ادب عربی

چکیده «هایکو» یکی از کوتاه­ترین انواع گونه­های شعری است. این نوعِ ادبی، مهم­ترین قالب شعریِ ادبیّات ژاپن محسوب می­شود و قدمتی چندصدساله دارد. هایکو نیروی نهفته در خود را از عرفان، تأمل در احوال درونی افراد و با تکیه بر عناصر طبیعت دریافت می­کند. ادبیّات­های مختلفی در جهان از این گونة ادبی تأثیر پذیرفته و به تبع آن، بسیاری از نمونه­های این شعر به دیگر زبان­ها ترجمه شده است. شاعران فراوانی در نقاط مختلف دنیا نیز، به تجربه­اندوزی در سرودن آن مبادرت ورزیده­اند. در این میان، شعر معاصر عربی نیز از تأثیر هایکو بی­نصیب نمانده است.  تعدادی از شاعران عرب به خلق این نوعِ شعری اقدام کرده و برخی دیگر هم، هایکوهای ژاپنی را به عربی برگردانده­اند. مقالة حاضر که به شیوة توصیفی- تحلیلی- تطبیقی نگارش شده است،  قصد دارد ضمن معرفیِ هایکو، جایگاه آن را در شعر معاصر عربی و شاعران آن به تصویر کشد. از جمله نتایج به دست آمده نیز آن است که در سرودن هایکوی عربی و در ترجمة آن، تفاوت­هایی با نمونه­های ژاپنی به چشم می خورد که از اختلاف زبان، محیط و فرهنگ ناشی می­شود.

چکیده علی­رغم اینکه زندگی شاعران صعالیک جاهلی، آمیزه‫ای از آوارگی و تنگدستی است، همواره زندگی عیّاری را ترجیح‌داده، بر اصول آن پای فشرده و بر جلوه‫هایش بالیده­اند. این گروه نسبت به پدیدة «صعلکه» نگاهی مثبت داشتند؛ از این‌رو در تصویرهای شعری امیر صعالیک،عروة بن الورد، اثری از ناخرسندی دیده نمی‌شود. در سروده­های این شاعر، نشانه­های شادمانی، رضایت­مندی و بهزیستی به چشم می­خورد. در این جستار، با واکاوی دیوان عروه، تحلیل درون­متنی و سنجش سروده­های شاعر مفاهیم روان‌شناسی، مثبت‫نگری عروه به سیرة عیّاری و شادمانی وی از زندگی صعلوکی تبیین شده ‫‌است. همچنین علل شادمانی عروه بررسی گردید و معلوم شد که عزّت نفس، مشارکت اجتماعی و خوش‌بینی از عوامل شادمانی و رضایت­مندی این شاعر عیّار بوده‌است.

چکیده رمان تاریخی در دورة معاصر ادب عربی، جایگاه ویژه‌ای میان صاحب‌نظران و مخاطبان یافته است. در این میان، رمان‌های تاریخی جرجی زیدان، نویسندة معاصر و مسیحی لبنانی، به سبب پرداختن به تاریخ اسلام، طرفداران و منتقدان فراوانی دارد. یکی از منتقدان برجستة داستان‌های وی، محمود صاوی است که انتقادهای فراوانی بر رمان‌های جرجی زیدان، وارد ساخته است. گفتار حاضر بر آن است تا با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی، نظرات وی را مورد بررسی قرار دهد. آنچه به دست آمده این است که بخش عمدة انتقادات وی درخور تأمل است و به دلیل برخی دیدگاه­های یک سو نگرانه به طور قطع پذیرفتنی نیست. 

