ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.64312 مقاله پژوهشی سبک‌شناسی بلاغی مجموعة شاهدة قبر من رخام الکلمات شاهدة قبر من رخام الکلمات احمدی محمدنبی استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه رازی معروف یحیی استاد گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه رازی قبادی مصیب دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه رازی 23 08 2017 9 1 1 20 23 02 2017 20 09 2017 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_64312.html

سبک­شناسی با انواع مختلف آن جنبه­های مختلف متن و فرامتن اثر را با ریزبینی مورد بررسی و واکاوی قرار می­دهد و هدف آن ارائه شناختی از ویژگی­های اثر و شیوه یا چگونگی خلق آن در ساخت و بافتی منحصر به خالق اثر است. سبک‌شناسی از گذشته تاکنون، در پژوهش­های کلاسیک و مدرن، مبنای بحث و بررسی آثار ادبی است و در سه سطح زبانی، محتوایی و بلاغی صورت می­گیرد. در جستار حاضر، سبک­شناسی بلاغیِ مجموعة شاهدة قبر من رخام الکلمات(2009م) اثر یحیی سماوی شاعر معاصر مبنای بحث و بررسی قرارگرفت. با بحث و بررسی در متن این مجموعه، دریافتیم که مؤلّفه­های سبکی بلاغی شاعر در این مجموعه بدین قرار است: بیان متناقض­نما، نمادگرایی، استفاده از میراث در قالب تلمیح، آشنایی­زدایی­های مفهومی، گرایش به صنایع بیانی تشبیه و استعاره و تصویرسازی دیداری که هریک از اینها کارکرد خاصی برای شاعر در این مجموعه دارند. هدف از این مقاله، دریافت درکی از جنبه­های برجستة بلاغی شاعر در مجموعة مذکور است.

 یحیی سماوی شاهدة قبر من رخام الکلمات سبک‌شناسی بلاغی واکاوی متن ساختار اثر قرآن کریم. مکاریک، ایرنا ریما، دانش­نامه نظریه ادبی معاصر، ترجمة مهران مهاجر و محمد نبوی، تهران، چاپ چهارم، آگه، 1390. آباد، مرضیه و رسول بلاوی، «موتیف ابوذر غفاری در شعر یحیی سماوی»، پژوهش­های ترجمه در زبان و ادبیات عربی، ش 4، 81-96، پاییز 1391الف.                                             ، «دلالات الألوان فی شعر یحیی السماوی»، إضاءات نقدیة، ش 8، 9-32، 1391ب.                                             ، «موتیف النهر والبحر فی شعر یحیی السماوی»، العلوم الانسانیة، ش 1، 1-18، 1391ج. باقری، بهنام، «دراسة أسلوبیة فی شعر یحیی السماوی دیوان نقوش علی جذع النخلة نموذجاً»، پایان­نامة کارشناسی ارشد، به راهنمایی یحیی معروف، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه رازی کرمانشاه، 1390. بلاوی، رسول و مرضیه آباد، «استدعاء المدن فی شعر یحیی السّماوی»، ادبیّات تطبیقی، ش 6، 121-136، 1391.                                             ، «استدعاء شخصیّة الإمام الحسین فی شعر یحیی السماوی»، مجلة انجمن عربی، ش 27، 1-16، 1392. بلاوی، رسول و همکاران ، «موتیف الاغتراب فی شعر یحیی السماوی»، العلوم الإنسانیة الدولیة، تسعة عشر عاماً، العدد 3، 77-92، 1433. بهره­مند، زهرا، «آیرونی و تفاوت آن با طنز و صنایه بلاغی مشابه آن»، زبان و ادبیات پارسی، ش 45، 9-36، 1389. پاینده، حسین، داستان کوتاه در ایران (داستان­های مدرن)، تهران، نیلوفر، 1389. تسلیمی، علی، نقد ادبی؛ نظریه­های ادبی و کاربرد آنها در ادبیات فارسی، تهران، کتاب آمه، چاپ دوم، 1390. جباری کیلانده، لیلا، «مفاهیم مقاومت در شعر یحیی سماوی»، پایان­نامة کارشناسی ارشد، به راهنمایی عبدالاحد غیبی، دانشکده علوم انسانی دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، 1390. حسن­پور آلاشتی، حسین و عیسی امن­خانی، «اسطوره سیزیف و تأثیر آن بر شعر معاصر»، پژوهشنامه علوم انسانی، ش 57، 69-86، 1387. حسینی، حسن، مشت در نمای درشت، تهران، سروش، 1388. زمردی، حمیرا، نمادها و رمزهای گیاهی در شعر فارسی، تهران، زوار، 1387. زیتونی، لطیف، معجم مصطلحات نقد الروایة، بیروت، دارالنهار للنشر، 2002. السماوی، یحیی، شاهدة قبر من رخام الکلمات، دمشق، التکوین، 2009. سمیعی، احمد، «مبانی سبک شناسی شعر»، ادب پژوهی، ش 2، 49-76، 1386. شریفیان، مهدی و یوسف داربیدی، «بررسی سمبل­های سیب، کبوتر، گل سرخ و نیلوفر، در اشعار سهراب سپهری»، نثر پژوهی ادب فارسی (ادب و زبان)، ش  21 (پیاپی 18)، 59-84، 1386. شفیعی­کدکنی، محمدرضا، ادوار شعر فارسی؛ از مشروطه تا سقوط سلطنت، تهران، سخن، 1380. شمیسا، سیروس، نگاهی تازه به بدیع، تهران، میترا، 1383. کریمی­فرد، غلامرضا و فرزانه مهرگان، «پارادوکس؛ خاستگاه و پیشینه آن در بلاغت عربی»، انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، ش  19، 145-173، 1390. کوپر، جی سی، فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ترجمة ملیحه کرباسیان، تهران، فرهنگ نشر نو، 1386. گلی، احمد و سردار بافکر، «پارادوکس (متناقض­نمایی) در شعر صائب»، پژوهش­های ادبی، ش 20، 132-159، 1387. لاج، دیوید ، هنر داستان نویسی، تهران، نی، 1388. معروف، یحیی، «دراسة و تحلیل فی المضامین الشعریة للشاعر العراقی یحیی السماوی»، اللغة العربیة وآدابها، سال هشتم، ش 14، 127-153، 1391. وحیدیان کامیار، تقی،  بدیع از دیدگاه زبان­شناسی، تهران، سمت، چاپ سوم، 1387._||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.134593.611353 مقاله پژوهشی چندمعنایی واژگانی بر اساس دیدگاه معنی‌شناسی واژگانی شناختی (تحلیل موردی رمان دروز بلغراد اثر ربیع جابر) چندمعنایی واژگانی بر اساس دیدگاه معنی‌شناسی واژگانی شناختی اصغری جواد دانشیار گروه زبان و ادبیّات عربی دانشگاه تهران جعفری فاطمه دانش‌آموختة کارشناسی ارشد زبان و ادبیّات عربی دانشگاه تهران 23 08 2017 9 1 21 37 19 10 2016 20 09 2017 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_64308.html

پژوهش حاضر، چند معنایی را در سطح واژگانی رمان دروز بلغراد؛ حکایة حنا یعقوب در سایة دیدگاه معنی‌شناسی واژگانی شناختی مورد بررسی قرار می‌دهد. هدف، تبیین چگونگی کارکرد این دیدگاه در تحلیل چندمعنایی، از طریق بررسی معانی برخی واژگان چندمعنای عربی است. بدین منظور ده واژه‌ که در رمان با معانی متعدد به کار رفته است، انتخاب گردید و پس از تحلیل معانی آنها بر اساس اصول نظریة لیکاف و بروگمن، مشخص شد چندمعنایی از ویژگی‌های بنیادی واژه و نتیجة بسط استعاری معنای سرنمون است و نه حاصل کاربرد واژه در بافتی خاص و همچنین بسط استعاری معنای سرنمون ریشه در ماهیت ارتباط انسان با جهان خارج داشته و دارای بنیانی تجربی است. علاوه بر آن کارآمدی توجه به عناصر این نظریه چون طرحوارة تصویری، مقولة شعاعی و سرنمون در معادل‌یابی صحیح واژگان چندمعنای عربی و نقش آنها در بهبود هرچه بیشتر کیفیت ترجمه نشان داده شد.

 چندمعنایی معنی‌شناسی شناختی طرحوارة تصویری مقولة شعاعی دروز بلغراد ربیع جابر افراشی، آزیتا و سیدسجاد صامت جوکندان، «چندمعنایی نظام‌مند با رویکردی شناختی؛ تحلیل چندمعنایی فعلِ حسیِ «شنیدن» در زبان فارسی»، ادب پژوهی، ش 30، 29-59، دانشگاه گیلان، زمستان 1393. پورابراهیم، شیرین، «چندمعنایی واژة «یَد» در متون دینی در پرتو نظریه استعاره شناختی»، کاوشی در پژوهش‌های زبان‌شناسی قرآن کریم، سال دوم، ش 1، 69-82، معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه اصفهان، بهار و تابستان 1392. جابر، ربیع، دروز بلغراد؛ حکایة حنا یعقوب، بیروت، المرکز الثقافی العربی و دار الآداب للنشر و التوزیع، 2011. جعفری، فاطمه، دروزیان بلگراد؛ داستان حنا یعقوب، تهران، افراز، 1395. خانبازی، شقایق، «بررسی چندمعنایی افعال سبک (زدن) و (کشیدن) در افعال مرکب زبان فارسی بر اساس چارچوب شناختی بروگمن»، پایان نامة کارشناسی ارشد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شیراز، 1392. دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، آنلاین، http://www.vajehyab.com. راسخ‌مهند، محمد، درآمدی بر زبان‌شناسی شناختی؛ نظریه‌ها و مفاهیم، تهران، سمت، چاپ سوم، 1392. صفوی، کورش، «بحثی دربارة طرح‌های تصویری از دیدگاه معنی‌شناسی شناختی»، نامة فرهنگستان، ش ‌21، 65-85، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تابستان 1382.                     ، «نگاهی تازه به مسئله چندمعنایی واژگانی»، نامة فرهنگستان، ش 18، 50-67، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، پاییز 1380. فیاضی، مریم­سادات و همکاران، «خاستگاه استعاری افعال حسی چندمعنا در زبان فارسی از منظر معنی‌شناسی شناختی»، ادب پژوهی، ش‌ 6، 87-110، دانشگاه گیلان، زمستان 1387. قائمی‌نیا، علیرضا، «زبان‌شناسی و مطالعات قرآنی»، ذهن، ش 30، 1-26، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تابستان 1386. قنبری، عاطفه، «بررسی مسئله چندمعنایی در زبان فارسی»، پایان­نامة کارشناسی ارشد زبان‌شناسی، دانشگاه علامه طباطبایی، 1377. کریمی دوستان، غلامحسین و زهرا روحی­بایگی، «بررسی چندمعنایی فعل سبک «زدن» از دیدگاه شناختی»، آمادة انتشار در جستارهای زبانی. کوک، وی.جی و مارک نیوسان، دستور زبان جهانی چامسکی، ترجمة ابراهیم چگنی، تهران، رهنما، چاپ دوم، 1393. لیکاف، جورج و مارک جانسون، استعاره‌هایی که با آنها زندگی می‌کنیم، ترجمة هاجر آقاابراهیمی، تهران، نشر علم، ۱۳۹۴. لیکاف، جورج، «نظریة معاصر استعاره»، ترجمة فرزان سجودی، از کتاب استعاره؛ مبنای تفکر و ابزار زیبایی آفرینی، به کوشش فرهاد ساسانی، تهران، سورة مهر، چاپ دوم، ۱۳۹۰. نیازی، شهریار و مهین حاجی‌زاده، «پدیده چندمعنایی در زبان عربی»، فصلنامة دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، ش 177، 81-100، بهار 1385._||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.117051.611223 مقاله پژوهشی آسیب‌شناسی استشهادات معجم العین خلیل بن احمد فراهیدی (با رویکرد به شواهد شعری) آسیب‌شناسی استشهادات معجم العین خلیل بن احمد فراهیدی امانی چاکلی بهرام استادیار گروه الهیات دانشگاه زنجان 23 08 2017 9 1 39 52 26 01 2017 20 09 2017 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_64295.html

