­                         ، معجم تیمور الکبیر، مصر، 1978. الحمزاوی، علاء اسماعیل، دور اللهجة فی التقعید النحوی، دارالبیضاء، جامعة المنیا، بلاتأریخ. الحیوّک، شادی، علی عینی (العامیة السوریة التواصلیة) منشورات اللغات الأجنبیة لجامعة ولایة اوهایو، إمیرکا رضا الشیخ، أحمد، ردالعامی إلی الفصیح، بیروت، دارالرائد العربی، 1981. سالاریان، خادمعلی، حوارات حول شوؤن الحج، الطبعة الثانیة، طهران، مشعر، بلاتأریخ. سبیرو، سقراط، قاموس اللهجة العامیة المصریة، بیروت، مکتبة لبنان، 1999. سعید، نفوسه، تأریخ الدعوة إلی العامیة، مصر، دار الثقافة العربیة،1964. شجاعی، علی­أصغر، عربی همراه، طهران، داستان، چاپ دوم، 1377 ش. شعلان، إبراهیم أحمد، موسوعة الأمثال الشعبیة (ستة أجزاء)، القاهرة، دار الآفاق العربیة، 2003. شیبانی، سعید، گفت وشنود، تهران، پایا، 1384 ش. عامری، شاکر، همراه شما در عراق، تهران، شاهرنگ، 1386 ش. عید، محمد، المستوی اللغوی للفصحی واللهجات، مصر، دارالکتب المصریة، 1981. فریحة، أنیس، نحو عربیة میّسرة، بیروت ، دار الکتاب العربی، 1955.   ­­­­­­­­­                         ، معجم الألفاظ العامیة، بیروت، مکتبة لبنان، الطبعة الثانیة، 1995. فکری، مسعود، شذی الحیاة (الجزء الأول)، طهران، معهد إیران للغات، 1388 ش. ل.ج، مکلولکین، قاموس المتعلّم للتعابیر العامیة، بیروت، مکتبة لبنان، 1988. لجنة المؤلفین، لینغافن (المصریة والفصحی)، المترجم محمد علی کشاورزی، طهران، حیدری، 1372 ش. مجموعة المؤلفین (وزارة التعلیم العالی)، اللهجة التونسیة، نسخة تجریبیة، تونس، معهد بورقیبة للغات الحیّة، بلاتأریخ. النحاس، هشام، معجم فصاح العامیة، بیروت، مکتبة لبنان، 1997. Liddicoat, Mary, Jane, Syrian colloquial Arabic, Australia, 1999  _||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.62565 مقاله پژوهشی عالم الحیوان و دوره فی تطویر الأدب العربی الجاهلی عالم الحیوان و دوره فی تطویر الأدب العربی الجاهلی قاسم پور افسانه طالبة الدکتوراه فی قسم اللغة العربیة و آدابها بجامعة طهران آذرشب محمدعلی أستاذ فی قسم اللغة العربیة و آدابها بجامعة طهران 19 02 2017 8 2 191 207 04 09 2013 20 12 2016 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_62565.html

إذا تَصَفّحنا الدواوین الشّعریة للعصر الجاهلی وَجدنا أن الشعر الجاهلی مرآة تکشف لنا عن تفاصیل حیاة العرب فی المجالات المختلفة مِمّا یساعدنا أیضا أن نَبحثَ عن العلاقة بین الإنسان والحیوان فی هذا العصر. فما مِن شاعر عربی جاهلی إلا وللحیوان أثر مهم فی شعره، لکنّهم متفاوتون فی هذا المضمار: منهم مَن ولعَ بالصید و ذکر فی طردیاته الخیل والکلاب والطیر و ما تَصیده، و منهم مَن یأتی علی ذکره عندما یشبّه الشجاع بالأسد و الماکر بالثعلب و الغادة بالظبی، و کذلک منهم مَن وقف علی الکثیر من الحیوانات الأخری التی کانَ یستفیدُ منها فی حیاته أو یراها فی أسفاره کالناقة و الإبل و الخیل و... و لم یکن الحیوان للعربی  الجاهلی مجرد مطیة یقطع بها المفاوز، وإنّما هو رمز لحیاته، و جزء من کیانه، و هو شریکه فی أحزانه و مَسرّاته، و مساعده علی بلوغ مآربه. فی هذه المقالة نلقی بعض الضوء علی ماهیة حضور الحیوان فی الأدب  الجاهلی وأسبابه، و نبین أثر الحیوان فی إغناء هذا الأدب بما فیه من التشبیه و الاستعارة و الکنایة.

