ادب عربی

تحلیل رویکرد جابری به دو مقوله «قیاس» و «نظام استدلالی» جرجانی بر پایه پارادایم های فکری – انتقادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

عبدالاحد غیبی 1
الهام بابلی بهمه 2

1 استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران

2 پژوهشگر پسادکتری زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران.

https://doi.org/10.22059/jalit.2025.387061.612903
چکیده
نقدِ فرایند روش­ شناختی رویکردهای انتقادی جدید در رابطه با میراث فصیح بلاغی، مستلزم ‏شناخت ‏اندیشه­ های انحرافی حاکم بر بلاغت و شناسایی طرح شبه ­ها برای پیشگیری از نفوذ چنین ‏دیدگاه­ هایی به ‏بلاغت است. جابری (۱۹۳۶م) متفکر مراکشی با به ره­گیری از ‏علوم انسانی جدید، پروژه فکری «نقدِ عقل عربی» را در طیف وسیعی از ‏میراث عربی رقم زده و به ­بهانه تعامل با میراث به تحریفِ علوم زبانی از جمله بلاغت پرداخته­‏است. ایشان، با رویکردی واحد (انتقادی) و دو روش متفاوت ‏‏(اندیشه ­های واگرا و همگرا) خوانشی ‏انتقادی از آراء بلاغت­ پژوهان داشته­ است و جرجانی (۴۷۱هـ) را ذیل اندیشه واگرا ‏قرار داده تا با تصویرسازی منفی روش عقلانیت وی را برابر با نهادینه­‏ کردن تفکر قیاسی بداند که نوعی ایستایی را بر ‏بلاغت حاکم کرد. در پرتو نگاه معرفتی جابری به بلاغت، ‏پژوهش پیش­رو کوشیده ­است با رویکرد کیفی و روش ‏استقرائی به چگونگی خوانش انتقادی و روش ­شناسی جابری ‏از دو مقوله «قیاس» و «نظام استدلالی» جرجانی بر پایه ‏پارادایم ­های فکری– انتقادی به پروژه «نقد عقل ‏عربی» بپردازد. جستار کنونی، با این فرض که خوانش جابری بر پایه ‏حذف روش ‏عقلانیت جرجانی از دایره عقل بیانی پیش می­ رود، به این نتایج رسیده­ است که مخالفت جابری با مبنای ‏معرفت­ شناسی جرجانی بوده که عینیت­ گرا است تا جایی­ که «قیاس بیانی» و «نظام استدلالی» را ‏شکل ­دهنده رویکرد ‏معرفتی ایشان می­ بیند‏. جابری با تفکیک میان روش فلسفی و دینی همانندی میان جرجانی و ارسطو نمی­ بیند؛ زیرا به­ گمان ایشان، ‏روش استدلال و استنتاج­ های جرجانی با ذات بلاغت بیگانه ­است. وی در ضمن نظام استدلالی، عقل در ‏‏اندیشه عبدالقاهر را عقلی مرده در دانش بلاغت دانسته که به ­دلیل برابری با معانی ­النحو هویتی مستقل ندارد. بنابراین، صورت­ بندی استدلالی ‏جرجانی را ذهنی­ گرا توصیف­ کرده و قیاس برهانی را در مقایسه با قیاس بیانی برای تعامل با ‏بلاغت ترجیح داده­ است.‏ در ‏واقع، از نظر جابری، جرجانی براساس ظرفیت­ های درونی بلاغت به ­سراغ آن، نرفته­ است

کلیدواژه‌ها

محمد عابد جابری
عبدالقاهر جرجانی
قیاس
نظام استدلالی
عقل
روش
موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis of Approach from Jābirī to the Two Categories ‎Analogy and the System of Reasoning of Jurjānī Based on ‎Critical Thinking Paradigms

نویسندگان English

Abdolahad Gheibi 1
Elham Baboli Bahmeh 2
1 Professor of Arabic Language and Literature, Arabic literature group, Faculty of Literature and Humanities, Azarbaijan Shahid Madani University, Tabriz, Iran.
2 Postdoctoral Researcher of Arabic Language and Literature, Azarbaijan Shahid Madani University, Tabriz, Iran.
چکیده English