معجم العین خلیل بن أحمد فراهیدی(100 ـ 170 ه. ق) از منابع لغوی مهم دوره­های نخستین اسلامی است. بررسی چگونگی استنادات و استشهادات این کتاب به­ویژه استشهادات شعری بسیار مهم است. هدف از این پژوهش ارزیابی این منبع برای استفاده از  آن در فهم متون، به­ویژه متون نخستین دینی است. بررسی آماری ـ تحلیلی این پژوهش بیانگر آن است که فراهیدی در گردآوری این کتاب و شرح کلمات آن، از انواع استشهادات قرآنی، شعری، حدیثی و در موارد اندکی از امثال و حکم استفاده­کرده­است. کتاب العین علاوه بر برخورداری از مزیّت­هایی چون جامعیت در استناد، تاثیرپذیری از قرآن کریم، دارای ویژگی­هایی نظیر کم­توجهی به صحّت و سقم احادیث و ورود اسرائیلیات در این کتاب، ورود برخی از قرائت­های گوناگون قرآنی در آن و تمرکز شواهد شعری بر شاعران قبایل نجد و استفاده اندک از شواهد شعری شاعران قبایل حجاز، به­­ویژه قبایل مکّه و مدینه به­عنوان محل­های نزول وحی است.                            

 استشهاد شواهد شعری لهجات قبایل عرب خلیل بن احمد العین القرآن الکریم الأسد، ناصرالدین، مصادر الشعر الجاهلی و قیمتها التاریخیة، بیروت، دارالجیل، الطبعة السابعة، 1988. امانی، بهرام و دیگران، «استشهادات قرآنی و حدیثی در کتاب العین»، مشکوة، ش 123، 100-117، 1393. الأنباری، محمد بن القاسم، غریب اللغة، دارالفردوس، 1989. البکری، عبدالله بن عبد العزیز، معجم ما استعجم، بیروت، عالم الکتب، 1405ق.   الجمحی، محمد بن عبیدالله، طبقات فحول الشعراء، لیدن، مطبعة بریل، 1913. الراجحی، عبدة، اللهجات العربیة فی القراءات القرانیة، الإسکندریة، دارالمعرفة، 1996. زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، ترجمة علی جواهرکلام، تهران، امیرکبیر، 1384. السیوطی، عبدالرحمن جلال­الدین، المزهر فی علوم اللغة و أنواعها، التعلیق محمداحمد جادالمولی بک، بیروت، المکتبة العصریة، 1986. عابدی، احمد و مهدیه چیت­ساز، «تبیین تاریخی مفهوم و جایگاه استناد دهی در پژوهش»، مطالعات رایانه­ای علوم اسلامی، ش 40، 16-21، 1391. عباسی، جمیله،استشهادات شعری در منابع نخستین اسلامی، از آغاز دورة اسلامی تا پایان عصر دوّم عبّاسی، زیرنظر بهرام امانی چاکلی، دانشگاه زنجان، 1392. عبدالباقی، ضاحی، لغة تمیم، القاهرة، الهیئة العامة لشئون المطابع الأمیریة، 1985. عبدالتواب، رمضان، مباحثی در فقه­اللغه و زبان­شناسی عربی، ترجمة حمیدرضا شیخی، آستان قدس رضوی، 1367. عبدالجلیل، ج. م، تاریخ ادبیات عرب، ترجمة آذرتاش آذرنوش، تهران، امیرکبیر، 1373. عبدالعزیز، ابراهیم، معجم الشعراء فی کتاب العین، الجزایر، الدیوانیة، د.ت. الغوث، مختار، لغة قریش، ریاض، دارالمعراج الدولیة للنشر، 1418. الفراهیدی، ابوعبدالرحمن الخلیل، العین، التحقیق مهدی مخزومی، ابراهیم سامرائی، الهلال، 1409. کاظمی نوری، افسانه، نقش قرآن کریم و احادیث در شکل گیری و توسعه معجم­نگاری در نزد مسلمانان تا قرن دوازدهم هجری ـ قمری، زنجان، دانشگاه زنجان، 1393. کحالة، عمررضا، معجم قبائل العرب القدیمة والحدیثة، بیروت، دارالعلم للملایین، الطبعة الثانیة، 1388 ق- 1968. کریم، ریاض، المقتضب فی لهجات العرب، مصر، جامعة الأزهر، 1417. محیسن، محمدسالم، المقتبس من اللهجات العربیة و القرآنیة، الإسکندریة، مؤسسة شباب الجامعة، 1986. معرفت، هادی، تلخیص التمهید، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، الطبعة الرابعة، 1422.  _||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.112421.611182 مقاله پژوهشی دلالت های تکرار در شعر بدوی الجبل دلالت های تکرار در شعر بدوی الجبل امین مقدسی ابوالحسن دانشیار گروه زبان و ادبیّات عربی دانشگاه تهران حسینی سید پیمان دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات عربی دانشگاه تهران 23 08 2017 9 1 53 72 30 11 2016 20 09 2017 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_64287.html

تکرار در شعر از ارکان اصلی موسیقی درونی و در زیباشناسی شعر از مسایل اساسی است. تکرار در شعر، نوعی تاکید و پافشاری بر پاره­ای از عبارات شعری است که شاعر بیش از سایر عبارات بدان توجه دارد و از این جهت در بردارنده دلالت­های موسیقایی و معنایی و عاطفی و احساسی ویژه­ای است. در این مقاله با استفاده از روش تحلیلی ـ توصیفی به بررسی دلالت­های تکرار به­عنوان یکی از انواع موسیقی درونی در شعر بدوی الجبل شاعر معاصر سوری خواهیم پرداخت. در بررسی اسلوب تکرار در شعر بدوی الجبل مشخص گردید که سطوح مختلف تکرار در شعر او، ارتباط تنگاتنگی با دلالت­های شعری­اش دارد و شاعر در راستای ایجاد توازن و تناسب میان کارکردهای لفظی و معنایی از موسیقی تکرار در سطوح مختلف بهره گرفته است و این تکرار ارتباطی ناگسستنی با معنا و فضای کلی شعر داشته و منبع برانگیختن عواطف و احساسات مخاطبان است. بدوی الجبل با استفاده از تکرار حروف و کلمات و عبارات علاوه بر آفرینش موسیقایی از احساسات انباشته شده در وجدان خویش پرده برمی­دارد و ریتم موسیقایی سخن را در راستای آن به خدمت می­گیرد و بدین‌ترتیب با دلالت­های موسیقایی و معنایی و عاطفی تکرار در جان و دل مخاطب تاثیر می­گذارد.

 موسیقی شعر موسیقی درونی دلالت­های تکرار بدوی الجبل ابن سینا، ابوعلی، مخارج الحروف، تصحیح و ترجمة پرویز خانلری، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1348. انیس، ابراهیم، موسیقی الشعر، القاهرة، مکتبة الانجلو المصریة، الطبعة الخامسة، 1978. انیس، ابراهیم، الاصوات اللغویة، القاهرة، مکتبة نهضة مصر، د.ت. بدوی الجبل، دیوان، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، الطبعة الثانیة، 2000. بشر، کمال، علم الاصوات، القاهرة، دارغریب، 1994. الجیوسی، سلمی الخضراء، الاتجاهات و الحرکات فی الشعر العربی الحدیث، ترجمة عبدالواحد لؤلؤة، بیروت، مرکز دراسات الوحدة العربیة، الطبعة الرابعة، 2007. الحاوی، ایلیا، بدوی الجبل شاعر الاناشید و المراثی، بیروت، دارالکتاب اللبنانی، 1981. الخیّر، هانی، یحدّثونک عن أنفسهم، دمشق، منشورات وزارة الأعلام، 2000. دهقان­ضاد، رسول، «بررسی ساختار موسیقایی اشعار حافظ ابراهیم»، ادب عربی، سال 4، ش 4، 21ـ 46، 1391. الدهان، سامی، الشعراء الاعلام فی سوریا، بیروت، دارالانوار، الطبعة الثانیة، 1968. زاید، علی عشری،  عن بناء القصیدة العربیة الحدیثة، القاهرة، مکتبة الآداب، الطبعة الخامسة، 2008. شرتح، عصام، ظواهر اسلوبیة فی شعر بدوی الجبل، دمشق، منشورات اتحاد الکتاب العرب، 2005. شفیعی‌کدکنی، محمدرضا، موسیقی شعر، تهران، آگاه، چاپ پنجم، 1376. شمیسا، سیروس، نگاهی تازه به بدیع، تهران، فردوس، چاپ پنجم، 1372. ضیف، شوقی، فی النقد الادبی، القاهرة، دارالمعارف، الطبعة السابعة، 1988. عباس، حسن، خصائص الحروف العربیة و معانیها، دمشق، اتحاد الکتاب العرب، 1998. عبدالحمید، سعار، تیسیر الرحمن فی تجوید القرآن، القاهرة، دارالتقوی، 2009. عبدالرحمن، ممدوح، المؤثرات الایقاعیة فی لغة الشعر، اسکندریة، دارالمعرفة الجامعیة، 1994. الغرفی، حسن، حرکیة الایقاع فی الشعر العربی المعاصر، المغرب، افریقیا الشرق، 2001. فروجی، رابح، التجربة الشعریة فی شعر بدوی الجبل، الدکتوراه، احمد عزوی، جامعة سطیف، الجزائر، سنة جامعیة 2011­­-2012. فضل، صلاح، علم الاسلوب؛ مبادئة و اجراءاته، القاهرة، الهییة المصریة العامة للکتاب، الطبعة الثانیة، 1985. قدوری الحمد، غانم، الدراسات الصوتیة عند علماء التجوید، عمان، دار عمار، 2007. القط، عبدالقادر، الاتجاه الوجدانی فی الشعر العربی المعاصر، اسیوط، مکتبة الشباب، 1988. الکیالی، سامی، الادب العربی المعاصر فی سوریا، مصر، مکتبة الدراسات الادبیة، دارالمعارف، د.ت. الملائکه، نازک، قضایا الشعر المعاصر، بیروت، دارالعلم للملایین، 1983._||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.122118.611253 مقاله پژوهشی خودشیفتگی (نارسیسیسم) در شعر احمد الصافی النجفی خودشیفتگی (نارسیسیسم) در شعر احمد الصافی النجفی باغجری کمال استادیار گروه زبان و ادبیات عربی پردیس فارابی دانشگاه تهران ترکشوند مهدی استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه سید جمال الدین اسدآبادی 23 08 2017 9 1 73 92 19 04 2016 20 09 2017 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_64296.html

مفهوم روان‌شناختی خودشیفتگی یا نارسیسیسم جلوه‌ای بسیار آشکار و پربسامد در اشعار احمد الصافی النجفی (شاعر عراقی معاصر) دارد. ظهور و گستردگی این مفهوم در شعر صافی تاحدزیادی معلول زندگی پرافت‌وخیز و مشقت‌بار وی، به‌ویژه در دوران کودکی است. این جستار تلاش می‌کند ضمن ارائة تعریفی گویا از مفهوم خودشیفتگی و تحلیل عوامل ظهور آن در شخصیّت و ادبیات صافی، سطوح متعدد این مفهوم را در اشعار وی واکاوی کند. بر این اساس، نگارندگان این پژوهش چهار سطح مختلف از مفهوم خودشیفتگی را در شعر وی رصد کرده‌ و نمونه‌های مرتبط با هر یک را مورد مطالعه قرار داده‌اند. این چهار سطح به‌ترتیب عبارت‌اند از: مفاخره یا خودشیفتگی فردی، خودشیفتگی در برابر مردم عادی، خودشیفتگی در برابر شاعران دیگر، و خودشیفتگی در برابر منتقدان. این دسته‌بندی، با هدف ارائة چارچوبی روان‌شناختی برای تحلیلِ شدت واکنش شخصیّت خودشیفتة صافی به سطوح مختلفی از ناهمگونی با جهان بیرون بوده است. براساس این دسته‌بندی، شاعر به‌موازاتِ تشدیدِ مخالفتِ مخاطب، سطح خودشیفتگیِ خود را افزایش می‌دهد.

