نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• علی خالقی ¹
• جمال طالبی قره قشلاقی ²

¹ استادیار گروه آموزش زبان و ادبیات عربی دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

² دانشیار گروه آموزش زبان و ادبیات عربی دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

چکیده

ژئوکریتیک یک رویکرد نقد ادبی میان‌رشته‌ای و نوین است که پیوند پیچیده میان ادبیات و فضا را با تأکید بر تکثرگرایی و دیدگاه‌های متغیر مطالعه می‌کند. همچنین، خواستار رویکردی انسانی برای شکل‌دهی فضاهای شهری و فرهنگ‌سازی برای زیستن همدلانه و اخلاقی شهروندان است. جستار حاضر با رویکرد توصیفی و تحلیلی به دنبال بررسی و تحلیل سازوکارهای ژئوکریتیک در رمان زندگی‌نامه‌ای «رأیت رام الله» اثر مرید البرغوثی، بر اساس نظریه برتراند وستفال ست. جستار حاضر تلاش می‌کند تا نشان دهد که چگونه فضای شهری رام‌الله در این رمان، از یک پس‌زمینه صرف فراتر رفته و به بستری فعّال برای بازنمایی هویت، حافظه و تبعید تبدیل می‌شود. یافته‌ها حاکی از آن است که البرغوثی از اصول بنیادین وستفال بهره می‌برد: اولاً، «فضا ـ زمانیت» (کرونوتوپ) با تلاقی زمان حالِ بازگشت و گذشته‌ی خاطرات در مکان‌های واحد (مانند پل النبی)، حس جابه‌جایی دائمی و «ازخودبیگانگی وجودی» را تشدید می‌کند. ثانیاً، مفهوم «مرزشکنی» از طریق نمایش سختی‌های عبور از چک‌پوینت‌ها و مرزهای اشغال‌شده، و همچنین شکستن مرزهای ژانری (ترکیب خاطره، سفرنامه و شعر)، بازتاب داده می‌شود. ثالثاً، «ارجاعیت» از طریق کنش متقابل میان واقعیت تلخ اشغال و تخیلات نویسنده از وطن از دست رفته، تقویت می‌شود. همچنین، سازوکارهای تکمیلی چون «چندکانونی» (به‌ویژه دیدگاه «مهاجر» یا «فضای سوم») و «لایه‌نگاری»، رام‌الله را به مثابه یک «شهر چند صدایی و زخم‌خورده» به تصویر می‌کشند که در آن لایه‌های تاریخی اشغال، با لایه‌های نوستالژیک فردی در هم تنیده شده‌اند. در نهایت، تحلیل ژئوکریتیکی نشان می‌دهد که رمان رأیت رام الله نه تنها سندی ادبی در باب ادبیات تبعید است، بلکه نمونه‌ای بارز از «نوشتن شهر» در بستر بحران و مقاومت محسوب می‌شود که فضای شهری را به یک شخصیت مرکزی و زمینه‌ای برای بازسازی سوژه آواره تبدیل می‌کند.

کلیدواژه‌ها

• ژئوکریتیک
• مرید البرغوثی
• رمان رأیت رام الله
• تبعید
• وستفال

عنوان مقاله [English]

Geocritical Mechanisms in Mourid Barghouthi's Novel " Ra'aytu Ram Allah " Based on Bertrand Westphal's Theory

نویسندگان [English]

• ali khaleghi ¹
• jamal talebi ghareh gheshlaghi ²

¹ Assistant Professor of Arabic Language and Literature Education, University of Farhangian, Tehran, Iran

² associate professor in Department of Arabic Language and Literature, Farhangian University, Iran, Tehran

چکیده [English]

Geocriticism is a modern, interdisciplinary literary criticism approach that studies the complex link between literature and space, emphasizing pluralism and shifting perspectives. It also calls for a humanistic approach to shaping urban spaces and fostering a culture of empathetic and ethical coexistence among citizens. This descriptive and analytical study seeks to examine and analyze the geocritical mechanisms in Mourid Barghouthi's autobiographical novel "Ra'aytu Ram Allah", based on Bertrand Westphal's theory. The present paper attempts to demonstrate how the urban space of Ramallah in this novel transcends being a mere backdrop and becomes an active ground for the representation of identity, memory, and exile. The findings indicate that Barghouthi utilizes Westphal’s fundamental principles: Firstly, “Spatiotemporality” (chronotope) intensifies a sense of perpetual displacement and “existential alienation” through the convergence of the present time of return and the past of memories within a single location (such as the Allenby Bridge). Secondly, the concept of “Transgressivity” is reflected through the depiction of the hardships of crossing checkpoints and occupied borders, as well as the breaking of genre boundaries (combining memoir, travelogue, and poetry). Thirdly, “Referentiality” is reinforced through the interplay between the harsh reality of the occupation and the author’s imagination of his lost homeland. Furthermore, complementary mechanisms such as “Multifocalization” (especially the "migrant" or "Thirdspace" perspective) and “Stratigraphy” portray Ramallah as a “polyphonic and wounded city” where historical layers of occupation are intertwined with individual nostalgic layers. Ultimately, the geocritical analysis shows that "Ra'aytu Ram Allah" is not merely a literary document about the literature of exile, but a prime example of “writing the city” in the context of crisis and resistance, transforming the urban space into a central character and a foundation for the reconstruction of the displaced subject.

کلیدواژه‌ها [English]

• Geocriticism, Mourid Barghouthi, Novel Ra'
• aytu Ram Allah, Exile, Westphal