 الأدب الجاهلی البیئة الحیوان الوصف الأمثال آذرشب، محمدعلی، الأدب العربی وتاریخه حتی نهایة العصرالأموی، طهران، دار سمت للنشر، الطبعة الرابعة، 1381ش. الآلوسی، السیدمحمود، بلوغ الأرب فی معرفة أحوال العرب، بیروت، دار الکتب العلمیة، د.ت. ابن المرزبانی، أبی بکر محمد بن خلف، تفضیل الکلاب علی کثیر مِمّن لَبس الثّیاب، بیروت، دارالتضامن، 1992. امرؤ القیس، الدیوان، شرح مصطفی عبدالشافی، بیروت، دار الکتب العلمیة، الطبعة الخامسة، 2004. البستانی، فؤاد أفرام، المجانی الحدیثة، قم، ذوی القربی، الطبعة الرابعة، 1998. بلاشیر، ریجیس، تاریخ الأدب العربی، ترجمة ابراهیم الکیلانی، دمشق، مطبعة الجامعة السوریة، 1956. الجاحظ، أبو عثمان عمرو بن بحر، الحیوان، تحقیق إبراهیم شمس الدین، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 2003. الجهاد، هلال، جمالیات الشعر العربی، بیروت، مرکز دراسات الوحدة العربیة، 2007. حاتم الطائی، الدیوان، بیروت، دار صادر، 1981. الرافعی، مصطفی صادق، تاریخ آداب العربیة، مصر، مکتبة الایمان، د.ت. زهیر بن أبی سلمی، الدیوان، شرحه علی حسن فاعور، بیروت، دار الکتاب العلمیة، 1988. شرقاوی، عفت، دروس و نصوص فی قضایا الأدب  الجاهلی، بیروت، دار النهضة العربیة، د.ت. شکر، شاکر هادی، الحیوان فی الأدب العربی، بیروت، مکتبة النهضة العربیة، 1985. طرفة بن العبد، الدیوان، شرحه عطوی فوزی، بیروت، دار صَعب، 1980. ضیف، شوقی، الفن و مذاهبه فی الشعر العربی، مصر، دار المعارف، الطبعة العاشرة، 1960. عامر بن الطفیل، الدیوان، بروایة أبی بکر محمد عن أبی العباس أحمد ثعلب، بیروت، دارصادر، 1979. عبدالفتاح، محمدأحمد، شیوة اسطوره­ای در تفسیر جاهلی، ترجمه نجمه رجایی، مشهد، دانشگاه فردوسی، 1378ش. عَبید بن الأبرص، الدیوان، شرح أشرف أحمد عَدرَة، بیروت، دار الکتاب العربی، 1994. عروة بن الورد، الدیوان، شرح أسماء أبوبکر محمد، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1998. عمرو بن کلثوم، الدیوان، شرحه امیل بدیع یعقوب، بیروت، دار الکتاب العربی، 1991. عنتره بن شداد العبسی، الدیوان، بیروت، مطبعة الآداب، 1893. لبید بن ربیعة العامری، الدیوان، بیروت، دار صادر، 1966. النابغة الذبیانی، الدیوان، شرحه عبّاس عبد الساتر، بیروت، دارالکتب العلمیة، الطبعة الثالثة، 1996.  _||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.60719 مقاله پژوهشی معنی شناسی تاریخی واژة «کفر» از کاربست جاهلی تا تضمین نحوی در قرآن معنی شناسی تاریخی واژه کفر از کاربست جاهلی تا تضمین نحوی در قرآن قره خانی ناصر استادیارگروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه بوعلی سینا طاهری نیا علی باقر استاد گروه زبان و ادبیّات عربی دانشگاه تهران فقهی عبدالحسین دانشیار گروه زبان و ادبیّات عربی دانشگاه تهران 19 02 2017 8 2 1 23 03 02 2016 22 02 2017 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_60719.html

