ادب عربی

تَحلیلُ الاستعاراتِ المفهومیَّةِ للزمنِ فی قصیدةِ «مَرثیَّةِ یومٍ تافهٍ» لنازکِ الملائکةِ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

کیمیا فتحی

خریجة الدکتوراه فی قسم اللغة العربیة وآدابها، جامعة کاشان، کاشان، إیران.

https://doi.org/10.22059/jalit.2026.403995.613031
چکیده
ُعَدُّ الاستعارةُ المفهومیَّةُ للزمن من أبرز الآلیّات الإدراکیَّة التی تُعیدُ تشکیلَ المفاهیم المجرَّدة ضمن بنیاتٍ لغویَّةٍ محسوسةٍ، تُحاکی التجاربَ الإنسانیَّةَ، وتُفعِّلُ اللغةَ بوصفها أداةً فلسفیَّةً لإنتاج المعنى وتکثیف الشعور. فالزمن، بوصفه مفهومًا غیر مادِّیّ، لا یُدرَک مباشرةً عبر الحواس، وإنَّما یُعاد تشکیله عبر إسقاطاتٍ معرفیَّةٍ تستند إلى مجالاتٍ إدراکیَّةٍ ملموسةٍ، ممَّا یُضفی علیه طابعًا وجودیًّا قابلًا للتصوُّر والتفاعل. انطلاقًا على هذا الأساس النظریّ، وبالنظر إلى الکثافة اللَّافتة للاستعارات المفهومیَّة للزمن فی قصیدة «مرثیَّة یوم تافه» لنازک الملائکة، تعتمد الدراسة على المنهج الوصفیِّ التَّحلیلیِّ، مع التّرکیز على الکشف عن البنیة الإسقاطیّة لهذه الاستعارات وتحلیل أنماطها الإدراکیّة، وذلک من خلال الإجابة عن سؤالین رئیسین: کیف یُعاد تشکیل مفهوم الزّمن عبر الاستعارات المفهومیّة فی هذه القصیدة؟ وما الوظائف المعرفیّة والوجودیّة الّتی تؤدّیها هذه الاستعارات فی بنیة الخطاب الشّعریّ؟ وقد کشفت نتائج التّحلیل عن تمرکز البنیة الاستعاریّة للزّمن فی القصیدة حول ثلاث صیغ إدراکیّة کبرى: الزّمن کشیء، والزّمن کمکان، والزّمن کاتّجاه. ففی الصّیغة الأولى یُمثَّل الزّمن بوصفه موردًا محدودًا قابلًا للفقد أو الادّخار أو الاستثمار، الأمر الّذی یُضفی علیه طابع الشیئیّة ویُدخله ضمن منطق الامتلاک والخسارة. أمّا فی الصّیغة الثّانیة فیتجلّى الزّمن کحیّز مکانی رمزی، تتحرّک داخله الذّات الشّاعرة وتعید من خلاله ترتیب الوقائع والتّجارب على مستوى الإدراک الشّعوری. وفی الصّیغة الثّالثة یُصوَّر الزّمن کاتّجاه أو مسار دینامیکی متدفّق لا یُقاوَم، بما یعکس بُعدًا من أبعاد الحتمیّة أو الجبریّة الوجودیّة الّتی تؤطّر تجربة الإنسان فی العالم.ویُفضی هذا التّشابک بین البنیات الاستعاریّة إلى إعادة تشکیل مفهوم الزّمن داخل النّص الشّعری، بحیث لا یعود مجرّد إطار کرونولوجی لانتظام الأحداث، بل یتحوّل إلى کیان فاعل یمتلک موضعًا وتأثیرًا مباشرًا فی تشکیل هویّة الذّات ومسار مصیرها. وعلى هذا الأساس یکتسب الخطاب الشّعری کثافة أنطولوجیّة واضحة، إذ تتبدّى اللّغة فیه لا بوصفها أداة للتّعبیر فحسب، بل بوصفها منظومة إدراکیّة تولیدیّة تُسهم فی بناء المعنى وإنتاج أفق التّجربة الوجودیّة.

