تأثیر حکمت سینوی بر نظریّة شعر عربی (مطالعة موردی منهاج البلغای حازم قرطاجنی)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه کردستان

چکیده

«منهاج البلغاء و سراج الأدبا»‌ی حازم قرطاجنی را می­توان یکی از تأثیرگذارترین آثار در بلاغت و نظریّة شعر عربی به شمار آورد. اگرچه حازم در محیطی متأثّر از فلسفة ابن رشد پرورش یافته و با یک واسطه شاگرد او نیز به حساب می­آید، امّا او در این کتاب - که سبکی فلسفی بلاغی دارد- در پایه گذاری و بیان نظریّة شعر عربی کاملاً متأثّر از ابن سیناست. او در کتاب خود بی آنکه نامی از ابن رشد ببرد، بارها عبارات ابن سینا را نقل می­کند و در مسائلی چون محاکات، تخییل، وزن و صدق و کذب، آرای او را مبنای کار خود قرار می­دهد. حازم در کتاب منهاج البلغاء به دنبال محقق ساختن وعدة ابن سینا در بنیان­گذاری دانش محض شعر است. این مقاله میزان تأثیر پذیری حازم از مکتب سینوی را مورد بررسی قرار می­دهد، به بیان مهمترین عناصر شعری از دیدگاه ابن سینا و حازم می‌پردازد و به تفاوت‌های موجود در آرای آن دو اشاره می‌کند.

کلیدواژه‌ها


آل یاسین، جعفر، الـمنطق السّینوی عرض و دراسة للنظریّة الـمنطقیّة عند ابن سینا، بیروت،
دار الآفاق الجدیدة، 1983م.

ابن الأبار، أبو عبد الله محمّد بن عبد الله القضاعی الأندلسی، التّکملة لکتاب الصلّة، القاهرة، نشر عزت العطار الـحسنی، 1956م.

ابن سینا، الشّیخ الرّئیس أبوعلی، الإشارات و التّنبیهات، ج1، مع شرح نصیر الدّین الطوسی، تحقیق سلیمان دنیا، مصر، دار المعارف، 1983م.

ــــــــــــــــ ، عیون الحکمة، حقّقه و قدّم له عبد الرّحمن بدوی، بیروت، دار القلم، 1980م.

ــــــــــــــــ ، فنّ الشّعر من کتاب الشّفا، در ضمن کتاب فنّ شعر ارسطو، ترجمة عبدالرّحمن بدوی، بیروت، 1973م.

الأخضری، فرحات، نظریة الـمحاکاة عند حازم القرطاجنی، مذکرة مقدمة لنیل درجة الماجستیر، الجزائر، جامعة الحاج لخضر، 2005م.

ارسطو، فنّ الشعر، ترجمه از یونانیوتقدیم و تعلیقإبراهیم حمادة، مصر، مکتبةالانجلوالمصریه، لا.ت.

افلاطون، دورة آثار، ج4 جمهوری، ترجمة محمد حسن لطفی، تهران، انتشارات خوارزمی، 1357ش.

الجوزو، مصطفی، نظریّات الشعر عند العرب، بیروت، دار الطلیعة، ج1، 1988م.

حنفی، حسن، من النقل إلی الإبداع، القاهرة، دار قباء، ج3، 2001.

رنان، ارنست، ابن رشد و الرشدیة، ترجمة عادل زعیتر، القاهرة، 1957م.

الزرکلی، خیر الدّین، الأعلام، بیروت، دار العلم للملایین، ج2، 2002م.

زرّین کوب، عبد الحسین، ارسطو و فن شعر، تهران، امیر کبیر، 1357ش.

السّیوطی، عبد الرحمن، بغیة الوعاة فی أخبار النحاة، تحقیق محمد أبوالفضل إبراهیم، مصر، مطبعة عیسی البابی الحلبی و شرکاؤه، 1965م.

طوسی، خواجه نصیر الدّین محمد بن محمد بن الحسن، أساس الاقتباس، تصحیح مدرس رضوی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1361ش.

عباس، احسان، ملامح یونانیةفی الأدب العربی، بیروت، الموسسة العربیة للدراسات و النشر، 1977م.

الفیروزآبادی، محمّد بن یعقوب، البلغة فیتراجم أئمّة النحو و اللغة، الکویت، جمعیة إحیاء التراث الإسلامی، 1407ق.

القرطاجنی، أبوالحسن حازم، منهاج البلغاء و سراج الأدباء، تحقیق محمد الحبیب بن الـخوجة، تونس، دار الکتب الشرقیة، 1966م.