واژة کفر یکی از وا‍‍ژه­های اساسی و پرکاربرد در قرآن کریم است. بررسی تحول این واژه از دورة جاهلی ­تا متن قرآن کریم، تحت عنوان معنی­شناسی تاریخی(در زمانی) با بهره­گیری از منابع وکتب لغت قدیم کمک می­کند تا درک عمیق و درستی ازگسترة مفاهیم این واژه و مشتقات­آن بدست­آید. برآیند و حاصل این تحقیق در پاسخ به این سؤال است که چگونه بر اساس قاعدة­ تغییر و توسیع معنایی، مفهوم اولیة این واژه تحول وگسترش یافته ومعانی مختلف بر آن مترتب گشته است؟ علاوه براین، بر اساس تضمین نحوی، قدرت این­ واژة محوری در تأثیر گذاری برای افزودن حرف جر بر واژگانی مثل جحد، ظلم، کذب و شرک وافزایش وتقویت معنای انکار درآنها چگونه است؟ لذا بر اساس روش­تحلیلی توصیفی­ نحوة تحول­ و توسیع معنی واژة کفر در اشکال مختلف در متن قرآن کریم بدست می­آید وثابت می­شود که براساس تضمین، علاوه برافزوده شدن حرف جر به افعال فوق، معنای انکار به آنها اضافه شده ویا تقویت می­شود

 قرآن کفر دورة جاهلی توسیع معنایی تضمین تغییر معنایی - قرآن کریم - ابن درید، محمد بن حسن، جمهرة اللغة، بیروت، دارالعلم للملایین، الطبعة الاولی، 1988م - ابن سیده، علی بن اسماعیل، المخصص، بیروت، دارالکتب العلمیة، الطبعة الاولی - ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارالفکر، الطبعة الثالثة، 1414 ق - ابن هشام، جمال الدین بن یوسف، مغنی اللبیب، قم، منشورات مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، 1404هـ . ق - ابو الفرج اصفهانی، الاغانی، بیروت، دارالفکر،الطبعة الثانیة، - ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، بیروت، دار احیاء التراث العربی ، الطبعة الاولی، 1421ق - اسعد النادری، محمد، فقه اللغة مناهله و مسائله، بیروت، المکتبة العصریة، الطبعة الاولی، 2005م - آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیة، الطبعة الاولی، 1415ق - بخیت عمران، حمدی، درآمدی بر معناشناسی عربی[مترجمان، علی طاهری و ناصر قره­خانی] همدان، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی همدان، چاپ اول، 1391ش - بستانی، فواد افرام، المنجد الابجدی[مترجم، رضا مهیار] تهران، نشر اسلامی، چاپ دوم، 1375ش - بشربن­أبی خازم، الدیوان، شرح صلاح الدین الهواری، دار ومکتبة الهلال، الطبعة الأولی،1997م - تهانوی، محمد علی بن علی، کشاف اصطلاحات الفنون والعلوم، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون، الطبعة الاولی، 1996م - جفری، آرتور، واژه­های دخیل در قرآن مجید[مترجم، فریدون بدره­ای] تهران، انتشارات توس، چاپ اول، 1372 هـ .ش - خلیفه شوشتری، محمد ابراهیم، مقالة«التضمین» ، مجلة العلوم الانسانیة ، العدد التاسع ،السنة السابعة، جامعة تربیت مدرس، تهران، 1423 ق - راغب اصفهانی،حسین، مفردات الفاظ القرآن، بیروت، دارالقلم، الطبعة الاولی، 1412 ق - صفوی، کورش، درآمدی بر معنی شناسی، تهران، انتشارات سورة مهر، چاپ دوم، 1383 ش - طباطبایی، محمد حسین، تفسیر المیزان، قم، دفتر انتشارات جامعة مدرسین حوزة علمیه، 1417ق - طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن[گروه مترجمان] تهران، انتشارات فراهانی، 1360هـ . ش -عامربن­طفیل، الدیوان، الشرح والتحقیق عمرفاروق الطّباع، بیروت، دارالقلم، 1414ق - طریحی، فخرالدین ، مجمع البحرین، تهران، نشر مرتضوی، الطبعة الثالثة، 1375ش - عدی بن زید العبادی، الدیوان، التحقیق والجمع محمد جبار المعیبد، بغداد، شرکة دار الجمهوریة للنشر و الطبع، 1385ق - عسکری، ابوالهلال ، حسن بن عبدالله، الفروق فی اللغة، بیروت، دار الآفاق الجدیدة، الطبعة الاولی، 1400ق - فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم، نشر هجرت، الطبعة الثانیة، 1400 ق - گیررتس، دیرک، نظریه­های معنی شناسی واژگانی [مترجم، کورش صفوی] تهران، انتشارات علمی، چاپ اول 1393 ش - المثقب العبدی، الدیوان، شرح حسن کامل الصیرفی، مصر، جامعة الدول العربیة معهد المخطوطات العربیة،1391ق - مشکور، محمد جواد، فرهنگ تطبیقی عربی با زبان­های سامی و ایرانی، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، چاپ اول، 1357ش - النابغه الذبیانی، الدیوان، شرح علی بو ملحم، بیروت، دار ومکتبة الهلال، الطبعة الاخیرة،1422ق - نرم افزار الموسوعة الشعریة، محصول کشور امارات متحدة عربی- ابوظبی، 2001م - نغز گوی کهن، مهرداد، فرهنگ توصیفی زبان شناسی تاریخی، تهران، انتشارات علمی، چاپ اول ، 1393 ش_||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.62567 مقاله پژوهشی مضامین پایداری در شعر عبدالکریم کرمی بررسی مضامین پایداری در شعر عبدالکریم الکرمی مجاهد مختار دانش آموختة دکتری زبان و ادبیّات عربی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی رحماندوست مجتبی دانشیار گروه زبان و ادبیّات عربی پردیس فارابی دانشگاه تهران 19 02 2017 8 2 229 245 17 08 2014 20 12 2016 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_62567.html

شعر پایداری در سرزمین فلسطین به رشد کمی و کیفی خوبی رسیده است؛ چرا که این نوع شعر در نفوذ میان توده­ها و به هیجان درآوردن آنان و نیز سهولت انتشار آن، دارای قدرت زیادی است و در اکثر جنبش­های سیاسی در سرزمین فلسطین، خون تازه­ای را در شریان مبارزان فلسطینی جاری ساخته است. عبدالکریم کرمی (1909 م) یکی از پایه­گذاران شعر پایداری در سرزمین­­های اشغالی است و مضامین و موضوعات شعری او در شعر دیگر شاعران مقاومت فلسطینی نمود و بروز یافته و بخش زیادی از اشعارش به بر افروخته نگه داشتن شعله­های قیام و ایستادگی در برابر دشمنان سرزمین فلسطین، اختصاص یافته است. در این مقاله تلاش شده است تا با روشی اسنادی و کتابخانه­ای شعرهای مقاومت این شاعر نقد و بررسی شود. بیان رنج و مظلومیت مردم فلسطین، ستایش مبارزان فلسطینی و دعوت به مبارزة فراگیر، استعمارستیزی، لزوم بازگشت آوارگان، مرثیه شهیدان، توجه به هویت ملی فلسطینیان، صبر و پایداری، امید به آزادی و آینده ای روشن، تقدس زمین، اعتراض به مزدوران، گرایش به مدینه و آمیزش عشق معشوقه با وطن، از اصلی­ترین مضامین و دغدغه‌های شعر پایداری عبدالکریم کرمی محسوب می­شوند. شعر پایداری عبدالکریم کرمی، واکنشی در برابر عوامل تهدید کننده با محوریت دفاع از هویت سرزمین فلسطین است.