کلیدواژه‌ها

الاستعارة المفهومیّة للزمن
مکوّنات الإسقاط
قصیدة مرثیة یوم تافه
نظریّة لاکوف وجونسون
نازک الملائکة.

عنوان مقاله English

Analysis of Conceptual Metaphors of Time in the Poem “Marthiyyat Yawm Tāfih” by Nazik al‑Malaika

نویسنده English

Kimia Fathi
Ph.D, Graduate in Arabic Language and Literature, Kashan University, Kashan, Iran.
چکیده English

The conceptual metaphor of time is one of the most prominent cognitive mechanisms through which abstract concepts are reconstructed within tangible linguistic structures. Time, as an immaterial concept, is not directly perceived through the senses; rather, it is cognitively reconstructed through conceptual mappings grounded in concrete experiential domains, conferring upon it an existential character that can be imagined and engaged with. Based on this framework, and given the remarkable density of conceptual metaphors of time in Nazik al-Malaika's poem "Marthiyyat Yawm Tafih," this study adopts a descriptive–analytical approach. It examines the mapping structure of these metaphors and their cognitive patterns, addressing two central questions: How is time reconstructed through conceptual metaphors in this poem? And what cognitive and existential functions do these metaphors perform within poetic discourse?The findings reveal that the metaphorical structure of time is organized around three major cognitive schemas: time as an object, time as a place, and time as a direction. In the first schema, time is represented as a limited resource that can be lost, saved, or invested, placing it within a logic of possession and loss. In the second schema, time appears as a symbolic spatial domain within which the poetic self moves, reorganizing events and experiences at the level of emotional perception. In the third schema, time is depicted as a flowing dynamic direction or path that cannot be resisted, reflecting a dimension of existential determinism.The interweaving of these metaphorical structures leads to a reconstruction of time within the poetic text. Time ceases to function merely as a chronological framework for organizing events and instead becomes an active entity that occupies a position and exerts direct influence on the formation of the self's identity and the trajectory of its destiny. Accordingly, poetic discourse acquires a distinct ontological density, as language emerges not merely as a means of expression but as a generative cognitive system that contributes to the construction of meaning and the shaping of the horizon of existential experience.