Critiquing the methodological processes underlying new critical approaches to the legacy of eloquent rhetoric necessitates understanding the deviant ideas dominating rhetoric. ʻᾹbid Jābirī (1936) drawing on modern humanities developed the intellectual project of "Critique of Arab Reason" across Arabic heritage. under the pretext of engaging with heritage, and through a unified critical approach and two different methods; he provides a critical reading of the views of rhetorical thinkers. He assumes Jurjānī (d. 471 AH) under the divergent thought in the project of "Critique of Arab Reason," framing him negatively by equating his rational method with the institutionalization of analogical thinking, which imposed a type of stagnation on rhetoric. The present study aims to explore how Jābirī's critical reading and methodology regarding the two concepts of "Analogy" and the "System of reasoning" of Jurjānī are based on critical-thinking paradigms using a qualitative approach and inductive method. The results indicated that Jābirī's main opposition to ʻAbd al-Qāhir lies in Jurjānī's epistemology. Moreover, he views "Analogy" and the "System of reasoning" as the foundational elements of Jurjānī's epistemological approach. Jābirī sees no similarity between Jurjānī and Aristotle, emphasizing the difference between philosophical and religious methods; rather, he believes that Jurjānī's method of reasoning and inferences are foreign to the essence of rhetoric. He describes ʻAbd al-Qāhir's rational system as a dead form of reason in the study of rhetoric, due to the necessity to adhere to meaning. Therefore, according to Jābirī, Jurjānī's argumentative formulation is governed by a type of subjectivism. He prefers demonstrative analogy over expressive analogy for engaging with rhetoric

