بررسی علم در نهج‌البلاغه از منظر تقابل و هم‌معنایی واژگانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات دانشگاه فرهنگیان

2 استاد گروه زبان و ادبیات عرب دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

یکی از راه­های دست یافتن به معنا و مقصود اصلی گویندۀ متن، تحلیل ­معنایی واژگان آن از نگاه معناشناختی است. به کمک آن می‌توان رابطه‌ای قابل استناد میان زبان، تجربیات بیرونی، اندیشه‌ها و تجارب اجتماعی برقرار نمود. فهم درست معنای یک واژه نیازمند استفاده از روش‌های گوناگون معناشناسی است تا از طریق آن‌ها به توصیف دقیق معنای آن واژه دست یافت. در نظام تصوری نهج­البلاغه، علم به عنوان یکی از واژه‌های کلیدی به کار رفته که متناسب با آن واژه­های دیگری مطرح شده­اند. پژوهش حاضر با رویکرد روابط ­­معنایی به بررسی­ معنای علمدر نهج­البلاغه، از منظر روابط تقابل و هم­معنایی پرداخته است تا درک درست و عمیق­تری از مفهوم این واژه به ­دست آورد. حاصل این تحقیق نشان می­دهد حضرت (ع) واژگان «جهل»، «ظنّ»، «هوی» و... را در رابطۀ ­تقابل معنایی بـا علـم، و واژه­های­ «­تدبّر»، «تفکّر»، «تعقّل»، «حکمت»، «معرفت»، «بصیرت» و... را در رابطۀ هم­معنایی با علم در ­مـتن نهج‌البلاغه به عنوان واژة­ جایگزین آن به کار برده و معنای ­علم را از آن‌ها استخراج نموده که علاوه بر داشتن تاثیر فراوان بر زیبایی‌آفرینی در تبیین مفاهیم و آشکارتر نمودن بعضی معانی، موجب توسعۀ دستگاه معنا­شناختی آن عصر نیز گردیده­ که برخاسته از فصاحت و بلاغت این متون می­باشد. بررسی چگونگی جایگزینی این واژگان به‌جای علم بیانگر گستردگی دایرۀ­ ­معنایی علم در نهج­البلاغه است که در یک‌سوی آن صاحبان و دارندگان­ علم قرار­ دارند و با درک و شناخت درست به یقین و اطمینان قلبی می­رسند و با هدایت و راهنمایی در مسیر­ حق قرار می­گیرند. در سوی دیگر افرادی هستند که نسبت به حق و حقیقت شناختی ندارند و با ظن، تردید و جهالت سرگردان و گمراه می­شوند. نقطۀ تمایز این دو گروه از انسان­ها به معنای معرفتی­ای که از علم فهمیده می­شود، بستگی دارد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابن درید، محمدبن حسن (1987)، جمهرة اللغة، بیروت: دار العلم للملایین.
­ابن فارس، احمد (1404)، معجم مقاییس اللغه،‌ تحقیق عبدالسلام محمد­هارون، قه: مکتبة الاعلام الاسلامی.
ابن منظور (1408)، لسان العرب، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
اختیار، منصور (1348)، معناشناسی، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
انیس، ابراهیم، منتصر، أانیس (1987)، المعجم الوسیط، بیروت: دار الامواج، الطبعة 2.
ایزوتسو، توشی‌هیکو (1360)، ساختمان معنایی مفاهیم اخلاقی و ­دینـی در ­قرآن، ­ترجمة فریـدون بدره­ای، تهران: قلم.
ــــــــــــــ (1373)، خدا و انسان در قرآن، ترجمة احمد آرام، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
باقری، مهری (1370)، مقدمات زبان‌شناسی، دانشگاه پیام نور.
پالمر، ­فرانک (1381)،­ نگاهی تازه به معنی­شناسی،­ ترجمه کورش صفوی، چاپ سوم، تهران: ­نشر مرکز.
التهانوی، محمدعلی (1996)، کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.
جوهری (1934)، الصحاح، تحقیق احمد عبدالغفور عطار، بیروت: دارالعلم للملایین.
دشتى، محمد (1385)، ترجمه ‏نهج‏البلاغه‏، قم: انتشارات زاهدی.
ــــــــــــــ (1376)، فرهنگ واژه‏های معادل نهج‏البلاغه، قم: موسسه تحقیقاتى امیر­المومنین‏ (ع)، چاپ 2.
رازی، ابوالفتوح (1407)، روض الجنان و­ روحالجنان فی تفسیر القرآن، مشهد: بنیاد پژوهش‌های آستان قدس.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1383)، المفردات فی غریب القرآن: ترجمه و تحقیق غلامرضا خسروی حسینی، تهران: المکتبة المرتضویة لاحیاء آثار الجعفریة.