 ادبیّات پایداری شعر فلسطین عبدالکریم کرمی بیلتو، غادة أحمد، أبوسلمی حیاته و شعره، دمشق، المرکز القومی للدراسات و التوثیق، 1987. حمادة، محمد عمر، موسوعة أعلام فلسطین، دمشق، دار الوثاق، 1421 ق. درویش، محمود، الأعمال الشعریة، القاهرة، الهیئة العامة الـمصریة للکتّاب، الطبعة الثانیة، 2004.                                 ‌، شیء عن الوطن، بیروت، دار العودة، 1971. السوافیری، کامل، الإتجاهات الفنیة فی الشعر الفلسطینی المعاصر، القاهرة، مکتبة الأنجلو الـمصریة، 1973. صدوق، راضی، شعراء الفلسطین فی القرن العشرین، بیروت، المؤسسة العربیة للدراسات و النشر، 2000. طوقان، فدوی، الأعمال الشعریة الکاملة، بیروت، المؤسسة العربیة للدراسات و النشر، 2005. علُّوش، ناجی، المقاومة العربیّة فی فلسطین، عکا، مؤسسة الاسوار،‌ الطبعة الثانیة،  1979. الفار، مصطفی محمد، الشاعر أبوسلمی أدیباً وإنساناً، بیروت، المؤسسة العربیة للدراسات و النشر، 1985. کرمی، عبدالکریم، دیوان أبی سلمی، بیروت، دارالعودة، 1989. کاکایی، عبدالجبار، آوازهای نسل سرخ، تهران، عروج، 1376 ش. الکیالی، مصطفی، الشعرالفلسطینی فی نکبة فلسطین، بیروت، الـموسوعة العربیة للدراسات و النشر، الطبعة الثانیة، 1975. مبسلط، زیاد مشهور، شموع لا تنطفئ، عمان، دار الاسراء، 2009. مصطفی، خالد علی، الشعر الفلسطینی الحدیث من 1947 حتی 1970م. بغداد، دارالشئون و الثقافة العامة، 1986.  _||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.62568 مقاله پژوهشی بازخوانی سیرة نبوی از میراث شعری صدر اسلام بازخوانی سیره نبوی از میراث شعری صدر اسلام محلاتی حیدر دانشیار گروه زبان و ادبیّات عربی دانشگاه قم 19 02 2017 8 2 247 266 11 06 2015 20 12 2016 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_62568.html

در سیرة پیامبر اعظم(ص) درس ها وعبرت­های بی­شماری نهفته است. مسلمانان از زمان ظهور اسلام تا کنون همواره تلاش نموده­اند این درس­ها را مد نظر داشته و در زندگی فردی و اجتماعی خویش به کار بندند. در عصر آغازین ظهور اسلام، مسلمانان مکه ومدینه و به ویژه شاعران و سخن­سرایان این دوره که از نزدیک با اخلاق قرآنی ومنش خاتم رُسل(ص) آشنا بوده و با چشمان خویش، رفتار انسانی پیامبر خدا را نظاره می­کردند، به تدوین وتبیین این سجایای بی­نظیر اخلاقی پرداخته و به عنوان زبان رسا و رسانة گویای جامعة اسلامی، گوشه­ای از اقیانوس بی­کران رحمت و عطوفت پیامبر اکرم را در سروده­ها و اشعار خویش منعکس کردند. هدف از این پژوهش، شناخت ابعاد گوناگون سیرة پیامبر اعظم(ص) است که در میراث شعری صدر اسلام به یادگار مانده بود. نظریة مطرح در این پژوهش بر بهره­مندی چشمگیر شاعران صدر اسلام از مکارم اخلاقی پیامبر اکرم(ص) استوار است. روش به کار رفته در این تحقیق کتابخانه­ای است و بر اساس شناسایی مضامین اشعار متمرکز است. برخی نتایج این تحقیق نشان می­دهد که این شاعران بیشتر به بُعد هدایتی و مدیریتی حضرت رسول توجه داشته و از نقش کلیدی ایشان در رهبری جامعه اسلامی سخن گفته­اند.

