فرآیند فهم متن در متون دستوری رمز گشایی تعدادی از واژگان کلیدی «الکتاب» سیبویه (با محوریت جلد اول)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه علامه طباطبائی

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه علامه طباطبائی

چکیده

واژه­ها، اصطلاحات و ترکیبات، اسلوب­ها و ساختارهای جمله، پیش فرض­ها و مفروضات نویسنده، مبانی و اصول اساسی و اولیه، عوامل سرنوشت ساز و نقش آفرین در فرایند معنایابی متون دستوری هستند.«الکتاب»به عنوان اولین کتاب مدون در زمینة صرف و نحو زبان عربی، نیز از این اصول زبانی و برون زبانی مستثنی نیست. پژوهش حاضر با تکیه بر روش توصیفی – تحلیلی وبا استناد به اصطلاحات علم اصول، به بررسی تعدادی از واژگان کلیدی «الکتاب» می­پردازد که در سنگ بنای «الکتاب» به وفور از آن­ها استفاده شده است و اصولی چون ترادف، تضاد، اشتراک لفظی، حقیقت لغوی و عرفی بر آن­ها اعمال گردیده است. تلاش نگارندگان بر این بوده است که با بررسی تطبیقی مسائل مطرح شده بر برش­هایی از متن کتاب، تأثیر مستقیم واژگان بر متن، به مخاطب نشان داده شود و عواقب سوء فهم واژگانی به وی گوشزد گردد.

کلیدواژه‌ها


«القرآن الکریم».

ابن سیدة، علی بن إسماعیل، «المحکم والمحیط الأعظم»، دار الکتب: بیروت، ط1، 2000م.

ابن مالک، جمال الدین، «شرح التسهیل»، تحقیق: عبد الرحمن المختون، دار الهجر.

ابن منظور، محمد بن مکرم، «لسان العرب». دار صادر: بیروت، ط3، 1414هـ ق.

ابن هشام، جمال الدین، «مغنی اللبیب عن کتب الأعاریب». دار الفکر: بیروت،ط6، 1985م.

أحمد بن فارس، أبو الحسین، «معجم مقاییس اللغة». دار الإحیاء: بیروت، ط1، 2008م.

بحیری، سعید حسن، «عناصر النظریة النحویة فی کتاب سیبویه»، مکتبة الأنجلو المصریة، ط1، 1989م.

جرجانی، علی بن محمد. «التعریفات»، ناصر خسرو: تهران، 1370ه ش.

الجوهری، إسماعیل بن حمّاد، «تاج اللغة وصحاح العربیة»، دار العلم: بیروت، ط4، 1990م.

الخضری، «حاشیة الخضری علی شرح ابن عقیل»، دار الفکر: بیروت، ط1، 2003م.

خلیفة، حاجی، «کشف الظنون»، دار إحیاء التراث العربی: بیروت، ط4، 1941م.

الزبیدی، محمد مرتضی، «تاج العروس من جواهر القاموس»، طبعة الکویت: ط2، 2008م.

السامرائی، إبراهیم، «المدارس النحویة بین أسطورة وواقع»، دار الفکر: عمان، ط1، 1987م.

سیبویه، عمرو بن عثمان، «الکتاب». تعلیق: إمیل بدیع یعقوب، دار الکتب العلمیة: بیروت، ط1، 1999م.

ــــــــــــــــــــــ، «الکتاب». شرح: أبو سعید سیرافی، مطبعة دار الکتب: القاهرة، ط2، 2009م.

شمسان، أبو أوس إبراهیم، «قضایا التعدّی واللزوم فی الدرس النحویّ»، ط1، 1987م.

الصغانی، الحسن بن محمد، «العباب الزاخر واللباب الفاخر»، منشورات المجمع العلمی العراقی: بغداد، ط1، 1978م.

عبد الرحمن، سعود بن عبد العزیز، «حقیقة الزعم فی کتاب سیبویه»، مجلة الإمام، العدد 47، رجب 1425.

عوض حیدر، فرید، «فصول فی علم الدلالة»، مکتبة الآداب: القاهرة، ط1، 2005م.

عون، حسن، «تطوّر المصطلح النحوی»، معهد البحوث والدراسات العربیة.

غامر، محمد، «مصطلح الحرف»، موقع جامعة أهل البیت.

الفیروز آبادی، یعقوب، «القاموس المحیط»، مؤسسة الرسالة: بیروت، ط8، 2005م.

محمدی، علی، «شرح أصول الفقه»، دار الفکر: قم، 1387 ه. ش.

مختار عمر، أحمد، «معجم القراءات القرآنیة»، منشورات جامعة الکویت: ط2، 1988م.

مصطفی، إبراهیم، «إحیاء النحو»، القاهرة: ط2، 1992م.

المظفر، محمد رضا. (1990م). «أصول الفقه»، منشورات مؤسسة الأعلمی: بیروت، ط2، 1990م.

ناصف، علی النجدی، «سیبویه إمام النحاة»، عالم الکتب: القاهرة، ط2، 1979م.

نجیب البلدی، محمد سمیر، «معجم المصطلحات النحویة والصرفیة»، دار الفرقان: بیروت، ط1، 1985م.

هلال، هیثم، «معجم مصطلح الأصول»، دار الجیل: بیروت، ط1، 2003م.

یعقوب، إمیل بدیع، «موسوعة النحو والصرف والإعراب»، دار العلم: بیروت، ط7، 2009م.