کلیدواژه‌ها English

conceptual metaphor of time, mapping components, Marthiyyat Yawm Tāfih, Lakoff and Johnson’s theory, Nazik al‑Malaika.
اسماعیل زاده مبارکی، مرضیه، محمدی فشارکی، محسن. (1398). زبان رمان، سبک‌شناسی گزاره‌های زمانی و بررسی زمان در ترجمه هزار و یک شب. پژوهشنامه نقد ادبی و بلاغت، ۸(۲)، 1-15.
افراشی، آزیتا، حسامی، تورج (1392). تحلیل استعاره‌های مفهومی در یک طبقه‌بندی جدید با تکیه بر نمونه‌هایی از زبان‌های فارسی و اسپانیایی. پژوهش‌های زبان‌شناسی تطبیقی، 3(5)، 141-165.
افراشی، آزیتا. (۱۳۹۷). ادراک و بازنمود زبانی زمان، تحلیل شناختی، در: مجموعه مقالات همایش‏ زبان‌شناسی و آموزش زبان فارسی، فارس، علوم و تحقیقات فارس، ۱۲۱–۱۰۷.
رئیسی، فاطمة، افراشی، آزیتا، نعمت زاده، شهین، مقدسین، مریم (1399). استعاره‌های مفهومی در زبان فارسی: رویکرد شناختی پیکره‌ای. مطالعات زبان‏ها و گویش‏های غرب ایران، 8(1)، 15-29.
شادمان، یسرا، احمدی، محمد نبی، ملیکان، سحر (1400). نقش استعاره‌های مفهومی در ترجمه صحیفه سجادیه از منظر زبان‌شناسی و الگوی لیکاف و جانسون. پژوهش های ترجمه در زبان و ادبیات عربی، 11(24)، 122-144.
علیزاده فرد، سوسن، محتشمی، طیبه، حقیقت‌گو، مرجان، زیمباردو، فیلیپ. (۱۳۹۵). بررسی خصوصیات روان‌سنجی فرم کوتاه پرسش‌نامه چشم‌انداز زمان در جمعیت بزرگ‌سالان شهر تهران. دوفصلنامه روان‌شناسی بالینی و شخصیت، ۱۴(۲)، ۱۶۹–۱۵۷.
فیضی، زینب؛ مهتدی، حسین؛ فرع شیرازی، سید حیدر. (۱۴۰۱). مفهوم‌سازی نگاشت‌های نظام‌مند از حوزه مبدأ به حوزه مقصد در استعاره مفهومی «آخرت مسابقه است» در قرآن کریم. نشریه ذهن، ۲۳(۹۰)، ۲۰۷–۱۶۹.
قائمی، مرتضی (1394). «توظیف الاستعارة المفهومیة لتکوین المنظومة الأخلاقیة فی نهج البلاغة التقوی هوی النفس أنموذجا (علی أساس الّلسانیات المعرفیة)»، نشریة ابن المقفع فی القص و القصید، 12 (4)، صص 695-720.
مطور، حسین، ویسی، الخاص، گرجیان، بهمن، معماری، مهران (1399). چارچوب ارجاعی زمان در گویش وران زبان فارسی از منظر استعاره های مفهومی، تازه‏های علوم شناحتی، 1 (22)، 102-115.
نهاوندی، متین، گلفام، ارسلان (1401). تأثیر استعاره‌های مفهومی چندشیوه در بهبود مهارت‌های خواندن و نوشتن زبان انگلیسی. پژوهش‌های آموزش زبان انگلیسی، مجله‏ی پژوهش‏های زبان شناختی در زبان های خارجی،12(2)، 131-153.
Afrashi, A. (2018). Perception and linguistic representation of time: A cognitive analysis. In Proceedings of the Conference on Linguistics and Teaching Persian Language (pp. 107–121). Fars: Islamic Azad University, Science and Research Branch. [In Persian].
Afrashi, A., & Hessami, T. (2013). Analysis of conceptual metaphors in a new classification based on examples from Persian and Spanish. Comparative Linguistic Studies, 3(5), 141–165. [In Persian].
Alexander, S. (1920). Space, time & deity. The Gilfford lectures as Glasgow, (pp.1916-1918). London: Macmillan and co., limited.
Alizadeh Fard, S., Mohtashami, T., Haghighatgoo, M., & Zimbardo, P. (2016). Psychometric properties of the short form of the Zimbardo Time Perspective Inventory in the adult population of Tehran. Clinical and Personality Psychology, 14(2), 157–169. https://doi.org/   10.22070/14.2.157[In Persian].
Croft, William. & D. Alan Cruse (2004). Cognative Linguistics. London: Cambridge.
Esmaeilzadeh Mobaraki, M., & Mohammadi Fesharki, M. (2019). The language of the novel: Stylistics of temporal propositions and the study of time in the translation of One Thousand and One Nights. Literary Criticism and Rhetoric Research Journal, 8(2), 1–15. https://doi.org/10.22059/jlcr.2020.74934 [In Persian].
Evans, V. & M. Green (2006). Cognitive Linguistics: An Introduction. L. Erlbaum: Edinburgh university press.
Feizi, Z., Mohtadi, H., & Far’ Shīrāzī, S. H. (2022). Conceptualizing systematic mappings from source to target domain in the conceptual metaphor “The Hereafter is a Race” in the Holy Qur’an. Zihn (Mind) Journal, 23(90), 169–207. [In Persian].