 پیامبر اعظم(ص) صدر اسلام اخلاق اسلامی سیرة اجتماعی سیرة فردی شعر عربی قرآن کریم. ابن عبد ربه، احمد، العقد الفرید، تحقیق احمد امین و دیگران، القاهرة، لـجنة التألیف والنشر، 1940. ابن هشام، عبد الملک، السیرة النبویة، تحقیق طه عبد الرؤوف سعد، بیروت، دارالجیل، 1411 ق. أبوطالب، الدرة الغراء، شرح باقر قربانی زرین، تهران، وزارت ارشاد اسلامی،  1416 ق. الإمام علی، الدیوان، شرح نعیم زرزور، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1985. الأمینی، عبدالحسین، الغدیر، بیروت، دارالکتاب العربی، 1997. بیهقی، احمد، السنن الکبری، بیروت، دارالفکر، د.ت. پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحة، تهران، جاویدان، 1374ش. حسان بن ثابت الأنصاری، دیوان، تحقیق عبدالرحمن البرقوقی، بیروت، دار الأندلس، 1980. السلمی، العباس بن مِرداس، دیوان، تحقیق یحیی الجبوری، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1991. الشریف الرضی، محمد بن الحسین،‌ نهج البلاغه، قم، دارالهجرة، 1412 ق. شیخ صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، تحقیق علی­اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، 1404 ق. الطبرسی، الفضل بن الحسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1995. عبدالله بن رواحه، دیوان، تحقیق ولید قصاب، بیروت، دارالعلوم، 1982. کعب بن زهیر، دیوان کعب بن زهیر، تحقیق علی فاعور، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1997م. کعب بن مالک، دیوان، تحقیق سامی مکی العانی، بغداد، مکتبة النهضة، 1966. لبید بن ربیعه، دیوان، تحقیق حنّا نصر الحتّی، بیروت، دارالکتاب العربی، 1993. المجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1983. نابغه جعدی، قیس بن عبد الله، دیوان، تحقیق واضح الصمد، بیروت، دار صادر، 1998. نعمان بن بشیر، شعر النعمان بن بشیر الانصاری، تحقیق یحیی الجبوری، الکویت، دارالقلم، 1985._||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.62569 مقاله پژوهشی الگوی اسطورة باروری در شعر معاصر فارسی و عربی؛ با بررسی موردی اشعار احمد شاملو و بدرشاکر السیّاب الگوی اسطوره‌ای باروری در شعر معاصر فارسی و عربی؛ با بررسی موردی اشعار اخوان، شاملو، سیّاب و ادونیس نادری لیلی دانش آموختۀ دکتری زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن آرمن ابراهیم دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج 19 02 2017 8 2 267 282 15 07 2015 20 12 2016 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_62569.html

الگوی باروری به اندیشۀ حیات ادواری (تناسخ ارواح) و ازسرگرفتن زندگی اشاره دارد و مبنای آن قربانی­شدن یک ایزد یا ایزدبانو، یک شخص یا یک حیوان برای حیات ­بخشیدن به موجودی دیگر است. جیمز فریزر، اسطورۀ باروری را کلید همۀ نظام­های اسطوره­ای می­داند و معتقد است همۀ ادیان در اصل، آیین­های باروری هستند که برای پرستش و قربانی­کردن ادواری فرمانروای مقدّس به وجود آمده­اند. در روایات اسطوره­ای ملل مختلف برخی از ایزدان و ایزدبانوان، انسان­ها، حیوانات و گیاهان با مرگ خود حیات دیگری را فراهم می­آورند. شاملو و سیّاب در شعر معاصر فارسی و عربی از مفهوم نمادین حیات دوبارة این روایات اسطوره­ای، برای بیان افکار مبارزه­جویانه و دعوت مردم به خیزش علیه نیروهای استبدادی بهره می­گیرند. شاملو، بیش­تر از نمادهای باروری انسانی و حیوانی و گیاهی استفاده کرده و سیّاب از ایزدان و ایزدبانوان گیاهی و نمادهای باروری انسانی­ و حیوانی در اشعار خود بهره گرفته­ است.

