تحلیل نشانه‌شناسی انتقادی قصیدة «العشاء الأخیر» با تکیه بر روش متنی و فرامتنی فرکلاف و روش کنش تحلیل تئو ون لیون

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه تهران

2 دانش‌آموخته دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه تهران

چکیده

نشانه‌شناسی شاخه گسترده و فراگیر و متشکل از مکاتب واگرا و هم‌گرا است که به تحلیل نشانه‌های تولید معنا می‌پردازد. از مهم‌ترین شاخه‌های نشانه‌شناسی، نشانه‌شناسی انتقادی است که بر پایه زبانشناسی نقش گرای هالیدی بناشده و بر بافت محیطی متن تأکید دارد. پژوهش حاضر می‌کوشد تا سروده «العشاء الأخیر» از امل دنقل را بر اساس اصول نشانه‌شناختی اجتماعی با بررسی الفاظ و تراکیب متنی و ویژگی‌های ساختاری متن و تحلیل بافت محیطی و بینامتنی متن بازخوانی کند. قصیدة «العشاء الأخیر» حاصل سال‌های بعد از شکست 67 است که نابسامانی و تلخی های شکست و پیامدهای آن و انحرافات سلطه حاکم بر مصر و یا کشورهای عربی را به تصویر می‌کشد. شاعر در این چکامه با بازخوانی گذشته تاریخی و اسطوری و با محکوم کردن اوضاع کنونی،  فریاد تغیر سر می‌دهد و با هدف القای در این قصیده نقاب گذشته را بر سر کشیده و شخصیت‌های تاریخی، دینی و اسطوری را به خدمت گرفته تا تصویری شفاف از اوضاع مصر و ایدئولوژی های خویش ترسیم کند. وی با استفاده از تکنیک های زبانی و قدرت تأثیر گذاری آن، نظام گفتمان انتقادی یکپارچه ای را در برابر سلطه استبداد خلق کرده است با پرداختن به برخی آفات اجتماعی چون فقر و واپسگرایی و نبودن فضای آزادی در فضای جامعه، بر نقش مهم روشن‌فکر در ایجاد تغییرات در ساختار جامعه تأکید می‌کند، شاعر برای این منظور براستراتژی بینامتنیت و ریشخند و ناسازواری تکیه کرده تا علاوه بر پویایی شعر خویش، به ایدئولوژی‌های گفتمان خویش یک نوع عینیت بخشد و همواره در گفتمانش در کنار بازتاب اوضاع نابسامان مصر و جامعه عرب به مشروعیت زدایی از سلطه حاکم می‌پردازد.

کلیدواژه‌ها


آقاگل زاده، فردوس (1385)، تحلیل گفتمان انتقادی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
آقاگل زاده فردوس، غیاثیان، مریم السادات (1394)، «رویکردهای غالب در تحلیل گفتمان»، زبان و زبان شناسی، سال سوم، ش 1.
اناری، ابراهیم، فراهانی، سمیه (1394)، «هنجارگریزی معنایی در شعر امل دنقل»، ادب عربی، سال 7، ش 2.
البحراوی، سید (2007)، شعر الهزیمة و المقاومة، مجلة اوراق اشتراکیه، العدد 33.
البرزی، پرویز (1387)، مبانی زبان شناسی متن، تهران: مؤسسة انتشارات امیرکبیر.
بدیده، رشید (2011)، البنیات الأسلوبیه فی قصیدة بلقیس لنزار قبانی، باتنه، جامعه الحاج لخضر، الجزائر.
تحربشی، محمد (2000)، أدوات النص، بیروت: من منشورات اتحاد الکتاب العربی.
الجابری، محمدعابد (2000)، المثقفون فی الحضارة العربیة، بیروت: مرکز دراسات الوحدة الاسلامیة.
چندلر، دانیل (1387)، مبانی­­نشانهشناسی، ترجمة مهدی پارسا، تهران: سوره مهر، چاپ چهارم.
خلف کامل، عصام (2003)، الاتجاه السیمیولوژی و نقد الشعر، دار الفرحة للنشر و التوزیع.
الخلیل، سمیر (2012)، علاقات الحضور و الغیاب فی شعریة النص الادبی، ط 2، دمشق: دار التموز.
خیرآبادی، رضا (1395)، «تحلیل گفتمان انتقادی: شیوه نام گزینی و حضور یا عدم حضور ایران در مطالب نشریه آمریکایی تایم از دهه 1920»، جستارهای زبانی، ش 30.
دنقل، امل (1987)، الاعمال الشعریة الکاملة، ط 3، القاهرة: مکتبة مدبولی.
ربابعه، موسی (2011)،  آلیات التأویل السیمیائی، ط 1، الکویت، دار الآفاق.
سعدیة، نعیمة (2016)، استراتیجیة النص الأنموذجی، سوریة: دارالحوار للنشر و التوزیع.
شکری هیاس، خلیل (2015)، القصیدة السیر ذاتیة: بنیة النص و تشکیل الخطاب، العمان: دارغیداء.
الشیخ فرج، حمید (2013)، العنوان فی الشعر العراقی الحدیث (دراسة سیمیائیة)،بیروت: مکتبة البصائر.
عبید، محمدصابر (2012)، فضاء الکون الشعری من التشکیل إلی التدلیل، بیروت: دارالنینوی.
عثمان عباس، شریفة (2009)، أدوات البناء الفنی فی شعر دنقل، دانشگاه خرطوم.
قمیحة، جابر (1987)، التراث الانسانی فی شعر امل دنقل، مصر: مطبعة هجر.
قهرمانی، مریم (1392)، ترجمه و تحلیل انتقادی گفتمان، تهران: ناشر.
کندی، محمد علی (2003)،الرمز و القناع فی الشعر العربی الحدیث، لبنان: دار الکتب الجدیدة.
ماری دینه سن، آنه (1380)، در­آمدی بر نشانهشناختی، ترجمة مظفر قهرمان، آبادان: پرسش.
مجاهد، احمد (1998)، اشکال التناص الشعری، القاهرة: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
مرشد محمود، وسن (2017)، التابو و تشکلات السلطة فی شعر عدنان الصائغ، دمشق: ارالتموز.
المساوی، عبدالسلام (1994)، البنیات الدالة فی شعر امل دنقل، دمشق، اتحاد الکتاب العرب.
معروف، یحیی (1387)،العروض العربی البسیط، تهران: سمت.
موسوی، سیدرضا (2012)، «ناسازواری هنری در شعر امل دنقل»، مجله انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، ش 22.
نجفی ایوکی، علی، وکیلی، زهرا، میرگلویی بیات، نفیسه (1392)، نشانه‌شناسی سروده کلمات سبارتاکوس الاخیرة، نقد ادب معاصر عربی، سال سوم، ش 4.
یورگنسن، ماریان، فیلیپس، لوئیز (1395)، نظریه و روش در تحلیل گفتمان، ترجمة هادی جلیلی، چ 6، تهران: نی.