 شعر معاصر عراق احمد الصافی النجفی نقد روان‌شناختی خودشیفتگی(نارسیسیسم) مفاخره اسمیت، ژوئل، فرهنگ اساطیر یونان و رم، ترجمة شهلا خسروشاهی، تهران، فرهنگ معاصر، 1384. انجمن روان­پزشکی آمریکا، دی. اس. ام (متن تجدیدنظرشدة راهنمای تشخیصی و آماری اختلال‌های روانی) ویرایش چهارم، ترجمة محمدرضا نیکخو و آوادیس یانس، تهران، سخن، چاپ ششم، 1391. بحری، خداداد، «ملامح النرجسیة فی فخر المتنبی وحیاته»، بحوث فی اللغة العربیة وآدابها، العدد 6، اصفهان، 27-40، ربیع وصیف 1391. البحیری، أحمد عبدالرقیب، الشخصیة النرجسیة (دراسة فی ضوء التحلیل النفسی)، القاهرة، دارالمعارف، 1987. الجیوسی، سلمی الخضراء، الإتجاهات والحرکات فی الشعر العربی الحدیث، ترجمة عبدالواحد لؤلؤه، بیروت، مرکز دراسات الوحدة العربیة، الطبعة الثانیة، 2007. چهرقانی، رسول، «نارسیسیسم یا خودشیفتگی در شعر خاقانی»، تهران، رشد آموزش زبان و ادب فارسی، ش 68، 45-50، زمستان 1382. حافظ، شمس‌الدین محمد، حافظ به سعی سایه، تهران، کارنامه، چاپ پنجم، 1376. سعدی، مصلح­الدین، کلیات، به اهتمام محمدعلی فروغی، تهران، زوار، 1382. الصافی النجفی، احمد، الأشعة الملونة، بیروت، مکتبة المعارف، الطبعة الرابعة، 1983.                      ، القصائد الاخیرة، بغداد، دارالأسامة، د.ت.                      ، اللفحات، بیروت، مکتبة المعارف، الطبعة الثالثة، 1983.                      ، المجموعه الکاملة لأشعار احمد صافی النجفی غیر المنشورة، بغداد، وزارة الفنون العراقیة، 1977.                      ، الهواجس، بیروت، المطبعة العصریة، 1985. فرزام‌پور، علی‌اکبر، «خودستایی شاعران»، تهران، یغما، دورة 28، ش 6، صص 374–377، تابستان 1354. فیست، جس، نظریه‌های شخصیّت، ترجمة یحیی سیدمحمدی، تهران، روان، چاپ پنجم، 1389. قربانی، نیما، سبک­ها و مهارت­های ارتباطی، تهران، تبلور، 1384. المتنبی، ابوالطیب، شرح دیوان المتنبی، وضعه عبدالرحمن البرقوقی، راجعه وفهرسه یوسف الشیخ­محمد البقاعی، بیروت، دارالکتاب العربی، الطبعة الخامسة، 2005. موللی، کرامت، مبانی روان‌کاوی فروید– لکان، تهران، نی، چاپ هشتم، 1392. نریمانی، پریوش، اختلال شخصیّت خودشیفتگی: پیامدها و راهبردها، تهران، آوای نور، چاپ دوم، 1390._||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.202256.611431 مقاله پژوهشی تشکیل البناء السردی فی قصیدة «عصا الخرنوب» للشاعر حبیب السامر تشکیل البناء السردی فی قصیدة بلاوی رسول أستاذ مساعد بجامعة خلیج فارس، بوشهر 23 08 2017 9 1 93 111 18 03 2016 20 09 2017 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_64310.html

نزع الشعر الحدیث إلی السرد باعتباره عنصراً فعّالاً فی انفتاح النصّ ورفده بطاقات دلالیّة وشعوریة وفکریة، تجعله متحرکاً نحو آفاق ورؤی جدیدة. اعتمدت القصیدة النثریة علی السرد وتقنیاته للتعبیر عمّا یدور فی خلد الشاعر، ومن هؤلاء الشعراء الذین أقبلوا علی توظیف العناصر السردیّة فی نتاجاتهم الشعریة هو الشاعر العراقی حبیب السامر. تهدف هذه الدراسة إلی الوقوف علی تمحیص البناء السردی فی قصیدة «عصا الخرنوب» للشاعر حبیب السامر، وإبراز أثر هذا البناء فی تحقیق العمق الفنی للبؤرة الدلالیة. وسوف نتناول التشکیل السردی فی هذه القصیدة من خلال تسلیط الضوء علی مجموعة من العناصر التی شکّلت بنیّة النص، وذلک عبر تجلیاتها السردیّة المتمثّلة بـ: الفضاء الکرونوتوبی (وحدة الزمان والمکان)، والشخوص، والبولیفونیة (تعدّد الأصوات)، والحدث؛ وقد توصّلنا إلی نتیجة مفادها أنّ الشاعر فی هذه القصیدة یتجاوز القوالب الشعریة الجاهزة ویتّخذ لغة سردیّة تواصلیّة قائمة علی التأویل؛ فقد استثمر بعض عناصر السرد لإنجاز نصٍ منفتح علی مقومات الأجناس الأدبیّة الأخری بغیة التعبیر عن مقتضیات الفکرة والشعور؛ کما قدّم نمطاً حداثویاً بدفقات شعوریة یتناسب مع روح العصر بتحولاته الفنیّة والفکریّة.

 الشعر العربی الحدیث العراق البناء السردی حبیب السامر قصیدة «عصا الخرنوب» أحمد، حفیظة، بنیّة الخطاب فی الروایة الفلسطینیّة، رام­الله، مرکز أوغاریت للنشر والدراسات، 2007. أیوب، محمد، الزمن والسرد القصصی فی الروایة الفلسطینیّة المعاصرة بین 1973 – 1994، القاهرة، دار سندباد، 2001. بارش، زهیرة، «الدرس السردی فی الخطاب النقدی العربی المعاصر/ مقاربة تحلیلیة فی نموذج سعید یقطین»، رسالة ماجستیر، الجزائر، جامعة فرحات عباس، د.ت. بحراوی، حسن، بنیّة الشکل الروائی، بیروت، المرکز الثقافی العربی، 1990. برنس، جیرالد، قاموس السردیات، ترجمة السید إمام، القاهرة، میریت للنشر والمعلومات، 2003. التونجی، محمد، المعجم المفضل فی الأدب، بیروت، دارالکتب العلمیّة، 1993. الرویلی، میجان، دلیل الناقد الأدبی، بیروت، المرکز الثقافی العربی، الطبعة الثانیة، 2000. السامر، حبیب، أصابع المطر، بیروت، دارالسراج للطباعة الحدیثة، 2012. السعیدی، عبدالکریم خضیر علیوی، «السرد فی شعر أحمد رفیق المهداوی»،کلیّة التربیّة، واسط، العدد 15، 30 – 76، 2014. الشایب، صدام علاوی سلیمان،«البناء السردی والدرامی فی شعر ممدوح عدوان»، رسالة ماجستیر، الأردن، جامعة مؤتة، 2007. الشمری، أیاد خضیر، «قراءة فی دیوان أصابع المطر تجلیات الأزمنة علی مرایا الذاکرة»، المقال ضمن مجموعة کتاب فی الشعر/ قراءة فی تجربة الشاعر حبیب السامر، تقدیم سلمان کاصد، تحت الطبع. الصمادی، امتنان عثمان، شعر سعدی یوسف/ دراسة تحلیلیّة، بیروت، المؤسسة العربیّة للدراسات والنشر، 2001. عزام، محمد، شعریّة الخطاب السردی، دمشق، منشورات اتحاد الکتاب العرب، 2005. القصراوی، مها حسن، الزمن فی الروایة العربیة، الأردن، دارالفارس، 2004. محبک، أحمد زیاد، نقد السرد، حلب، دارالفرقان للغات، 2012. محمود، حفیظة محمد، «تحلیل الخطاب السردی فی ألف لیلة ولیلة/ حکایة خالد بن عبدالله القسری مع الشاب السارق أنموذجاً»، البلقاء للبحوث والدراسات، المجلد 17، العدد 2، الأردن، جامعة عمان الأهلیّة، 2014، 115 – 142. کوندیرا، میلان، فن الروایّة، ترجمة بدرالدین عرودکی، سوریة، الأهالی للطباعة والنشر، 1999._||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.35613.611014 مقاله پژوهشی نوستالژی در اشعار ابوفراس حمدانی نوستالژی در اشعار ابوفراس حمدانی بهرامن فروغ دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران حریرچی فیروز استاد گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران شکیب محمود دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه آزاد اسلامی، واحدعلوم و تحقیقات تهران 23 08 2017 9 1 113 131 21 10 2015 20 09 2017 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_64283.html

نوستالژی یا احساس غربت در اصطلاح به معنای حس دلتنگی و حسرت به گذشته‌ای است که فرد آن را در زمان حاضر از دست داده است. ابوفراس حمدانی از شاعران عرب سدة چهارم هجری، به دلیل شرایط ویژه‌ای که در دوران حیات برایش پیش آمده است، به این گونه شعرگرایش دارد و در حال و هوایی رمانتیک در گریز از شرایط سخت زندگی، به گذشتة خوشایند خویش پناه ‌برده است؛ از این‌رو بخشی از اشعار وی به اندیشه‌های نوستالژیک اختصاص یافته است. با بررسی این دسته ازاشعار ابوفراس، افزون بر ترسیم زیبایی‌های ادبی ـ هنری آن‌ها، شناخت دقیق‌‌تر‌ی از زندگی واندیشه‌ و مسایل دوران حیات وی حاصل می‌شود. این نوشتار بر آن است که چگونگی نمود انواع نوستالژی را با روش توصیفی ـ تحلیلی در اشعار ابوفراس تبیین کند. برخی از نتایج این پژوهش نشان می­دهد که برجسته ترین اشعار ابوفراس که در آن اندوه نوستالژیک وحسرت بر گذشته موج می‌زند، رومیات اوست که غم و اندوه وی را در دوران اسارت و دوری از وطن ترسیم می‌کند. هم‌چنین ناکامی‌های شخصی و نیز نارضایتی‌های سیاسی- اجتماعی، انگیزه‌های دیگری هستند که ساخت نوستالژیک شعر او را رقم می‌زنند. 