کلیدواژه‌ها English

Muḥammad ʻᾹbid Jābirī
ʻAbd al-Qāhir Jurjānī
Analogy
System of Reasoning
‎Reason
Method
آمدی، علی­بن محمد (۱۴۲۴)، الأحکام فی أصول الأحکام، تعلیق شیخ عبدالرزاق عفیفی، الجزء الثالث،  ط ۱، ریاض، دار ‏الصمیمی للنشروالتوزیع.‏
بلیکی، نورمن (۱۳۹۱)، پارادایم­های تحقیق در علوم انسانی، ترجمه حسنی، حمید رضا و  محمد تقی ایمان و مسعود ‏ماجدی، چاپ اول، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.‏
بوذری­نژاد، یحیی (۱۴۰۱)، روش­شناسی دانش اجتماعی مسلمین رویکردهای فقهی، چاپ دوم، تهران، دانشگاه تهران.‏
بوذری­نژاد، یحیی؛ ریحانی، حمید (۱۴۰۰)، «بررسی و نقد رویکرد انتقادی محمد عابد الجابری»، نشریه علمی اندیشه ‏نوین دینی، دوره ۱۷، شماره ۴، پیاپی ۶۷،  ۱۹۸ - ۱۷۷.‏‎
 20.1001.1.20089481.1400.17.67.8.1‎
پارسانیا، حمید (۱۴۰۲)، فلسفه و روش علوم اجتماعی، چاپ دوم، قم، مؤسسه بوستان کتاب.‏
جابری، محمد عابد (۱۴۰۰)، نقد عقل عربی؛ ساختار عقل عربی (بیان)، ترجمه سید محمد آل­مهدی، جلد اول، چاپ اول. ‏تهران، انتشارات آس.‏
الجابری، محمد عابد (۲۰۰۹ الف)، نقد العقل العربی (۱)؛ تکوین العقل العربی، ط ۱۰، بیروت، مرکز دراسات الوحدة العربیة.‏
الجابری، محمد عابد (۲۰۰۹ ب)، نقد العقل العربی (۲)؛ بنیة العقل العربی، دراسة تحلیلیة نقدیة لنظم المعرفة فی الثقافة العربیة، ط ‏۹، بیروت، مرکز دراسات الوحدة العربیة.‏
الجرجانی، عبد القاهر (۱۹۹۱)، أسرار البلاغة، تحقیق محمود محمد شاکر، مصر، مطعبة المدنی.‏
الجرجانی، عبد القاهر (1992)، دلائل الإعجاز، تعلیق محمود محمد شاکر، القاهرة، مکتبة الخانجی.‏
حبیبی، غلامحسین (۱۳۹۳)، بینش روش­شناختی، تهران، کتاب همه.‏
خضری­آذر، موسی؛ متقی­زاده، عیسی؛ میرزایی، فرامرز؛ پروینی، خلیل (1401)، «چالش ناکارآمدی بلاغت سنتی اسلامی از منظر بلاغت جدید عربی»، مجله ادب عربی، سال 14، شماره 2. 84 – 63.
doi.org/10.22059/jalit.2021.319888.612392
شریفی، احمدحسین (۱۳۹۵)، روش­شناسی علوم انسانی اسلامی، چاپ اول، قم، انتشارات آفتاب توسعه.‏
واعظی، احمد (۱۳۸۰)، درآمدی بر هرمنوتیک، چاپ اول، تهران، مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.‏
هالینگ­دیل، رجینالد جان (۱۳۸۴)، تاریخ فلسفه غرب، ترجمه عبدالحسین آذرنگ، چاپ پنجم، تهران، انتشارات ‏ققنوس.
Al-Jabari, M. A. (2009/a). Criticism of al-aql al-Arabi (1): The development of the Arab mind (10th ed.). Darasat al-Wahda Al-Arabiya Center. [In Arabic].
Al-Jabari, M. A. (2009/b). Criticism of al-aql al-Arabi (2): Baniya al-aql al-Arabi; a critical analytical study of the knowledge system in Arabic culture (9th ed.). Darasat al-Wahda Al-Arabiya Center. [In Arabic].
Al-Jurjani, A. Q. (1991). The secrets of rhetoric. Al-Madani. [In Arabic].
Al-Jurjani, A. Q. (1992). The Reasons for the miracle. Maktaba Al-Khanji. [In Arabic].
Amadi, A. (2003). Al-Ahkam fi usul al-ahkam (A. R. Afifi, Ed.; 3rd V.; 1st ed.). Dar Al-Samimi. [In Arabic].
Blakey, N. (1391). Paradigms of research in the humanities. (H. R. Hassani, M. T. Iman, & M. Majedi, Trans.). Research Institute of Seminaries and Universities. [In Persian].
Bouzari-Nejad, Y. (2022). Methodology of Muslim social knowledge: Jurisprudential approaches (2nd ed.). University of Tehran. [In Persian].
Bouzari-Nejad, Y., & Reyhani, H. (2020). Review and criticism of the critical approach of Muhammad Abed Al-Jaberi. Scientific Journal of New Religious Thought, 17(4), 198-177. 20.1001.1.20089481.1400.17.67.8.1 [In Persian].
Habibi, Gh. H. (2014). Methodological Insights. Ketab-i-Hame. [In Persian]
Hallingdale, R. J. (2005). History of Western Philosophy (A. H. Azarang, Trans.; 5th ed.). Qoqnoos Publications. [In Persian].
Jabri, M. A. (2021). Criticism of the Arabic intellect: The structure of the Arabic intellect (expression) (M. Al-Mahdi, Trans.; 1st V.). Ace publications. [In Persian].
Khezriazar, M., & Motaghizadeh, I., & Mirzaei, F., & Parvini, Kh. (2022). The Challenge of the Inefficiency of Traditional Islamic Rhetoric from the Perspective of Modern Arabic Rhetoric. Journal of ADAB – E – ARABI,14 (2), 63 – 84. [In Persian]. doi.org/10.22059/jalit.2021.319888.612392
Medewar, P. B. (1969). Induction and Intuition in Scientific Thought. London, ‎Methuen.‎
Medewar, P. B. (1969). Induction and intuition in scientific thought. Methuen.
Parsania, H. (2023). Philosophy and method of social sciences (2nd ed.). Bustan Kitab. [In Persian].
 Popper, K. R. (1972). Conjectures and Refutations. London, Routledge & Kegan ‎Paul‎.
Popper, K. R. (1972). Conjectures and refutations. Routledge & Kegan Paul.
Sharifi, A. H. (2016). Methodology of Islamic Humanities (1st ed.) Aftab-i-Tose'e. [In Persian].
Vaezi, A. (2000). An Introduction to Hermeneutics (1st ed.). Cultural Institute of Contemporary Knowledge and Thought. [In Persian].

  • تاریخ دریافت 26 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 10 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 13 بهمن 1403

صفحه اصلی

تماس با ما