Feldman, J. & S. Narayanan (2004). Embodied meaning in a neural theory of language. Brain and Language, 89 (2), 385-392.
Galton, A. (2011). Time flies but space does not: Limits to the spatialization of time. Journal of pragmatics, 43 (3), 695-703.
Gandomkar, R. (2019). Unidirectionality of conceptual metaphors: A critical analysis based on Persian. Linguistic Science Studies, 6(10), 179–206. https://doi.org/  10.22054/LS.2019.26879.1097 [In Persian].
Ghaemi, M. (2015). The employment of conceptual metaphor in forming the ethical system in Nahj al‑Balagha: “Piety is the soul’s identity” as a model (Based on cognitive linguistics). Ibn al‑Muqaffa’ Journal of Prose and Poetry, 12(4), 695–720. [In Persian].
Grady, J.E (2007). Metaphor, in the Oxford Handbook of Cognitive Linguistics, ed. Dirk Geeraerts & Hubert Cuyckens. Oxford: Oxford University Press.
Kövecses, Zoltán. 2010. Metaphor. New York: Oxford University Press.
Lakoff, G. (1993). The contemporary theory of metaphor. In ortony. Metaphor & thought: (2th edition). Cambridge: Combridge University Press.
Lakoff, G. and Turner, M. (1989). More than Cool Reason; a Field Guide to Poetic Metaphor. Chicago: The University of Chicago Press.
Lakoff, George. & M. Johnson (1999). Philosophy in the Flesh: The Embodied Mind and its Challenge to Western Thought. New York: Basic Books.
Lakoff, George. & M. Johnson. (1980). Metaphors We Live By. Chicago: Universityof Chicago Press. 
Mator, H., Weisi, A., Gorjian, B., & Memari, M. (2020). Temporal reference framework among Persian speakers from the perspective of conceptual metaphors. New Findings in Cognitive Sciences, 1(22), 102–115. [In Persian].
Nahavandi, M., & Golfam, A. (2022). The impact of multimodal conceptual metaphors on improving English reading and writing skills. English Language Teaching Research: Journal of Linguistic Research in Foreign Languages, 12(2), 131–153. . https://doi.org/  10.22059/JFLR.2022.335385.921 [In Persian].
Nubiola, J. (2000). El valor cognitivo de las metáforas. Pamplona: P.Pérez-Ilzarbe y R. Lázaro, eds., Verdad, bien y belleza. Cuando los filósofos hablan de los valores, Cuadernos de Anuario Filosófico n° 103, pp. 73.
Ortiz Díaz Guerra, María Jesús (2009). La Metáfora Visual Incorporada: Aplicación de la Teoría Integrada de la Metáfora Primaria a un corpus audiovisual. Alicante: Universidad de Alicante, Departamento de Comunicación y Psicología Social.
Ortony A. (1993). Metaphor and thought. Cambridge: Cambridge University Press.
Poppel, E. (2004). Lost in time: historical foundation and the 3-second-window of temporal intergation. Acta Neurobiologica, (64), 295-310.
Ray, C. (1991). Time, space and philosophy. London: Routledge.
Reisi, F., Afrashi, A., Ne’matzadeh, Sh., & Moghaddasin, M. (2020). Conceptual metaphors in Persian: A corpus‑based cognitive approach. Studies of Western Iranian Languages and Dialects, 8(1), 15–29. https://doi.org/ 10.22126/JLW.2020.1362 [In Persian].
Shadman, Y., Ahmadi, M. N., & Malikan, S. (2021). The role of conceptual metaphors in the translation of Al‑Sahifa al‑Sajjadiyya from the perspective of linguistics and the Lakoff and Johnson model. Translation Studies in Arabic Language and Literature, 11(24), 122–144. https://doi.org/  10.22054/RCTALL.2020.54612.1500 [In Persian].
Wittmann, M. & V. Van Wassenhove (2009). The experience of time: Neural mechanisms and the interplay of emotion, cognition, and embodiment. Philosophical Transactions of the Royal Society, (364), 1809-1813.

  • تاریخ دریافت 17 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 09 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 01 شهریور 1405

صفحه اصلی

تماس با ما