 عاطفة شعری غم‌غربت نوستالژی ابوفراس رومیّات ابن‌شهرآشوب، محمد، «ابوفراس‌الحمدانی»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 120-124، 1369. ابن‌عساکر، علی، «التاریخ الکبیر»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 120-124، 1369. الامین، محسن، ابوفراس الحمدانی، دمشق، مطبعه ابن‌زیدون، 1941.                       ، أعیان الشیعة، ج 4، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1986. انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، ج 8، تهران، سخن، 1381. البستانی، بطرس، أدباء العرب فی الأعصر العباسیه، بیروت، مارون عبود، 1979. البعلبکی، منیر، المورد؛ قاموس انکلیزی_عربی، بیروت، دارالعلم للملایین، الطبعة العشرون، 1986. بلاوی، رسول و آخرون، «موتیف الاغتراب فی شعر یحیی السماوی»، العلوم الانسانیة الدولیة، جامعة تربیت مدرس، عدد 19، 77-93، 2012. پورافکاری، نصرت، فرهنگ جامع روان­شناسی ـ روان­پزشکی (انگلیسی ـ فارسی)، ج 2، تهران، فرهنگ معاصر، چاپ دوم، 1376. ترخاتی، خیرالله، «تحقیقی در اوضاع و احوال سیاسی و اجتماعی حمدانیان»، پایان­نامة کارشناسی ارشد، با راهنمایی هادی عالم­زاده، دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، 1373. الثعالبی، ابومنصور، یتیمة الدهر، ج 1، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1983. الحاوی، ایلیا، فی النقد و الادب (عصر عباسی)، بیروت، دارالکتب البنانی، الطبعة الثانیة، 1986. حق­شناس، علی­محمد و دیگران، فرهنگ معاصر هزاره (انگلیسی ـ فارسی)، تهران، فرهنگ معاصر، 1387. الحمدانی، أبوفراس، الدیوان، شرحه خلیل الدویهی، بیروت، دارالکتاب العربی، الطبعة الثالثه، 1996. زینی‌وند، تورج و پیمان صالحی، «حبسیه‌سرایی در شعر عربی و فارسی (پژوهش تطبیقی شعر ابوفراس و بهار)»، زبان و ادب فارسی (دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج)، سال 4، ش 11، 29-53، 1391. سلمان، یاسر عبدعلی، صورة الذات بین أبی فراس الحمدانی و محمود سامی البارودی، دمشق، دار نینوی، 2008. سه­یر، رابرت و میشل لووی، «رمانتیسم و تفکر اجتماعی»، ترجمة یوسف اباذری، ارغنون، سال اوّل، ش 2، 119-174، 1373. سیدحسینی، رضا، مکتب­های ادبی، ج 1، تهران، نگاه، 1387. شریفیان، مهدی، «بررسی فرآیند نوستالژی در شعر معاصر فارسی (براساس اشعار نیما یوشیج و مهدی اخوان ثالث)»، کاوش­نامه، سال 7، ش 12، 33-65، 1385. الشکعه، مصطفی، فنون الشعر فی مجتمع الحمدانیین، بیروت، عالم الکتب، 1981. ضیف، شوقی، الفن و مذاهبه فی الشعر العربی، القاهرة، دارالمعارف، 1960. عالی عباس­آباد، یوسف، «غم غربت در شعر معاصر»، گوهر گویا، سال دوم، ش 6، 155-169، 1387. متز، آدام، تاریخ تمدن اسلامی در قرن چهارم، ترجمة محمدحسین استخر، تهران، زوار، 1343. نفیسی، سعید، فرهنگ فرانسه ـ فارسی، ج 2، تهران، کتابفروشی یهودا بروخیم و پسران، 1352. یحیی، أحلام، الأسیر الحر أبوفراس الحمدانی، حلب، دارنون، 2009. Archer, J., Ireland, J., Amos, S. L., Broad, H., & Currid, L. (1998). Derivationof a homesickness scale.British Journal of Psychology, 89(2), 205-221. Hornby, A. S. (2000). Oxford advanced learner’s dictionary  Oxford: Oxford University Press. Rey, Y. (1996). Mémoire, oubli et nostalgie en thérapie familiale: Va demander à Mammy, elle te racontera... Thérapie familiale, 17(3).  Van Tilburg, M. A., Vingerhoets, A. J. J. M., & Van Heck, G. L. (1996). Homesickness: A review of the literature. Psychological Medicine, 26(05), 899-912._||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.64313 مقاله پژوهشی شخصیّت‌پردازی در رمان اللّص والکلاب اثر نجیب محفوظ اللّص والکلاب اثر نجیب محفوظ جمشیدی فاطمه دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه یزد میمندی وصال دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه یزد 23 08 2017 9 1 133 152 13 06 2016 20 09 2017 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_64313.html

در هر رمان اساسی­ترین عنصر منتقل­کنندة موضوع، شخصیّت­های آن رمان است؛ رمان تجلی­گر رفتار و حالات شخصیت­هایی است با نام­ها و ویژگی­های منحصربه­فرد که هریک بدیل یک شخصیّت در عالم خارج هستند که نویسنده این شخصیت­ها را با الگو گرفتن از افراد واقعی می­آفریند و تصویرگر رفتار این شخصیّت­ها در برابر محیط و دیگر افراد است؛ از این رو وی برای خلق اثری ارزشمند، باید مهارت کافی در شخصیّت­پردازی داشته باشد. پژوهش حاضر کوششی است برای نشان­دادن اهتمام نجیب محفوظ، رمان­نویس مشهور و معاصر مصری، به عنصر شخصیّت و شیوه‌های گوناگون شخصیّت­پردازی در آثار خود که در این مجال به بررسی این عنصر در رمان «اللّص والکلاب» بسنده شده است. عامل اصلی گزینش رمان اللص والکلاب اثر نجیب محفوظ، جایگاه و موقعیت ادبی نویسنده و رمان­های او به­ویژه رمان موردنظر در عرصة داستان­نویسی عربی است؛ چراکه برخی او را نقطة عطف داستان­نویسی عربی به شمار آورده­اند. در این پژوهش ابتدا به تعریف و جایگاه شخصیّت در ادبیات داستانی اشاره شده است و پس از برشمردن اقسام شخصیّت و شیوه­های پردازش آن، شخصیّت­های رمان اللص والکلاب اعم از ایستا، پویا، قراردادی و ... با توجّه به معیارهای ارزیابی، معرّفی و در معرض دید خواننده قرار داده شده­اند.

 عناصر داستان رمان مصری شخصیّت‌پردازی نجیب محفوظ اللّص والکلاب آلوت، میریام، رمان به روایت رمان­نویسان، ترجمه علی­محمّد حق­شناس، تهران، مرکز، 1368. ابزامیز، م. ه، رمان چیست؟، ترجمة محسن سلیمانی، تهران، برگ، 1366. أبوشهاب، رامی نزیه، بناء الشخصیة الرمزیة فی الروایة الأردنیة، أردن، منشورات أمانة عمان، 2008. بورنوف، رولان و اوئله رئال، جهان رمان، ترجمه نازیلا خلخالی، تهران، مرکز، 1378. بیات، حسین، داستان­نویسی جریان سیّال ذهن، تهران، علمی- فرهنگی، 1387. پاینده، حسین، نقد ادبی و دموکراسی، تهران، نیلوفر، 1385.                   ، «شخصیت‌پردازیِ کوبیستی در یک رمان مدرن ایرانی»، 7/4/1389، www.ettelaathekmatvamarefat.com الفیصل، سمر روحی، الروایة العربیة (البناء و الرؤیا)، دمشق، اتحاد الکتاب العربی، 2003. القبانی، حسین، فن کتابة القصة، بیروت، دارالجیل، الطبعة الثالثة، 1979. لاج و دیگران، نظریه­های رمان، ترجمه حسین پاینده، تهران، نیلوفر، 1386. لوکاچ، جامعه­شناسی رمان، ترجمه محمد جعفر پوینده، تهران، چشمه، چاپ دوم، 1381. لئونارد، بیشاب، درس­هایی دربارة داستان­نویسی، ترجمه محسن سلیمانی، تهران، زلال، 1374. محفوظ، نجیب، اللّص والکلاب، القاهرة، مکتبة مصر، د.ت. مرتاض، عبدالملک، فی نظریة الروایة، إشراف احمد مشاری العدوانی، الکویت: عالم المعرفة، 1998. مستور، مصطفی، مبانی داستان کوتاه، تهران، مرکز، 1379. مندنی­پور، شهریار، ارواح شهرزاد، تهران، ققنوس، چاپ دوّم، 1384. میرصادقی، جمال، عناصر داستان، تهران، سخن، چاپ چهارم، 1380.                   ، ادبیات داستانی، تهران، بهمن، چاپ چهارم، 1382.                  و میمنت میرصادقی، واژه­نامة هنر داستان نویسی، تهران، کتاب مهناز، 1377. یونسی، ابراهیم، هنر داستان­نویسی، تهران، نگاه، چاپ ششم، 1379._||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.200676.611420 مقاله پژوهشی مقارنة بین آراء ابن‌مالک وابن‌الناظم الصرفیة (ترکیزا علی ألفیة ابن مالک وشرحها لابن‌الناظم) مقارنة بین آراء ابن‌مالک وابن‌الناظم الصرفیة دهقان ضاد رسول استاذ مشارک فی اللغة العربیة وآدابها بجامعة قم عبدالرزاق ابراهیم ماجستیر اللغة العربیة وآدابها بجامعة قم 23 08 2017 9 1 153 171 12 02 2016 20 09 2017 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_64300.html

تَحظی المقارنة بین «الألفیة» و«شرحها» بأهمیة بالغة بالنسبة لآراء النحاة فی القضایا الصرفیة. وتعود الأهمیة هذه إلی معرفة الشخصیة الأدبیة لابن مالک فی «ألفیته» من جهة، والمکانة الأدبیة لابن الناظم فی«شرحها» من جهة أخری، خاصّةً أنه أخذها عن أبیهِ المؤلف مباشرةً دونَ واسطة. وعلی ذلک، یستمدّ الطلبةُ والباحثون من الألفیة وشرحها فی دراساتهم الصرفیة والنحویة. من هذا المنطلق، وعبرَ المنهج الوصفی – التحلیلی، تهدف هذه الدراسة إلی المقارنة الصرفیة وأوجه الافتراق بین آرائهما لحلّ قضایا الصرف العربی. وقد اقتصرت أوجه الافتراق إلی أقلّ من عشرة أهمها: اتصال الضمیرین المعمولین للأفعال غیر الناسخة، واتصال «لیت» و «لعلّ» و «قد» و«قط» بنون الوقایة، ومسألة الاسم واللقب والکنیة، ومراتب اسم الإشارة، وکیفیة قلب همزة الاسم الممدود واواً وإبقائها علی حالها.