 اسطوره الگوی باروری شعر معاصر شاملو سیّاب قرآن کریم. السیّاب، بدر شاکر، الأعمال الشّعریة الکاملة، ج 2، بیروت، دارالعوده، 2005. الیاده، میرچا، رساله در تاریخ ادیان، ترجمه جلال ستّاری، تهران، سروش، 1372.                       ، اسطورۀ بازگشت جاودانه، ترجمۀ بهمن سرکاراتی، تهران، طهوری، چاپ سوم،1390. ایونس، ورونیکا، اساطیر مصر، ترجمۀ باجلان فرّخی، تهران، اساطیر، 1375. پلودین، لیدی و دیگران، اساطیر یونان، ترجمة محمّد نژد، تهران، پدیده، 1351. حافظ، شمس­الدّین محمّد، دیوان، تهران، فخر رازی، چاپ نهم، 1371. رجایی، نجمه و علی­اصغر حبیبی، «تکنیک نقاب در قصیدۀ المسیح بعد الصّلب بدرشاکر السیّاب»، ادب عربی، شمارۀ 1، 85-114، 1390. زمرّدی، حمیرا، نمادها و رمزهای گیاهی در شعر فارسی، تهران، زوّار، 1387. ژیران، ف و دیگران، اساطیر آشور و بابل، ترجمة ابوالقاسم اسماعیل­پور، تهران، کارون، 1382. سورآبادی، ابوبکر عتیق نیشابوری، قصص قرآن مجید، به اهتمام یحیی مهدوی، تهران، گوته، چاپ دوم، 1357. شاملو، احمد، مجموعه آثار؛ دفتر یکم: شعرها، تهران، نگاه، چاپ نهم، 1389. صفا، ذبیح­الله، حماسه­سرایی در ایران، تهران، امیرکبیر، چاپ هشتم، 1387.      فریزر، جیمز، شاخه زرّین، ترجمۀ کاظم فیروزمند، تهران، آگاه، چاپ ششم، 1388. فردوسی، ابوالقاسم، شاهنامه، جلد اوّل، تهران، هرمس، چاپ دوم، 1384. قانونی، حمیدرضا، «مسیحیّت در شعر شاملو و مقایسۀ تطبیقی آن با شعر برخی از شاعران معاصر عرب»، پیک نور، سال هشتم، شمارۀ دوم، 125-141، 1389. کریستی، آنتونی، اساطیر چین، ترجمۀ باجلان فرّخی، تهران، اساطیر، 1373. کوپ، لارنس، اسطوره، ترجمۀ محمّد دهقانی، تهران، علمی و فرهنگی، 1384. ناظمیان، رضا، «زمینه­های درک رمز و نماد در شعر معاصر عرب»، زبان و ادب، سال نهم، 184-204، 1385. نیازی، شهریار و عبدالله حسینی، «اسطورة تمّوز عند رواد الشعر الحدیث فی سوریة و العراق، الجمعیّة العلمیّة الایرانیّة اللغة العربیه و آدابها،  شمارۀ 7، 1386. وارنر، رکس، دانش­نامۀ اساطیر جهان، ترجمۀ ابوالقاسم اسماعیل­پور، تهران، اسطوره، چاپ چهارم، 1389. یاحقّی، محمّدجعفر، فرهنگ اساطیر و داستا­نواره­ها در ادبیّات فارسی، تهران، فرهنگ معاصر، چاپ سوم، 1389.  _||_