بررسی منصرف و غیر منصرف از دیدگاه شریف جرجانی و رضی استر‏آبادی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار دانشگاه تهران

2 دانشیار دانشگاه تهران

3 استادیار دانشگاه کردستان

چکیده

شرح میر سید شریف جرجانی بر کافیة ابن حاجب معتبر‏ترین شرح فارسی این کتاب است. جرجانی با اسلوبی فصیح و روان و زبانی استوار و منطقی، اصول علم نحو را بیان کرده است. بحث منصرف و غیر منصرف از مباحث مفصل و پیچیدة نحو است و جرجانی ابعاد مختلف این بحث را توضیح داده و آراء نحویان را آورده است. او در سبک و محتوا از رضی استرآبادی بسیار تأثیر پذیرفته است، و از آنجا که از ذهن منطقی و داشته­های علمی کافی در علوم عربی بهره­مند بوده و استقلال رأی داشته و در استفاده از استدلال‏های تمثیلی توانا بوده است، این تأثیر پذیری جنبة ایجابی داشته و بر ارزش علمی و فنی شرح او افزوده است. در این مقاله ضمن بیان آراء جرجانی در بحث منصرف و غیر منصرف، به مقایسة آن با نظرات رضی پرداخته و تصویر روشنی از دیدگاه­های هر دو شارح ارائه شده است تا با بررسی تطبیقی این دو شرح فارسی و عربی، علاقه­مندان فارسی زبان، با آراء این دو عالم ایرانی در این مبحث و ابعاد مختلف آن آشنا شوند. همچنین جهت قابل فهم کردن مطالب برای عموم مخاطبان متن عربی شرح رضی ترجمه و متن فارسی شرح جرجانی در اغلب موارد نقل به معنا شده است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم

ابن جنی، أبو الفتح عثمان، الخصائص، تحقیق محمّدعلی النجّار، القاهرة، دارالکتب الـمصریة، ج3، 1952م. 

ابن الحاجب النحوی، جمال الدّین أبو عمرو عثمان بن عمر، الکافیة، شرح محمّد عبید الله أیوبی، تنسیق، أبو الـحسین عبد الـمجید الـمرادزهی الـخاشی، زاهدان، دار الفاروق الأعظم، الطبعة الأولی، 1427ق.

ابن الـحاجب النحوی، جمال الدّین أبو عمرو عثمان بن عمر، کتاب الکافیة فی النحو، شرح: رضی الدین محمّد بن الحسن الإستر‏آباذی النحوی، حاشیه، میر سید شریف جرجانی، دار الکتب العلمیة، بیروت، چ­سوم، 1982م.

ابن عقیل، بهاء الدّین عبد‏الله، شرح ابن عقیل علی ألفیة ابن مالک ج1-4، تحقیق محمّد محیی الدّین عبد الحمید. قم، انتشارات سید الشهداء، چاپ پنجم،1380ش.

ابن منظور، جمال الدّین محمّد، لسان العرب، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات،الطبعة الأولی، 1426ق.

البغدادی، عبد القادر بن عمر، خزانة الأدب و لبّ لباب لسان العرب، تحقیق عبد السلام محمّد هارون، القاهرة، دار الکتاب العربی، د.ط، 1967م.

پور جوادی، رضا و شکیبا نیا، امیر، کتابشناسی آثار میر سید شریف جرجانی، تهران، مجلة معارف، دورة 19، شمارة 3 (آذر- اسفند)، 1381ش.

جامی، نورالدّین عبد الرحمن، شرح ملا جامی، تصحیح رضا الیوسف آبادی و أبو الحسن قاسم فام و علی الـمیبدی، قم، مکتبة النهاوندی، چاپ اوّل، 1388ش.

حاجی خلیفة، مصطفی بن عبدالله، کشف الظّنون عن أسامی الکتب و الفنون، بیروت، دار الفکر، الطبعة الثانیة، 1975م.

دانش پژوه، محمّد تقی و علمی انواری، بهاء الدّین، فهرست کتابخانة مجلس شورای اسلامی، تهران، 1359ش.

دانش پژوه، محمّد تقی، فهرست کتابخانة اهدایی سید محمّد مشکوة به کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اوّل، 1332ش.

دانش پژوه، محمّد تقی، فهرست کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران،تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1332ش، ج2و3و4.

درایتی، مصطفی. فهرستوارة دستنوشته‏های ایران (دنا). تهران، کتابخانة موزه و مرکز اسناد کتابخانة مجلس شورای اسلامی، چاپ اوّل، 1386ش، ج6.

دهخدا، علی أکبر، لغت نامه، زیر نظر جعفر شهیدی و محمد معین، تهران، مؤسسة انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، الطبعة الثانیة، 1377ش.

رضایی هفتادر، غلامعباس و حفیدی، هیوا، بیان احوال و آثار میر سید شریف جرجانی و نگرشی نقدی بر مبنای روش شناختی بر المصباح فی شرح المفتاح، تهران، مجلة انجمن علمی ایرانی زبان و ادبیات عربی، شمارة 19 (تابستان90)، 1390ش.    

الرضی الأستر‏آبادی، محمّد بن الحسن، شرح الرضی علی الکافیة، تعلیق یوسف حسن عمر، تهران، مؤسسة الصّادق للطباعة و النشر، الطبعة الثالثة، 1384ش.

الرضی­الأسترآباذی، محمد بن الحسن، شرح شافیة ابن الحاجب، تحقیق محمد نور الحسن و الآخرین. بیروت، دار الکتب العلمیة، د.ط، 1975م.

السَّخاوی، شمس الدین محمّد بن عبد الرحمن، الضّوء اللّامع لأهل القرن التاسع، القاهرة، مکتبة القدس، د.ط، 1354ق.

سیبویه، أبو بشر عمرو، الکتاب، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، الطبعة الأولی، 1990م.

طاش کبری زاده، أحمد بن مصطفی، مفتاح السَّعادة و مصباح السِّیادة، بیروت، دار الکتب العلمیة، د.ط، د.ت.

الطنطاوی، شیخ محمّد، نشأة النّحو و تاریخ أشهر النُّحاة، القاهرة، دار المعارف، الطبعة الثانیة، 1995م.

الغلایینی، مصطفی، جامع الدّروس العربیة، تنقیح عبد‏المنعم خفاجة، بیروت، منشورات المکتبة العصریة، د.ط، 1985م

مدرس تبریزی، میرزا محمّد علی، ریحانة الأدب فی تراجم المعروفین بالکنیة و اللقب، تهران، کتابفروشی خیام، 1369ش، ج: 3.

معلوف، لویس، الـمنجد فی اللغة، قم، مؤسسة انتشارات دار العلم، چاپ دوم، 1384ش.

میر سید شریف جرجانی، علی بن محمّد، شرح کافیه، تهران، کتابخانة مجلس شورای اسلامی، نسخة شمارة 1/7902.

یاقوت الـحموی، شهاب الدین، معجم البلدان، بیروت، دار بیروت-دار صادر، د.ط، 1975م، ج2و5.

یعقوب، إمیل بدیع، المعجم الـمفصّل فی شواهد النّحو الشّعریة، بیروت، دارالکتب العلمیة، د.ط، 1990م.