 الصرف المقارنة ابن‌مالک ابن‌الناظم أوجه الافتراق القرآن الکریم. ابن شاکر الکتبی، صلاح­الدین محمد، فوات‌ الوفیات، تحقیق محمد‌ محیی‌الدین عبد‌الحمید، مصر، السعادة،1951. ابن کثیر الدمشقی، ابولفداء عمادالدین اسماعیل، البدایة والنهایة، بیروت، مکتبة المعارف، الطبعة الثانیة، 1977. ابن ‌مالک الأندلسی، محمد، الألفیة فی النحو، قم، نوید إسلام، 1430ق.                      ، تسهیل‌الفوائد وتکمیل المقاصد، تحقیق محمد کامل برکات، بیروت، دار‌الکاتب العربی، 1967.                      ، شرح‌ تسهیل‌ الفوائد ‌و‌تکمیل‌ المقاصد، تحقیق: محمد ‌عبدالقادر عطا وطارق فتحی السیّد، بیروت، دارالکتب العلمیة، 2001. ابن هشام الأنصاری، أبومحمد عبدالله جمال­الدین، أوضح ‌المسالک ‌إلی ‌ألفیة ‌ابن‌مالک، تحقیق إمیل ‌یعقوب، بیروت، دارالکتب، 1997.                      ، شرح قطرالندى و‌بل‌الصدى ومعه کتاب نهج التقى بتحقیق و‌إعراب شواهد قطرالندى لإبراهیم الکرباسی، بیروت، دار ومکتبة الهلال، د.ت. ابن‌الناظم، بدر‌الدین محمد،شرح ألفیة ابن‌مالک لابن‌الناظم، بیروت، دارالاعتصام، 2009. ابن‌عقیل، عبدالله، شرح ابن‌عقیل على ألفیة ابن‌مالک؛ ومعه کتاب منحة الجلیل بتحقیق شرح ابن‌عقیل، قم، دارالغدیر، 1429ق. ابن‌یعیش الموصلی، موفق­الدین یعیش، شرح المفصل للزمخشری، قدّم له و وضع هوامشه وفهارسه إمیل بدیع یعقوب، بیروت، دارالکتب العلمیة، 2001. الأزهری، خالد، شرح‌التصریح على‌التوضیح أو التصریح بمضمون التوضیح، تحقیق محمد باسل، بیروت، دارالکتب العلمیة، الطبعة الثالثة، 2006. الأسترابادی، رضی­الدین محمد، شرح الرضی‌على‌الکافیة، قم، مؤسسة الصادق للطباعة و‌النشر، الطبعة الثانیة، 1384ش. الأسترابادی، رکن­الدین حسن، البسیط فی‌ شرح الکافیة، تحقیق حازم‌سلیمان‌الحلّی، قم، المکتبة الأدبیة المختصة، 1427ق. الأشمونی، نور‌الدین أبوالحسن علی، شرح الأشمونی على ألفیة ابن‌مالک، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1998. الجامی، عبدالرحمن، شرح ملا‌جامی، تحقیق أحمد عزّو عنایة و علی محمدمصطفی، دار إحیاء التراث العربی، 2009. الجنابی، طارق، نحو ابن مالک بین الکوفة والبصرة، بیروت، عالم الکتب، 1988. الجوهری، اسماعیل، الصحاح تاج اللغة وصحاح العربیة، تحقیق أحمد عبدالغفور عطّار، بیروت، دارالعلم للملایین، الطبعة الرابعة،  1990. الحموی، شهاب‌الدین، معجم البلدان، بیروت، دار‌صادر للطباعة والنشر، الطبعة الثانیة، 1956. الخضری، محمد، حاشیة الخضری على شرح ابن‌عقیل، بیروت، دارالکتب العلمیة، الطبعة الأولی، 1998. الدمامینی، بدر‌الدین، شرح التسهیل للدمامینی، تعلیق الفرائد على تسهیل الفوائد، تحقیق محمد ‌بن عبد‌الرحمن، 1983.                      ، المنهل الصافی فی شرح الوافی، تحقیق فاخر مطر، بیروت، دارالکتب، 2008. الزمخشری، أبوالقاسم، المفصل فی صنعة الإعراب و‌بذیله کتاب المفصل فی شرح أبیات المفصل، تحقیق علی بوملحم، بیروت، دار و‌مکتبة الهلال للطباعة و‌التوزیع، 2003. سرکیس، یوسف، معجم المطبوعات العربیة والمعربة، مصر، سرکیس، 1928. سیبویه، عمرو ‌بن‌ عثمان، الکتاب، ترجمة إمیل­بدیع یعقوب، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1999. السیوطی، جلال‌الدین، البهجة المرضیة فی شرح الألفیة، قم، ذوی القربی، 1394ش.                      ، بغیة‌ الوعاة فی ‌طبقات ‌اللغویین و‌النحاة، تحقیق محمد‌أبو‌الفضل إبراهیم، مطبعة‌ الحلبی، 1965.                      ، همع ‌الهوامع فی ‌شرح جمع الجوامع، بیروت، دارالکتب العلمیة، الطبعة الثانیة، 2006. الصبان، محمد، حاشیة الصبان على شرح الأشمونی، بیروت، دار‌الکتب العلمیة، 1997. الصفدی، صلاح­الدین خلیل، الوافی بالوفیات، تحقیق أحمد الأرناؤوط وتزکی مصطفی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 2000. طاشکبری‌­زاده، أحمد، مفتاح السعادة ومصباح السیادة، حیدر‌آباد، 1329ق. غانم، مطیع، مذهب ابن مالک، رسالة الدکتوراه، الیمن، جامعة إب، 2009. مدنی الشیرازی، سیدعلی‌خان، الحدائق الندیة فی شرح الصمدیة، ذوی‌القربى، 1431ق. المرادی، بدر‌الدین، توضیح المقاصد و‌المسالک بشرح ألفیة ابن‌مالک، بیروت، شرکة ابناء شریف الأنصاری، 2005. المکودی، عبدالرحمن، شرح المکودی على ألفیة ابن‌مالک، تحقیق فاطمة الراجحی، القاهرة، الدارالمصریة - السعودیة، 2004. نهر، هادی، شرح اللمحة البدریة فی علم اللغة العربیة، عمان، دارالیازوری، د.ت. الیافعی، عبدالله، مرآة الجنان وعبرة الیقظان فی معرفة ما یعتبر من حوادث الزمان، حیدر‌آباد، دارالمعارف، 1339ق._||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.125317.611273 مقاله پژوهشی دراسة نقدیة للاستعارة المکنیة عند البالکی دراسة نقدیة فی الاستعارة المکنیة عند البالکی رضوان هادی استاذ مشارک فی قسم اللغة العربیة وآدابها بجامعة کردستان 23 08 2017 9 1 173 189 05 06 2016 20 09 2017 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_64298.html

تعد الاستعارة المکنیّة من المسائل الخلافیّة فی علم البیان وتحدث عنها البلاغیّون بالتفصیل؛ فهناک - على أقلّ تقدیر- أربعة مذاهب: مذهب السلف ومذهب الخطیب القزوینی ومذهب السکاکی ونظریة عصام‌الدین الإسفرایینی. أمّا مذهب السکاکی فالتفت إلیه کثیر من الشراح وأصحاب الحواشی، فسعوا فی التّأویل ورفع التناقض عن أقوال السکاکی بالطرق المختلفة. والعلّامة البالکی درس الاستعارة المکنیة وأوّلها بحیث خرج - إلى حدٍّ ما- من الإشکالات الواردة على السکاکی وإن کان رأی البالکی قابلاً للنقد والإشکال أیضاً. والباحث فی هذا المقال بعد أن یلقی الضوء على هذه الدراسة یقارنها بسائر المذاهب الموجودة فی الاستعارة المکنیة ویجعلها فی بوتقة النقد والبحث. ویمکن أن نذکر ضمن نتائج هذا البحث أن البالکی قدر فی کل استعارة مکنیة تشبیهین، أحدهما مستقیم والآخر معکوس، والکلمة فی التشبیه الثانی خارجة عن الحقیقة داخلة فی المجاز. فعلى هذا الأساس لا إشکال فی تسمیة المکنیة استعارة ومجازاً وقد أجاب البالکی بهذا الطریق عن الإشکالات الواردة على رأی السکاکی. ومن نتائج هذا البحث أن رأی البالکی وإن کان قریباً مما ذهب إلیه الإسفرایینی فی القول بالتشبیه المعکوس للمبالغة، لکنه استطاع أن یمیز بین المکنیة والمصرحة خلاف ما فعله الإسفرایینی فإنه أبقى هذا النوع  فی دائرة الاستعارة المصرحة.