چکیده واجهت العراق أبشع الحوادث و أشدّها فی مرحلة سیطرة حزب البعث علیها، و ذلک نتیجة لسیاسة رؤسآئه الهوجاء، و لکن بسبب القمع  و الکبت فی هذه الفترة لم تظهر الحقائق فیها کما هی. و بعد سقوط حزب البعث فی عام 2003م، انبرت الأقلام لتکشف عن هذه المعاناة و المصائب و عبّرت عنها بفنون أدبیة مختلفة و ظهرت روائیات کثیرة قاسمن الساحة الأدبیة مع‌الرجل فی مجال کتابة الحقائق الملطخة بالدماء، و صوّرن تلک الحقبة السوداء من‌التاریخ بدقة متناهیة؛ و کانت هدیة حسین من اللّواتی أخذن علی کاهلهن هذه المهمة النبیلة، فاستطاعت الولوج فی العالم المظلم الذی کان مفروضاً علی الشعب العراقی، و صاغت مشاهد الألم و العذاب و جسدتّها فی روایاتها بوصف حزین. یسعی هذا البحث معتمداً علی المنهج الموضوعی- التحلیلی إلی تبیان فکرة رفض الحرب و العنف عند الروائیة هدیة حسین من خلال شخصیاتها الروائیة، و مواقفهن التی تتمثل فی نزعة الغضب و الاحتجاج ضد النظام السابق و أذنابه، و تسلیط الضوء علی آثار الحرب الاجتماعیة و النفسیة فی المجتمع العراقی، مروراً بحرب العراق ضد ایران 1980-1988 م، و الکویت 1991م، و الانتفاضة الشعبانیة، و الحرب الثالثة (سقوط النظام و الاحتلال) 2003م، و انتهاءً بالحرب الأهلیة (الطائفیة) التی شهدها العراق بعد السقوط بسبب الاحتلال و الأوضاع المتدهورة.

چکیده حضور غرب در شرق به‌خصوص در ابعاد فرهنگی- سیاسی مورد توجه شاعران معاصر دو حوزة فارسی و عربی قرار گرفته است تا جایی­که این مفهوم در شعر بسیاری از آنها بسامد بالایی دارد. حافظ ابراهیم و محمدرضا شبیبی ازجمله شاعران عربی هستند که به علت سوابق تمدنی عراق و مصر و شرایط زمانی دورة خود از جایگاه خاصی برخوردارند. در این نوشتار با روش توصیفی- تحلیلی به موازنة شعر این دو شاعر در سطح محتوا پرداخته شده و «مقابلة فرهنگی با غرب» در شعر آنها ذیل سه عنوانِ بازگشت به گذشتة عربی، دعوت به وحدت اسلامی- عربی و انتقاد از ملل شرق بررسی شده است. نتایج این بررسی نشان می‌دهد که حافظ ابراهیم در عین اذعان به پیشرفت غرب در زمینه­های مختلف، با توصیه به جامعه برای بازگشت به زبان و هویت عربی، به مبارزه با غرب پرداخته است؛ اما محمدرضا شبیبی غرب را در همة ابعاد نکوهیده و حتی تمدن غرب را تمدن به معنای واقعی نمی‌داند؛ اشعار وی سراسر مبارزه با غرب است.

چکیده فروغ فرخزاد و غادة السّمان، دو تن از شاعران زن معاصر شعر فارسی و عربی هستند که در عرصة ساختار و مضمون در شعر زمان خویش، خارج از کلیشه­ها و هنجارهای روزگارشان، طبع­آزمایی کرده­اند و در این حوزه به تشخّص سبکی نیز دست یافته­اند. در عین حال، با اشعار هنجارگریزانه و افکار عصیانگرانة خود، روایتگر و نمایان­کنندة بسیاری از ویژگی­ها ومقتضیات جامعة عصر خویش نیز هستند. این پژوهش به شیوة تحلیل محتوای مضمون، به تفسیر و تبیین و تطبیق برخی  مؤلّفه­های شاخص در شعر این دو می­پردازد. از آنجا که این مقایسه، بیشتر در سطح تحلیل متن و بر اساس مضامین مشترک اشعار، بدون درنظر گرفتن ملاحظات تاریخی است، می­توان گفت روش تطبیق براساس مکتب آمریکایی ادبیّات تطبیقی است.  یافته­های پژوهش نشان می­دهد که فروغ و غاده، با زبانی زنانه و نمادپردازی­های شاعرانه، بسیاری از سنت­های خرافی و کلیشه­های رایج روزگار خویش را به چالش می­کشند و گاه نیز با صراحتی شجاعانه و فارغ از گفتمان مردانة مسلط عصر خویش، برخی نابسامانی­های سیاسی و اجتماعی را در شعر خود طرح می­کنند و از مناسبات قدرت در جامعة عصر خویش در موضوعات مربوط به زن شرقی و روزمرگی­های آنان، سخن می­گویند.