ــــــــــــــ (1408)، مفردات فی غریب القرآن، تهران: مرتضوی.
رمضانی­گلافشانی،­­ نیلوفر (1398) «بررسی درک ­و­ بیان­ روابط ­معنایی کودکان ­با­ سن­ تقویمی ­1 تا 11­ سال»، پایان­نامة کارشناسی­ ارشد زبان­شناسی­ همگانی، تهران، دانشگاه تربیت مدرس.
زبیدی، محمد (1965)، تاج العروس من جواهر القاموس، دار الهدایه.
زمخشری، محمود بن عمر (1407)، الکشاف عن حقایق التنزیل، بیروت: دار الکتب العربی.
سید رضی (1387)، نهج‌البلاغه، تصحیح صبحی صالح، بیروت: موسسه الدار الهجرۀ.
سیوطی، عبدالرحمن (1404)، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم: کتابخانة آیة االله مرعشی نجفی.
صفوی، کوروش (1383)، درآمدی بر معناشناسی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ­ و­ هنر اسلامی.
ــــــــــــــ (1386)، آشنایی با معناشناسی، تهران: پژواک.
ــــــــــــــ (1391)، نوشته­های پراکنده دفتر اول معنی­شناسی، تهران: انتشارات علمی­.
صدوق، ابن‌بابویه (1377)، خصال، تصحیح سید احمد فهری، ‌تهران: علمیه اسلامیه.
طبرسی، فضل بن حسن (1372)، مجمع‌البیان­،‌ تهران ناصر خسرو.
طبری، محمدبن جریر (1412)، جامع البیان فی تفسیر القران، بیروت: دارالمعرفه.
طریحی، فخرالدین (2009)،­ معجم مجمع البحرین،­ تصحیح نضال علی، بیروت:­ مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
طوسی، ابوجعفر محمد بن الحسن (د.ت)،­ التبیان، بیروت: دار ­احیاء ­التراث العربی.
عسگری، حسن بن عبدالله (1418)، الفروق فی اللغة، بیروت: دارالافاق الجدیدة.
عضیمه، صالح (1389)، معناشناسی واژگان قرآن، ترجمة سیدحسین سیدی، مشهد: آستان قدس رضوی.
فخر رازی (1420)، محمد­بن­عمر­، مفاتیح الغیب تفسیر­الکبیر، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
فراهیدی، خلیل (1425)، ­کتاب العین­، تحقیق مهدی مخزومی ­و­ ابراهیم سامرایی، تهران: ­اسوه، ­چاپ دوم.
فیروزآبادی، محمدبن­یعقوب (1997)، قاموس المحیط، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فیومی، احمد بن محمد­ (1405)، ‌مصباح المنیر،قم:‌دار الهجره.
قرشی، سید علی‌اکبر (1361)، قاموس قرآن­، تهران: دار الکتب الاسلامیه، چاپ هشتم.
ــــــــــــــــــ (1377)­، مفردات نهج‏البلاغه، ­تصحیح محمدحسن بکائى‏، تهران: قبله.
کلینی، محمد بن یعقوب (1388)، اصول کافی،‌ تصحیح علی­اکبر غفاری، ‌تهران:­ دار الکتاب الاسلامیه.‌
مجلسی، محمدتقی (1370)، ‌مرآة العقول،­ تهران: دارالکتب­الاسلامیة، الطبعة الخامسة.
مختار عمر، احمد (1385)،­ معناشناسی، ­ترجمة سیدحسین سیدی، مشهد: دانشگاه فردوسی.
مراغی، ­احمد مصطفی (1985)، ­تفسیر المراغی،­ بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مصطفوی، سید جواد (1354)،­ الکاشف عن الفاظ نهج‌البلاغه، تهران: ­دار الکتب الاسلامیة.
مصطفوی، حسن (1360)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مظفر، محمدرضا (1382)، المنطق، قم: دار العلم.
المعلوف، لویس (1960)، المنجد فی اللغة و الاعلام، بیروت: المکتبه المشرقیه.
مکارم شیرازی، ناصر (1372)، تفسیر نمونه، دار الکتب الاسلامیه.
موسی، حسین، صعیدی، عبدالفتاح )د.ت)، الافصاح فی فقه اللغة، قم: مرکز النشر التابع لمکتب الاعلام الاسلامی.
میبدی، رشید الدین (1371)، کشف الاسرار و عدة الابرار، تهران: امیر کبیر.
یول، جرج (1374)، نگاهی به زبان،­ بررسی معنی­شناختی، ترجمة نسرین حیدری، تهران: سمت.