 الاستعارة المکنیة البلاغة السکاکی البالکی المجاز اللغوی القرآن الکریم. أبوموسى، محمدحسنین، البلاغة القرآنیة فی تفسیر الزمخشری وأثرها فی الدراسات البلاغیة، القاهرة، دارالفکرالعربی، د.ت. الإسفرایینی، إبراهیم، الأطول شرح تلخیص مفتاح العلوم، حققه وعلق علیه عبدالحمید الهنداوی، بیروت، دارالکتب ‌العلمیة، 2001.                        ، رسالة الاستعارات المشهورة بعصام استعاره، نسخة مخطوطة من مکتبة الباحث الشخصیة، د.ت. الأصبهانی، أبوالفرج، الأغانی، التصحیح أحمد الشنقیطی، مصر، القاهرة، مطبعة التقدم، د.ت. الأنصاری، القاضی زکریا، أقصى الأمانی فی علم المعانی، تصویر المخطوطة من مکتبة عبدالکریم المدرس، د.ت. البالکی، محمد باقر، حواشی البرهان للکلنبوی، تصویر المخطوطة من مکتبة البالکی، د.ت.                        ، الرسالة البیانیة، نسخة مخطوطة من مکتبة الباحث الشخصیة، د.ت.                        ، جامع الفوائد، سنندج، انتشارات کردستان، 1377 ش. التفتازانی، سعدالدین مسعود، المطول و معه حاشیة السید شریف الجرجانی، صححه وعلق علیه أحمد عزو عنایه، دار الکوخ للطباعة والنشر، 1387 ش. الجرجانی، عبدالقاهر، أسرار البلاغة، شرح وتعلیق وتحقیق: محمدعبدالمنعم خفاجی و عبدالعزیز شرف، بیروت، دارالجیل، 1991. الخطیب القزوینی، جلال­الدین محمد، التلخیص فی علوم البلاغة، دارالفکر العربی، الطبعة الأولى، 1904. الرازی، فخرالدین محمد، نهایة الإیجاز فی درایة الإعجاز، تحقیق نصرالله حاجى مفتی أوغلی، بیروت، دار صادر، 2004. روحانی، بابا مردوخ ، تاریخ مشاهیر کرد، تهران، سروش، چاپ سوم، 1390. الزمخشری، جارالله أبوالقاسم محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل وعیون الأقاویل فی وجوه التأویل، تحقیق وتعلیق ودراسة عادل أحمد عبدالموجود، الریاض، مکتبة العبیکان، 1998. السکاکی، أبویعقوب یوسف، مفتاح العلوم، حققه وقدم له عبدالحمید الهنداوی، بیروت، دارالکتب العلمیة،2000. السیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن، شرح عقود الجمان فی علمی المعانی والبیان، حققه وعلق علیه محمد عثمان، القاهرة، المکتبة الأزهریة للتراث، الطبعة الأولى، 2011. الصعیدی، عبد المتعال، بغیة الإیضاح لتلخیص المفتاح، القاهرة، مکتبة الآداب، 1999. العامری، لبید، دیوان، اعتنى به حمدو طماس، بیروت، دارالمعرفة، 2004. الطرودی التونسی، أحمد مصطفى، جامع العبارات فی تحقیق الاستعارات، دراسة وتحقیق محمد رمضان الجربی، القاهرة، مکتبة الآداب، 2010. الطیبی، شرف‌الدین حسین، کتاب البیان فی علم المعانی والبدیع والبیان، تحقیق هادی عطیة مطر الهلالی، بیروت، عالم الکتب، 1987. العلوی الیمنی، یحیى، کتاب الطراز المتضمن لأسرار البلاغة وعلوم حقائق الإعجاز، مراجعة وضبط وتدقیق محمدعبدالسلام شاهین، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1995. فاضلی، محمد، دراسة و نقد فی مسائل بلاغیة هامة، مشهد، جامعة فردوسی، الطبعة الثانیة، 1376 ش. الکلنبوی، إسماعیل بن‌مصطفى، کتاب البرهان، مصر، مطبعة السعادة، 1347ق. المدرس، عبدالکریم محمد، علماؤنا فی خدمة العلم و الدین، بغداد، دارالحریة، 1983. مطلوب، أحمد، معجم المصطلحات البلاغیة، بیروت، مکتبة الناشرون، 2007. المغربی، أبویعقوب، مواهب الفتاح، وهو مطبوع ضمن شروح التلخیص، بیروت، دارالهادی، الطبعة الرابعة، 1992. المیدانی، عبدالرحمن حسن حبنّکة، البلاغة العربیة أسسها وعلومها وفنونها، دمشق، دارالنظم، 1996. الهذلی، أبوذؤیب وشعراء أخرون، دیوان الهذلیین، القاهرة، دارالکتب المصریة، 1995._||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.116049.611216 مقاله پژوهشی دراسة المعانی الضمنیّة لانسجام الصوائت فی سورة آل عمران دراسة المعانی الضمنیة لانسجام الصوائت فی سورة آل عمران ساقی حسن طالب مرحلة الدکتوراه فی اللغة العربیّة وآدابها بجامعة العلامة الطباطبائیّ باستان سید خلیل أستاذ مشارک فی اللغة العربیّة وآدابها بجامعة العلامة الطباطبائیّ صالح بک مجید أستاذ مشارک فی اللغة العربیّة وآدابها بجامعة العلامة الطباطبائیّ 23 08 2017 9 1 191 209 21 01 2016 20 09 2017 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_64294.html

لا شک أنّ لِلتعبیر القرآنیّ أشکالاً وأسراراً فنیّة تدلّ علی أنّ هذا القرآن کلامٌ أدبیّ مقصود وتکسب نصّه جمالاً وروعةً ودواماً واستقامة. لعلّ مِن أبرز هذه السمات، ظاهرة الانسجام وأثرها فی أداء المعنی القرآنیّ متکاملاً من جمیع الوجوه، فضلاً عن منطقیّة نحوها وصرفها وقالبیّة ألفاظها وسعة مفرداتها ودقّة تعبیراتها عن المعانی المقصودة. استهدف هذا البحث، دراسة المعانی الضمنیّة لانسجام الصوائت فی سورة آل عمران مستخدماً المنهج الوصفیّ التحلیلیّ الذی یَتمحور حول معطیات علم التجوید متناولاً المستوی الصوتیّ والدلالیّ فی هذه السورة. لم تکن الآیات القرآنیّة خطاباً جامداً تنتهی دلالته بمجرّد الکلام عن ظاهر المعنی وصراحته بل یصل القارئ إلی معان إضافیّة واشاریّة تتبلور منها، جمالیّة النصّ. ظهر من خلال هذه الدراسة أنّ هناک انسجاماً مقصوداً فی إیقاع هذه السورة کما أنّ التکرار هو من العناصر الهامّة فی زیادة هذا الانسجام الجمیل للسورة بالإضافة إلی الدلالات الإیحائیّة لهذه الأصوات؛ وأنّ هذه الدلالات نابعة من انسجام الصوائت المعتمدة علی صفاتها وترکیب بعضها مع بعض؛ وأنّ الانسجام الفنیّ قد برز بین الصور المختلفة کالبلاغة بصورة واضحة. 

 سورة آل عمران الانسجام الصوائت الدلالة التکرار القرآن الکریم ابراهیم، عبدالفتاح، مدخل فی الصوتیات، تونس، دارالجنوب، د.ت. ابن جنی، أبوالفتح عثمان، سرّ صناعة الإعراب، تحقیق حسن هنداوی، دمشق، دارالقلم، 1985. أبوسکّین، عبدالحمید محمد، دراسات فی التجوید والأصوات اللغویة، القاهرة، الأمانة، د.ت. احمد بدوى‏، احمد، من بلاغة القرآن، القاهرة، مکتبة نهضة مصر، 2005. أنیس، ابراهیم، الأصوات اللغویة، القاهرة، مکتبة النهضة، د.ت.                             ، دلالة الألفاظ، القاهرة، مکتبة الأنجلو المصریة، الطبعة الخامسة، 1984. برکه، بسام، علم الأصوات العام، أصوات اللغة العربیة، بیروت، مرکز الإخاء القومی، د.ت. بشر، کمال، علم الأصوات، القاهرة، دار غریب، 2000. الحمدانی، موفق، اللغة وعلم النفس، العراق، منشورات جامعة الموصل، 1982. حسام­الدین، کریم زکی، أصول تراثیة فی اللسانیات الحدیثة، القاهرة، مکتبة النهضة المصریة، الطبعة الثالثة، 2001. الرمانی، أبوالحسن علی، النکت فی إعجاز القرآن (ضمن ثلاث رسائل)، تحقیق محمد خلف الله ومحمد زغلول سلام، مصر، دارالمعارف، الطبعة الثالثة، 1976. سیّد قطب، التصویر الفنی فی القرآن، بیروت، دارالشروق، 1995. السعدنی، مصطفی، البنیات الأسلوبیة فی لغة الشعر العربی الحدیث، الإسکندریة، منشأة المعارف، د.ت. السعران، محمود، علم اللغة مقدمة للقارئ العربی، مصر، دارالفکر العربی، 1992. السید شیخون، محمود، الإعجاز فی نظم القرآن، القاهرة، مکتبة الأزهریة، 1978. سیبویه، أبو بشر عمرو بن عثمان، الکتاب، تحقیق عبد السلام هارون، بیروت، دارالجیل، 1991. السیوطی، جلال­الدین، الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق محمد أبوالفضل إبراهیم، القاهرة، دارالتراث، الطبعة الثالثة، د.ت.                             ، المزهر فی علوم اللغة وأنواعها، تحقیق فؤاد علی منصور، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1998. العلایلی، أسعد علی، تهذیب المقدمة اللغویة، لبنان، دارالنعمان، 1968. عوض­حیدر، فرید، علم الدلالة، القاهرة، مکتبة الآداب، 2005. الفراهیدی، الخلیل بن أحمد، العین، تحقیق مهدی المخزومی وإبراهیم السامرائی، وزارة الثقافة والإعلام، العراق، دارالحرمین للطباعة، دارالرشید، د.ت. مفتاح، محمّد، فی سیمیاء الشعر القدیم، الدار البیضاء، دارالثقافة، 1989.   منیع­القیسی، عودة­اللّه، سر الإعجاز فی تنوع الصیغ المشتقة من أصل لغوی واحد فی القرآن، عمان، دارالبشیر، 1996. الموسوی، مهدی، علم الأصوات اللغویة، لیبیا، منشورات جامعة السابع من أبریل، 1983._||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.133134.611334 مقاله پژوهشی أسلوبیة الموسیقی فی أشعار نزار قبانی مجموعتا «الرسم بالکلمات» و «هکذا أکتب تاریخ النساء» نموذجاً أسلوبیة الموسیقی فی أشعار نزار قبانی عبدی صلاح الدین أستاذ مشارک فی قسم اللغة العربیة و آدابها بجامعة بوعلی سینا بهمدان محمدزاده جواد طالب فی مرحلة الدکتوراه فی قسم اللغة العربیة و آدابها بجامعة بوعلی سینا 23 08 2017 9 1 211 230 25 10 2016 20 09 2017 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_64299.html

الموسیقی عنصر أساسی من عناصر الشعر، ومن أبرز التقنیات التی یستخدمها الشعراء فی بناء قصائدهم، من هنا، تناول هذا البحث هذا العنصر بالمنهج الوصفی – التحلیلی فی قصائد نزار قبانی، لاسیما مجموعتی "الرسم بالکلمات وهکذا أکتب تاریخ النساء"؛ مما عالجنا الظواهر الإیقاعیة علی المحورین: المحور الأول ما یسمّی بالموسیقی الخارجیة، حیث قمنا بتحلیل الأوزان والقوافی، وتبیّن لنا أنّ الشاعر استثمر إیقاع بحر "الکامل" وحلاوته ونظم فیه کثیراً من تجاربه الفنّیة؛ لأنّه من أکثر بحور الشعر غنائیة، ولیناً وانسیابیة، واتضح أیضاً أنّ القوافی المطلقة- مردوفة موصولة بلین – هی غالبة علی القوافی المقیّدة فهی تمیزت بأصوات (ألف، والواو والیاء) المهموسة التی هی أکثر الأصوات مناسبة لغرض الوصف والتغنّی به. أمّا بالنسبة إلی المحور الثانی الموسوم بالموسیقی الداخلیة فقمنا بدراسة القضایا الإیقاعیة التی قد أکثر الشاعر فی استخدامها کالتدویر والتکرار والانزیاح، مما تدلّ النتائج علی أنّ التدویر لم یستخدم إلا لغرض الوحدة العضویة ووحدة الجوّ النفسی، کما أنّه لجأ إلی تقنیّة التکرار لیعزِّز البنیة الإیقاعیة لنصوصه الشعرّیة أمّا الغرض الرئیس للموسیقی الفکریة المتمثلة بالانزیاح، فهو یکمن فی تحقیق حالة من الابداع.