چکیده هرگاه حرفی به واژه­ای افزوده شود، به دنبال آن معنا هم افزون می­گردد. نحویان با قبول این قاعده، آن را بیشتر در باب فعل­های مزید، صیغۀ مبالغه، اسم اشاره و برخی حروف مانند نون تأکید ثقیله به کار گرفته­اند. یکی از مواردی که آنها براساس این قاعده به آن پرداخته­اند، بحث فرق میان دو واژۀ «رحمن» و «رحیم» است. نویسندگان مقاله، کوشیده­اند دو واژۀ رحمن و رحیم را با توجه به چارچوب و دامنۀ قاعدۀ «زیادة المبنى تدلّ علی زیادة المعنی» بررسی کنند. در این مقاله ابتدا پیشینه­ای از این قاعده بیان شده، سپس رحمن و رحیم از لحاظ صرفی مورد بررسی قرار گرفته است تا براساس آن فرق­های میان دو واژه، بهتر تعیین شود. در واقع اختلاف در دیدگاه­ها از آنجا ناشی می­شود که صیغۀ فَعلان در ابتدا برای صفت مشبهه وضع شده است و در ادامه، گروهی، در بیان تفاوت دو واژۀ رحمن نسبت به رحیم، مبالغه­بودن آن را بیان کرده­اند و همین مسئله موجب شده تا بحث تغییر کارکرد صیغۀ «فَعلان» از صفت مشبهه به صیغۀ مبالغه مطرح شود. بحث دخیل بودن واژۀ رحمن هم مزید بر علت شد تا چالش در مورد فرق دو واژۀ رحمن و رحیم بیشتر شود.

چکیده یعدّ محمود سامی البارودی شاعراً وسیاسیاً مصریاً من شعراء القرن التاسع عشر، وقد کان له أکبر تأثیر فی إحیاء  الشعر العربی المعاصر وتجدیده، حیث أوصله إلی نهره العذب، وأتی بالمضامین الجدیدة فی القوالب القدیمة التی کانت من خصائص الشعر الکلاسیکی. رجع البارودی إلی العصور الذهبیة للأدب العربی رجوعاً واعیاً، وبتقلید القدماء ومعارضتهم حال دون  السقوط الحتمی للشعر العربی . إن للبارودی تجدیداً ملموساً فی الشعر إضافة إلی التقلید، حیث کان مبدعا مبتکرا فی موضوعات مثل: الوصف، والشعر السیاسی، والحنین، والتجربة الذاتیة فی الحرب، والهجاء الاجتماعی، والدعوة إلی العلم؛ وهو یعتبر رائد الشعر العربی الجدید فی عصر النهضة. وأما الَّذی نحن بصدده فی هذه المقالة فهو إلقاء الضوء علی مواضع التقلید والتجدید فی شعر البارودی ودوره فی الأدب العربی الجدید.

چکیده کان القرآن الکریم المعین الأوّل لمن یرید أن یتثقّف، فلا غنی لأیّ مثقّف عن قراءته وفهمه وحفظه؛ فهو مصدر التّراث الدّینی، وینبوع الفکر الإسلامی، ومَعین ثَرٍّ للبلاغة والفصاحة والبیان، إذ استثمره الشّعراء فی کلّ مکان وزمان فی صوغ معانیهم، وإغناء إبداعاتهم، وإضفاء الجمال علیها، وتعمیق تجاربهم الشّعریة. وقد اقتبس  الکثیر من الشّعراء آیات من القرآن الکریم وضمّنوها قصائدهم، واستفادوا منها فی سرد قصصٍ علی طرازها، وربطوها بالقصّة القرآنیة، کما عدّها الکثیر منهم ملهماً لهم لالتقاط صور اجتماعیة فی الصّبر والإیمان والنّضال من أجل العقیدة. أفاد أبوتمام فی فنّه من القصص الدّینیة وبخاصّة فی موضوعات العظة والاعتبار، حیث شهدت الدّولة العباسیة حروباً طال أمدها، ممّا أتاحت له الفرصة للتّعامل مع هذه الأحداث من المنظور الدّینی. وقد کان موقع أبی تمّام من الخلافة العباسیة من العوامل التی دفعته إلی الإفادة من القِصص الدّینیة، فهو یتولّی الدّعایة للخلفاء العباسییّن، ویعرض لهم الصّورة المثلی فی علم الفضیلة.

