هنجار گریزی معنایی قرآن در شعر اَمَل دُنقُل

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه اراک

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه تهران

چکیده

هنجار گریزی از روش‌‌های آشنایی‌زدایی است که نخستین بار توسط نظریه‌پردازان فرمالیست روسی در سال 1917م مطرح شد. نگرش ساختارگرایانه به متون ادبی و توجه به جنبه­های زیبایی­شناسانة آثار، موجب شد تا فرمالیست­ها، زبان ادبی را عامل اصلی آفرینش­های هنری به شمار ­آورند. در میان انواع هنجار گریزی‌ها، هنجار گریزی معنایی بیش از همه، درون­مایة کلام را تحت تأثیر خود قرار داده، با آرایه­های علم بیان پیوند ناگسستنی داشته و نقش بسزایی در ادبیت آثار ایفا می­کند.
أمل دنقل از جمله شاعرانی است که در شعر خود از قرآن بهرة فراوان می‌برد. وی برخلاف شاعران گذشته، به اقتباس‌های ساده و بی ‌پیرایه از متن قرآن اکتفا نکرده و پیوسته در شعر خویش، مفاهیم قرآنی را بازآفرینی می‌کند و از قابلیت‌های متن قرآن برای بیان معنای مورد نظر خویش، سود می‌جوید؛ از این ‌رو تفاوت وی با شاعران گذشته در این است که برخورد شاعر معاصر با مفاهیم قرآنی برخوردی مبتنی بر ابتکار و نوآوری است. دنقل، گاه معنایی متفاوت با معنای اصلی قرآن بدست می‌دهد و گاه شخصیت‌های قرآنی را جایگزین شخصیت‌های شعر خود می‌کند و با توجه به مؤلفه‌های تعریف شده در هر یک از آنان، ساختار شعری خود را بنا می­نهد و از هنجار گریزی معنایی قرآن برای بیان واقعیت‌های جامعة معاصر خود بهره می‌برد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم

احمدی، بابک، حقیقت و زیبایی (درس‌های فلسفة هنر)، تهران، نشر مرکز، چاپ یازدهم، 1385ش. 

البحراوی، سید، صناع الثقافة الـحدیثة فی مصر، بلاط. www.kotobarabia.com

ــــــ، «الـحداثة العربیة فی شعر أمل دنقل»، مـجلة نزوی تصدر عن مؤسسة عمان للصحافة
و النشر و الإعلان ، العدد الـخامس، 2009م.

الـحسینی، سید جعفر، أسالیب البیان فی القرآن، طهران، مؤسسة الطباعة و النشر، وزارة الثقافة
و الإرشاد الإسلامی، الطبعة الأولی، 1413ق.

دنقل، أمل، الأعمال الشعریة الکاملة، بلاط، بیروت، دارالعودة (مکتبة مدبولـی)، بلاتا.

الدوسری، أحمد، أمل دنقل شاعر علی خطوط النّار، بیروت، الـمؤسسة ‌العربیة للدراسات و النشر،
الطبعة الثانیة، 2004م.

الراغب الإصفهانی، معجم مفردات ألفاظ القرآن، بیروت، دارالقلم، الدار الشامیة، دمشق، الطبعة الأولی، 1996م.

سلیمان، مـحمد، الـحرکة النقدیة حول تـجربة أمل دنقل الشعریة، بلاط، عمان- الأردن، دارالیازوری العلمیة للنشر و التوزیع، 2007م.

سلیمی، علی، «نـمادهای پایداری در شعر معاصر مصر (مطالعه مورد پژوهانه: أمل دنقل)»، نشریة ادبیات پایداری، شمارة اول، 1388.

الشریف الرضی، محمد بن الـحسین، تلخیص البیان فی مـجازات القرآن، الإعداد: مؤسسة نـهج البلاغة، مؤسسة الطبع و النشر، وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی، الطبعة الأولی، 1407ق.

صافی، محمود،الـجدول فی إعراب القرآن وصرفه وبیانه، الطبعة الأولی، دمشق، بیروت، دارالرشید، بیروت، لبنان، مؤسسة الإیـمان، 1991م.

صفوی، کوروش، از زبان‌شناسی به ادبیات، ج2: شعر، تـهران، انتشارات سورة مهر، چاپ اول، 1383ش.

عبدالتواب، صلاح‌الدین، الصورة الأدبیة فی القرآن الکریم، القاهرة، الشرکة الـمصریة العالـمیة للنشر-لونـجمان، الطبعة الأولی، 1995م.

أبوغالی، مختار علی، «الـمدینة فی شعر أمل دنقل»، أمل دنقل الإنجاز و القیمة، الـمجلس الأعلی للثقافة، القاهرة، سلسلة أبـحاث الـمؤتـمرات، 2009م.

الغرفی، حسن، حواش علی متون أمل دنقل الشعریة، أمل دنقل الإنـجاز و القیمة، الـمجلس الأعلی للثقافة، القاهرة، سلسلة أبـحاث الـمؤتـمرات، 2009م.

عمارة، إخلاص فخری، استلهام القرآن الکریم فی شعر أمل دنقل، دارالأمین، الطبعة الأولی، 1997م.

کیوان، عبدالعاطی، التناص القرآنی فی شعر أمل دنقل، القاهرة، مکتبة النهضة الـمصریة، الطبعة الأولی، 1998م.

الـمناصرة، عزالدین، جـمرة النص الشعری (مقاربات فی الشعر والشعراء والـحداثة ‌والفاعلیة)، عمان- الأردن، دار مـجدلاوی للنشر والتوزیع، الطبعة الأولی، 2007م.

النقاش، رجاء، بین کفافی وأمل دنقل، ضمن کتاب ثلاثون عاما مع الشعر و الشعراء، الکویت، دار سعاد الصباح، الطبعة الأولی، 1992م.

هلال، عبدالناصر، رؤیة العالم فی شعر أمل دنقل، بلاط، العلم و الإیـمان للنشر و التوزیع، 2009م.