 نزار قبانی الموسیقی الخارجیة الموسیقی الداخلیة الوزن الشعری والأسلوبیة أحمد مختار، عمر، اللغة واللون، القاهرة، عالم الکتب، د.ت. أنیس، إبراهیم، الأصوات اللغویة، مصر، مکتبة نهضة، د.ت.                       ، موسیقی الشعر، القاهرة، مکتبة الأنجلو المصریة، 1952. بدوی، أحمد أحمد، أسس النقد العربی عند العرب، مصر، دار النهضة، 1996. التونجی، محمد، المعجم المفصل فی الأدب، الطبعة الثانیة، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1999. ریاض، عبد الفتاح، التکوینفیالفنونالتشکیلة، الطبعة الثانیة، القاهرة، دار النهضة العربیة، 1983. ساعی، أحمد بسام، حرکة الشعر الحدیث فی سوریا، لامک: دار المأمون، 1978 م. شمیسا، سیروس، آشنایی با عروض و قافیه، چاپ ششم، تهران، فردوس، 1372. صفوی، کورش، از زبان‌شناسی به ادبیات، تهران، چشمه، 1373. علی، عبد الرضا، موسیقی الشعر العربی قدیمه وحدیثه، لامک، دار الشروق، 1997. الغرفی، حسن، حرکیة الإیقاع فی الشعر العربی المعاصر، إفریقیا الشرق، الدار البیضاء، 2001. غنیمی هلال، محمّد، النقد الأدبی الحدیث، القاهرة: دار نهضة مصر، 1997. فوزی سعد، عیسی، العروض العربی ومحاولات التطور والتجدید فیه، لامک، دار المعرفة الجامعیة، 1988. قبانی، نزار، الأعمال الشعریة الکاملة، بیروت، منشورات نزار قبانی، د.ت.                       ، دیوان هکذا أکتب تاریخ النساء، بیروت، منشورات نزار قبانی، 1989. القیروانی، ابن رشیق، العمدة فی محاسن الشعر وآدابه، لامک، دار الفکر، 1988. المسدی، عبد السلام، الأسلوبیة و الأسلوب، لامک، الدار العربیة للکتاب، د.ت. الملائکة، نازک، قضایا الشعر المعاصر، بیروت، دار العلم للملایین، 1987. نافع عبد الفتاح، صالح، عضویة الموسیقی فی النص الشعری، الأردن، مکتبة المنار،1985. وهبة، مجدی والمهندس،کامل، معجم المصطلحات العربیة فی اللغة والأدب، لبنان، مکتبة بیروت، 1984. یعقوب، إمیل بدیع، وعاصی میشال،  المعجم المفصل فی اللغة و الأدب، بیروت، دار العلم للملایین، 1987.  _||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.111418.611177 مقاله پژوهشی الشعر القصصی عند خلیل مطران فی مرآة النقد الاجتماعی الشعر القصصی عند خلیل مطران فی مرآة النقد الاجتماعی قاسمی ناصر أستاذ مساعد فی قسم اللغة العربیة و آدابها بجامعة طهران بردیس فارابی فرامرزی زین العابدین أستاذ مساعد فی قسم اللغة العربیة و آدابها بجامعة گنبد کاووس 23 08 2017 9 1 231 248 22 12 2016 20 09 2017 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_64286.html

الشعر القصصی هو شعر یروی أحداث معینة مصوغة علی شکل قصة، وهو الذی یذکر الوقائع والحوادث فی ثوب القصة، وکان خلیل مطران رائداً من روّاد التجدید فی الشعر العربی الحدیث، ومن المظاهر الجدیدة التی قام بها مطران هو الشعر القصصی المتمیّز. وهذه المقالة تهدف إلى الکشف عن القصة فی شعر مطران من خلال التتبع فی أشهر قصائده، ورصد أهدافه من وراء هذه الأشعار ببعدیها التاریخی والاجتماعی بالاستعانة من منهج النقد الاجتماعی. وأراد مطران من قصائده القصصیة بالاستفادة من الإسقاط التاریخی، توعیة الشعوب الضعیفة وتحریضها على تحطیم قیودها والثورة فی وجه الظالمین وإثارة الحمیة والاندفاع فی النفوس وبناء مستقبل مشرق، واختار بعض موضوعاته من واقع الحیاة للدعوة إلی الإصلاح والمثالیة وإلی التمسک بالأخلاق وأهداب الفضیلة. وکان لشعره القصصی دور تنویری على مستویین: الأول سیاسی وهو مواجهة الاستبداد الشرقی (العثمانی، العربی(، والثانی إخراج القصیدة العربیة فی مرحلة ما بعد «الإحیاء» أو «الانبعاث» من هیکلیة عمومیة متوارثة ثابتة إلى وضع فردی متحول.

 الشعر القصصی النقد الاجتماعی خلیل مطران الرومانسیة أمین، أحمد، النقد الأدبی، القاهرة، دار النهضة المصریة، الطبعة الخامسة، 1983. الحاوی، إیلیا، خلیل مطران طلیعة الشعراء المحدثین، لبنان، دارالکتاب اللبنانی، 1978. جحا، میشال، خلیل مطران باکورة التجدید، بیروت، المؤسسة الجامعیة للدراسات، الطبعة الثانیة، 1995. خفاجی، محمد عبدالمنعم، دراسات فی الأدب الجاهلی والإسلامی، بیروت، دارالجبل، 1992. خلیل، إبراهیم، مدخل لدراسة الشعر العربی الحدیث، عمان، دارالمسیرة، الطبعة الثانیة، 2007. ضیف، شوقی، دراسات فی الشعر العربی المعاصر، القاهرة، دارالمعارف، الطبعة العاشرة،  2003. ضیف، شوقی، الأدب العربی المعاصر فی مصر، مصر ، دار المعارف، الطبعة العاشرة، 1992. الطباع، عمر فاروق، الرفض فی الشعر العربی المعاصر، بیروت، لبنان، 2006. الطناحی، طاهر أحمد، حیاة مطران، القاهرة، الدارالمصریة، 1965. عطا، محمد، خلیل مطران، مصر، دارالمعارف، 1959. عشقوتی، منیر،  خلیل مطران شاعر القطرِن، بیروت،: دارالمشرق، 1991. عویضة، کامل­محمد، خلیل مطران شاعر القطرین، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1994. الغذامی، عبدالله، النقد الثقافی، بیروت، لبنان، المرکز الثقافی العربی،2001. الفاخوری، حنا،الجامع فی تاریخ الأدب العربی، طهران، منشورات دار ذوی­القربى، الطبعة الثانیة، 2003. القیسی، نوری­حمودی، لمحات من الشعر القصصی فی الأدب العربی، بغداد، منشورات دارالجاحظ للنشر،1980. فرهود، أحمدعبدالله، تاریخ شعراء العربی (خلیل مطران)، حلب، دارالقلم العربی، 1998. مطران، خلیل، دیوان الخلیل، أربعة أجزاء، بیروت، لبنان، دارالکتاب العربی، الطبعة الثالثة، 1967. مطران، خلیل، «حدیث مع خلیل مطران»، الطریق، مجلد 4، العدد 14، 3-4، 1957. مندور، محمد، محاضرات عن خلیل مطران، القاهرة، معهد الدراسات العربیة العالیة، 1954._||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.124252.611320 مقاله پژوهشی بررسی معناشناسی واژة سلام در تفسیر تبیان شیخ طوسی بررسی معناشناسی واژه سلام در تفسیر شیخ طوسی کاظمی سهلوانی حسن دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران دیباجی سید ابراهیم استاد گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران رضایی هفتادر غلام عباس دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه تهران 23 08 2017 9 1 249 260 28 08 2016 20 09 2017 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_64297.html

سلام واژه­ای است قرآنی با 43  بار تکرار و پنج  جلوه معنایی که خداوند، انبیای خود را با آن درود گفته و مردمان را در جهت تحیّت به آن فرمان داده است. این واژه در ساخت­های گوناگون صرفی و وجوه متعدد نحوی در قرآن آمده است. بررسی وجوه اعرابی و ساخت­های صرفی این واژه و کشف رابطة معنایی آن، رسالت این مقاله است تا با شیوة تحلیلی پاسخی بر این تفاوت­ها بیابد. افق نگاه این مقاله آرای طوسی و گاه مقایسه با آرای دیگران بوده و دریافته که بافت متن سوره و نوع مخاطب آن، در ساخت صرفی خاص این واژه و دلالت آن تأثیر مستقیم دارد و گاه در یک آیه و در  یک اسلوب دو جلوۀ اعرابی را شاهدیم که این خود بیانگر یکی از جنبه­های اعجاز ساختاری قرآن بوده و بررسی ادبی آن در حوزه­های صرف و  نحو و بلاغت در این مقاله آمده است.     

 معناشناسی قرآن سلام تفسیر تبیان تحیّت قرآن کریم. ابن­منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر،1414. ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، بیروت، دار احیاء التراث العربی،1421. ابن هشام انصاری، جمال الدین ابن هاشم، مغنی اللبیب عن کتب الاعاریب، تبریز، سوق مسجد جامع، 1979. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، بیروت، دارالقلم،1992.  رضی­الدین استرآبادی، محمد ابن الحسن، الشرح علی الکافیة لابن الحاجب، بیروت، دارالکتاب العلمیة، 1979. زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دارالکتب العربی، 1407. السامرائی، فاضل صالح، معانی النحو، بیروت، موسسة التاریخ العربیی،2007. سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن، الاتقان فی علوم القرآن، قم، منشورات رضی، 1367 ش. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمة موسوی همدانی، سیدمحمد باقر، قم، انتشارات اسلامی جامعة مدرسین حوزة علمیة قم،1374 ق. طوسی، محمد بن حسین، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1409. طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، اسلام، 1378 ش. عبدالباقی، محمدفؤاد، معجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، تهران، اسلامیه، 1374 ش. قرشی، سیدعلی­اکبر، احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت، 1377 ش. کاشانی، ملا فتح­الله، خلاصة المنهج، تهران، الاسلامیة، 1373 ش. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، اسلامیه، د.ت. نیشابوری، نظام الدین، تفسیر غریب القرآن و رغائب الفرقان، بیروت، دارالکتب العلمیه،1416. یعقوب، امیل بدیع، موسوعة النحو والصرف والاعراب، قم، عترت، 1383 ش._||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.110309.611164 مقاله پژوهشی الزیتون رمز المقاومة فی الشعر الفلسطینی المعاصر الزیتون رمز المقاومة فی الشعر الفلسطینی المعاصر مقدم متقی امیر أستاذ مشارک فی قسم اللغة العربیة و آدابها بجامعة الشهید مدنی بأذربیجان 23 08 2017 9 1 261 278 28 10 2016 21 10 2017 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_64285.html

إنّ من أبرز الظواهر الفنیة فی التجربة الشعریة الجدیدة هی الإکثار من استخدام الرموز ذات الدلالات العدیدة ولاشـﻚ أن استخدامها لیس مقصوداً لذاتها أو لمجرد التجریب أو المحاکاة وإنما جاءت تعبیراً عن أفکار الشاعر ورؤاه بصورة أکثر تأثیراً وفاعلیة. ومن هذه الرموز التی عُنی بها الشعراء عنایة بالغةً لاسیّما شعراء المقاومة الفلسطینیة حیث استخدموها أداة للتعبیر عن مقاومتهم ضد الاحتلال الصهیونی، رمز «الزیتون» الذﻱ ینطوی على دلالات ومعانٍ تتکاثف وتتنوع حسب توظیفه فی شعرهم. تهدف هذه المقالة معتمدة علی المنهج الوصفی التحلیلی إلی تبیین مدى اهتمام شعراء المقاومة الفلسطینیة برمز الزیتون فی شعرهم کما تسعى عن طریق استعراض بعض صوره المختلفة إلى استشفاف بعض ما رُمز إلیه عندهم. ومن أهم النتائج التی توصلت إلیها هذه الدراسة أنّ الزیتون فی شعر المقاومة الفلسطینیة یرمز إلی معانٍ کثیرة منها: الـأرض المغتصبة، المقاومة الفلسطینیة، التحریض على الثورة، السلام ،الانتشار، الغضب العربی فی فلسطین، التجدّد والتولّد، القدسیة، الثقافة العریقة الفلسطینیة، تشرّد الفلسطینیین، الإلهام الشعرﻱ، الشموخ، الصلابة والحریة؛کما أنّ اخضراره الدائم یرمز للحیاة والمقاومة المستمرة؛کلُّها ترجع إلى فلسطین وقضایاها. وأخیرا تبیّن أنّ تعدّد رموز الزیتون وتنوّعها لیست إلا نتیجةً لخصوبة هؤلاء الشعراء المذهلة وحبّهم العمیق لوطنهم.