چکیده لا شک أن اللغة المحکیة ظاهرة من ظواهر غالبیة اللغات إن لم نقل جمیعها. وقد شغلت بال الکثیر من أصحاب الدراسات اللغویة وباحثی اللسانیات فی إطار تعریفها ورسم حدودها إضافة إلی مکانتها وأهمیتها. وإن هذه الظاهرة قد أخذت مأخذها فی العربیة، حیث أن العامیة العربیة واللهجات المحکیة فی البلدان العربیة انتشرت بمختلف أنواعها وبشتّی أسالیبها إلی مدی یعتبرها البعض أنها تتعارض ونظیرتها الفصیحة، إن لم نقل تحاول تضییق دائرتها والقضاء علیها. ومع وجود دراسات علمیة واسعة للعامیة العربیة تهدف تعریف خصائصها وجذورها لکن لا تخلو أکثرها من الدفاع عنها عشوائیاً أو الهجوم علیها تعصبا. ویتمیّز هذا المقال بالترکیز علی الجانب التوظیفی والتطبیقی لهذه اللهجات خاصة التأثیر المباشر فی الجانب التعلیمی للعربیة وإمکانیة منهجیة العامیة لغیر الناطقین بها.

چکیده إذا تَصَفّحنا الدواوین الشّعریة للعصر الجاهلی وَجدنا أن الشعر الجاهلی مرآة تکشف لنا عن تفاصیل حیاة العرب فی المجالات المختلفة مِمّا یساعدنا أیضا أن نَبحثَ عن العلاقة بین الإنسان والحیوان فی هذا العصر. فما مِن شاعر عربی جاهلی إلا وللحیوان أثر مهم فی شعره، لکنّهم متفاوتون فی هذا المضمار: منهم مَن ولعَ بالصید و ذکر فی طردیاته الخیل والکلاب والطیر و ما تَصیده، و منهم مَن یأتی علی ذکره عندما یشبّه الشجاع بالأسد و الماکر بالثعلب و الغادة بالظبی، و کذلک منهم مَن وقف علی الکثیر من الحیوانات الأخری التی کانَ یستفیدُ منها فی حیاته أو یراها فی أسفاره کالناقة و الإبل و الخیل و... و لم یکن الحیوان للعربی  الجاهلی مجرد مطیة یقطع بها المفاوز، وإنّما هو رمز لحیاته، و جزء من کیانه، و هو شریکه فی أحزانه و مَسرّاته، و مساعده علی بلوغ مآربه. فی هذه المقالة نلقی بعض الضوء علی ماهیة حضور الحیوان فی الأدب  الجاهلی وأسبابه، و نبین أثر الحیوان فی إغناء هذا الأدب بما فیه من التشبیه و الاستعارة و الکنایة.

چکیده واژة کفر یکی از وا‍‍ژه­های اساسی و پرکاربرد در قرآن کریم است. بررسی تحول این واژه از دورة جاهلی ­تا متن قرآن کریم، تحت عنوان معنی­شناسی تاریخی(در زمانی) با بهره­گیری از منابع وکتب لغت قدیم کمک می­کند تا درک عمیق و درستی ازگسترة مفاهیم این واژه و مشتقات­آن بدست­آید. برآیند و حاصل این تحقیق در پاسخ به این سؤال است که چگونه بر اساس قاعدة­ تغییر و توسیع معنایی، مفهوم اولیة این واژه تحول وگسترش یافته ومعانی مختلف بر آن مترتب گشته است؟ علاوه براین، بر اساس تضمین نحوی، قدرت این­ واژة محوری در تأثیر گذاری برای افزودن حرف جر بر واژگانی مثل جحد، ظلم، کذب و شرک وافزایش وتقویت معنای انکار درآنها چگونه است؟ لذا بر اساس روش­تحلیلی توصیفی­ نحوة تحول­ و توسیع معنی واژة کفر در اشکال مختلف در متن قرآن کریم بدست می­آید وثابت می­شود که براساس تضمین، علاوه برافزوده شدن حرف جر به افعال فوق، معنای انکار به آنها اضافه شده ویا تقویت می­شود

چکیده شعر پایداری در سرزمین فلسطین به رشد کمی و کیفی خوبی رسیده است؛ چرا که این نوع شعر در نفوذ میان توده­ها و به هیجان درآوردن آنان و نیز سهولت انتشار آن، دارای قدرت زیادی است و در اکثر جنبش­های سیاسی در سرزمین فلسطین، خون تازه­ای را در شریان مبارزان فلسطینی جاری ساخته است. عبدالکریم کرمی (1909 م) یکی از پایه­گذاران شعر پایداری در سرزمین­­های اشغالی است و مضامین و موضوعات شعری او در شعر دیگر شاعران مقاومت فلسطینی نمود و بروز یافته و بخش زیادی از اشعارش به بر افروخته نگه داشتن شعله­های قیام و ایستادگی در برابر دشمنان سرزمین فلسطین، اختصاص یافته است. در این مقاله تلاش شده است تا با روشی اسنادی و کتابخانه­ای شعرهای مقاومت این شاعر نقد و بررسی شود. بیان رنج و مظلومیت مردم فلسطین، ستایش مبارزان فلسطینی و دعوت به مبارزة فراگیر، استعمارستیزی، لزوم بازگشت آوارگان، مرثیه شهیدان، توجه به هویت ملی فلسطینیان، صبر و پایداری، امید به آزادی و آینده ای روشن، تقدس زمین، اعتراض به مزدوران، گرایش به مدینه و آمیزش عشق معشوقه با وطن، از اصلی­ترین مضامین و دغدغه‌های شعر پایداری عبدالکریم کرمی محسوب می­شوند. شعر پایداری عبدالکریم کرمی، واکنشی در برابر عوامل تهدید کننده با محوریت دفاع از هویت سرزمین فلسطین است.

چکیده در سیرة پیامبر اعظم^(ص) درس ها وعبرت­های بی­شماری نهفته است. مسلمانان از زمان ظهور اسلام تا کنون همواره تلاش نموده­اند این درس­ها را مد نظر داشته و در زندگی فردی و اجتماعی خویش به کار بندند. در عصر آغازین ظهور اسلام، مسلمانان مکه ومدینه و به ویژه شاعران و سخن­سرایان این دوره که از نزدیک با اخلاق قرآنی ومنش خاتم رُسل^(ص) آشنا بوده و با چشمان خویش، رفتار انسانی پیامبر خدا را نظاره می­کردند، به تدوین وتبیین این سجایای بی­نظیر اخلاقی پرداخته و به عنوان زبان رسا و رسانة گویای جامعة اسلامی، گوشه­ای از اقیانوس بی­کران رحمت و عطوفت پیامبر اکرم را در سروده­ها و اشعار خویش منعکس کردند. هدف از این پژوهش، شناخت ابعاد گوناگون سیرة پیامبر اعظم^(ص) است که در میراث شعری صدر اسلام به یادگار مانده بود. نظریة مطرح در این پژوهش بر بهره­مندی چشمگیر شاعران صدر اسلام از مکارم اخلاقی پیامبر اکرم^(ص) استوار است. روش به کار رفته در این تحقیق کتابخانه­ای است و بر اساس شناسایی مضامین اشعار متمرکز است. برخی نتایج این تحقیق نشان می­دهد که این شاعران بیشتر به بُعد هدایتی و مدیریتی حضرت رسول توجه داشته و از نقش کلیدی ایشان در رهبری جامعه اسلامی سخن گفته­اند.

چکیده الگوی باروری به اندیشۀ حیات ادواری (تناسخ ارواح) و ازسرگرفتن زندگی اشاره دارد و مبنای آن قربانی­شدن یک ایزد یا ایزدبانو، یک شخص یا یک حیوان برای حیات ­بخشیدن به موجودی دیگر است. جیمز فریزر، اسطورۀ باروری را کلید همۀ نظام­های اسطوره­ای می­داند و معتقد است همۀ ادیان در اصل، آیین­های باروری هستند که برای پرستش و قربانی­کردن ادواری فرمانروای مقدّس به وجود آمده­اند.
در روایات اسطوره­ای ملل مختلف برخی از ایزدان و ایزدبانوان، انسان­ها، حیوانات و گیاهان با مرگ خود حیات دیگری را فراهم می­آورند. شاملو و سیّاب در شعر معاصر فارسی و عربی از مفهوم نمادین حیات دوبارة این روایات اسطوره­ای، برای بیان افکار مبارزه­جویانه و دعوت مردم به خیزش علیه نیروهای استبدادی بهره می­گیرند. شاملو، بیش­تر از نمادهای باروری انسانی و حیوانی و گیاهی استفاده کرده و سیّاب از ایزدان و ایزدبانوان گیاهی و نمادهای باروری انسانی­ و حیوانی در اشعار خود بهره گرفته­ است.