 الزیتون الرمز المقاومة الشعر الفلسطینی المعاصر التحلیل القرآن الکریم. ابن­رشیق، العمدة، تحقیق محیی­الدین بن عبدالحمید، بیروت، دارالجیل،1981. ابن­منظور، لسان­العرب، إعداد عبدالله علی الکبیر وآخرون، القاهرة، دارالمعارف، د.ت. أبوالشباب، واصف، صورة الفلسطینی فی القصة الفلسطینیة المعاصرة، بیروت، دارالطبیعة، 1977. أدهم جرار، حسنی، ، «داود معلا شاعر البساطة والاقتدار»، 1428                 http://midad.com/article/204039 اسماعیل، عزالدین، الشعر العربی المعاصر، بیروت، دارالعودة، الطبعة الخامسة، 1988. الیاده، میرچا، رساله در تاریخ ادیان، ترجمة جلال ستاری، تهران، سروش، 1993. امرؤالقیس، دیوان امرئ­القیس، بیروت، دارالکتب العلمیة، الطبعة الخامسة، 2004. بیر، هنری، الأدب الرمزی، ترجمة هنری زغیب، القاهرة، منشورات عویدات، 1981. التکریتی، جمیل نصیف، المذاهب الأدبیة، بغداد، دارالشؤون الثقافیة، 1990. تلیمة، عبدالمنعم، مقدمة فی نظریة الأدب، القاهرة، دارالثقافة للطباعة والنشر، 1976. الجاحظ، البیان والتبیین، تحقیق وشرح عبدالسلام هارون، الطبعة الخامسة، القاهرة، مکتبة الخانجی، 1985. جحا، میشال خلیل، الشعر العربی الحدیث من أحمد شوقی إلى محمود درویش، بیروت، دارالثقافة،  1999. الجندی، درویش، الرمزیة فی الأدب العربی، القاهرة، دارنهضة مصر للطباعة والنش، د.ت. الخطیب القزوینی، الإیضاح، تحقیق محمد عبدالمنعم خفاجی، بیروت، الشرکة العالمیة للکتاب، 1989. درویش، محمود، دیوان محمود درویش، بیروت، دارالعودة، الطبعة الثالثة عشرة، 1989. زمردى، حمیرا، نمادها و رمزهاى گیاهى در شعر فارسی، طهران، زوّار، 2008. الساریسی، عمر عبدالرحمن، مقالات فی الأدب الإسلامی، عمان، دارالفرقان للنشر والتوزیع، الطبعة شحادة، رجا، قانون المحتل، ترجمة محمود زاید، جامعة الکویت، مؤسسة الدراسات الفلسطینیة، 1990. صلیحة، نهاد، المدارس المسرحیة المعاصرة، القاهرة، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1982. الطبرسی، أبوعلی الفضل بن الحسن، مجمع­البیان فی تفسیر القرآن، طهران، ناصر خسرو، 1393. الطوسی، أبوجعفر محمد بن الحسن الطوسی، البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارإحیاء التراث الإسلامی، د.ت. طوقان، فدوى، الأعمال الشعریة الکاملة، الطبعة الأولی، بیروت، المؤسسة العربیة للدراسات والنشر، 1993. عباس، احسان، فنّ الشعر، بیروت، دارصادر، 1996. عثمان، اعتدال، إضاءة النص قراءات فی شعر أدونیس؛ محمود درویش؛ سعدی یوسف، بیروت، دارالحداثة، 1988. عشری زاید، علی، عن بناء القصیدة العربیة الحدیثة، القاهرة، مکتبة الآداب، 2008. غریّب، رز،  نسمات وأعاصیر فی الشعر النسائی العربی المعاصر، بیروت، المؤسسة العربیة للدراسات والنشر،        1980. غنیمی هلال، محمد، النقد الأدبی الحدیث، القاهرة، دارنهضة مصر، 1979. فتوح احمد، محمد، الرمز والرمزیة فی الشعر المعاصر، القاهرة، دارالمعارف، الطبعة الثالثة، 1984.                       و الآخرون، مختارات من الشعر العربی منقولة إلی الفارسیة، ترجمة یاسر جعفر و موسی بیدج، طهران، الهدی، 1379.                                                                                                            الفیروزآبادی، القاموس المحیط، القاهرة، شرکة البابی الحلبی، الطبعة الثالثة، 1952. القاسم، سمیح، الأعمال الکاملة، بیروت، دار سعاد الصباح، 1993.                       ، «قصیدة المقاومة»، 2009، http://nade-alasteka.ahlamontada.com/t94-topic قدامة بن جعفر، أبوالفرج، نقد النثر، تحقیق کمال مصطفى، القاهرة، مکتبة الخانجی، 1979. مراد، یوسف، علم­النفس فی الفن والحیاة، القاهرة، دارالهلال، 1966. مصطفى، إبراهیم وآخرون، معجم الوسیط، مصر، مطابع الأوفست، د.ت. المصلح، عبدالله عبدالعزیز وعبدالجواد الصاوی، الإعجاز العلمی فی القرآن والسنة، جدة، دارحیاد، 1429. مندور، محمد، الأدب ومذاهبه، القاهرة، دارنهضة مصر، 1979. معلا، داود، موقع رابطة أدباء الشام،2015، http://www.odabasham.net/cat.php?catid=15 مؤسسة جائزة عبد العزیز سعود البابطین للإبداع الشعری - الإعداد للأمانة العامة، مختارات من الشعر العربی فیالقرن العشرین، الکویت، 2001. موقع المرکز الفلسطینی للإعلام، «زیتون فلسطین عند الشاعر الإشبیلی خولیو بیلیث نوغیرا»، 2012، http://www.palestine-info.info/arabic/books/joayde/skafa11.h النابلسی، شاکر، مجنون التراب، بیروت، المؤسسة العربیة للدراسات والنشر، 1987. نصرالله، إبراهیم، الأعمال الکاملة الشعریة، بیروت، المؤسسسة العربیة للدراسات والنشر، 1994. نظام طهرانی، نادر وسعید واعظ، نصوص من النثر والشعر فی العصر الحدیث، طهران، منشورات جامعة طهران، 1992. النقاش، رجاء، محمود درویش شاعر الأرض المحتلة، القاهرة، دارالهلال، الطبعة الثانیة، د.ت. وهبة، مجدی وکامل المهندس، معجم المصطلحات العربیة فی اللغة والأدب، بیروت، مکتبة لبنان، الطبعة الثانیة،  1984. هدّارة، محمد مصطفی،  بحوث فی الأدب العربی الحدیث، بیروت، دارالنهضة العربیة، 1994. یونغ، کارل جوستاف، انسان وسمبل­هایش، ترجمه محمود سلطانیة، طهران، جامی،2011._||_
ادب عربی University of Tehran ادب عربی 2251 -9238 University of Tehran 107 10.22059/jalit.2017.214530.611537 مقاله پژوهشی آیرونی کلامی در حکایت هایی از کتاب البخلاء جاحظ کتاب «البخلاء» جاحظ مقیاسی حسن استادیار گروه زبان و ادبیّات عربی دانشگاه قم فراهانی سمیرا دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات عربی دانشگاه تهران 23 08 2017 9 1 279 294 27 08 2016 20 09 2017 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jalit.ut.ac.ir/article_64301.html

آیرونی کلامی از مهم­ترین انواع آیرونی است که در سطح کلام رخ می­دهد و در قالب این تکنیک بیانی، جملات آگاهانه یا ناآگاهانه کارکرد ارجاعی خود را از دست داده و معنای حقیقی را متضاد و واژگونه نشان می­دهند؛ از این­رو نوعی دوگانگی در سخنان گوینده پدید آمده که عمدتا به عنوان شگردی بلاغی کاربرد دارد. آیرونی کلامی در ادبیات عربی با اصطلاح «المفارقة اللفظیة» شناخته شده و به مثابه تکنیکی بیانی برای مقاصد استهزائی به کار می­رود که نمونه­هایی از آن را می­توان در حکایت­های جاحظ مشاهده نمود. در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی حکایت­های کتاب البخلاء پرداخته می­شود و نوع بیان جاحظ در توصیف احوالات بخیلان و ذکر خصوصیت­های اخلاقی آنان از منظر آیرونی کلامی ارزیابی می­گردد. جاحظ در حکایت­های خود از برخی شیوه­های آیرونی کلامی در قالب تهکم، طعن و کنایه، هزل، شوخی­نما و... به قصد استهزاء بخیلان و نقد جامعۀ معاصر خود بهره می­برد.

 سخریه فولکلور آیرونی کلامی جاحظ البخلاء بهره­مند، زهرا، «آیرونی و تفاوت آن با طنز و صنایع بلاغی مشابه»، زبان و ادب پارسی، ش 45، 9-36، 1389. الجاحظ، أبی عثمان عمروبن بحر، البخلاء، بیروت، رشاد برس، 2003. جبر، جمیل، الجاحظ و مجتمع عصره فی بغداد، بیروت، دارصادر، د.ت. داد، سیما، فرهنگ اصطلاحات ادبی، تهران، مروارید، چاپ چهارم، 1387. شحادة­علی، عاصم، «المفارقة اللغویة فی معهود الخطاب العربی: دراسة فی بنیة الدلالة»، الجامعةالإسلامیة العالمیة بمالزیا، الأثر، العدد 10، 1-22، د.ت. الصلح، منح، السخریة فی النثر العربی من الجاهلیة حتی القرن الرابع، رسالة قدمت إلی الدائرة العربیة فی جامعة بیروت الامریکیة لنیل شهادة استاذ علوم، 1953. عبدالحمید، شاکر، الفکاهة والضحک، کویت، عالم المعرفة، 2003. العبد، محمد، المفارقة القرآنیة، القاهرة، مکتبة الآداب، الطبعة الثانیة، 2006. علی، نجاة، «مفهوم المفارقة فی النقد الغربی»، نزوی، العدد 53، 1-12، 2009. غلامحسین­زاده، غلامحسین، «مقایسه آیرونی با صناعات بلاغی فارسی»، زبان و ادبیات فارسی، سال 19، ش 70، 107-135، 1390. محمدامین طه، نعمان، السخریة فی الادب العربی حتی نهایة القرن الرابع الهجری، دارالتوفیقیة، 1978. محمدحسین، عبدالحلیم، السخریة فی ادب الجاحظ، الدار الجماهیریة للنشر، 1988. مطلوب، احمد، معجم المصطلحات البلاغیة وتطورها، المجمع العلمی العراقی، 1986. مکاریک، ایرناریما، دانشنامه نظریه­های ادبی معاصر، ترجمة مهران مهاجر و محمد نبوی، تهران، آگه، چاپ سوم، 1388. میوک، سی، المفارقة، موسوعة المصطلح النقدی، ترجمة د. عبدالواحد لؤلؤة، المؤسسة العربیة للدراسات والنشر، 1993. وهبه، مجدی، معجم المصطلحات العربیة فی اللغة والادب، بیروت، مکتبة لبنان، الطبعة الثانیة، 1984._||_