عصیان و هنجارگریزی درشعر فروغ فرخزاد و غادة السمان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه شاهد

2 استادیار گروه زبان و ادبیّات عربی دانشگاه شاهد

چکیده

فروغ فرخزاد و غادة السّمان، دو تن از شاعران زن معاصر شعر فارسی و عربی هستند که در عرصة ساختار و مضمون در شعر زمان خویش، خارج از کلیشه­ها و هنجارهای روزگارشان، طبع­آزمایی کرده­اند و در این حوزه به تشخّص سبکی نیز دست یافته­اند. در عین حال، با اشعار هنجارگریزانه و افکار عصیانگرانة خود، روایتگر و نمایان­کنندة بسیاری از ویژگی­ها ومقتضیات جامعة عصر خویش نیز هستند. این پژوهش به شیوة تحلیل محتوای مضمون، به تفسیر و تبیین و تطبیق برخی  مؤلّفه­های شاخص در شعر این دو می­پردازد. از آنجا که این مقایسه، بیشتر در سطح تحلیل متن و بر اساس مضامین مشترک اشعار، بدون درنظر گرفتن ملاحظات تاریخی است، می­توان گفت روش تطبیق براساس مکتب آمریکایی ادبیّات تطبیقی است.  یافته­های پژوهش نشان می­دهد که فروغ و غاده، با زبانی زنانه و نمادپردازی­های شاعرانه، بسیاری از سنت­های خرافی و کلیشه­های رایج روزگار خویش را به چالش می­کشند و گاه نیز با صراحتی شجاعانه و فارغ از گفتمان مردانة مسلط عصر خویش، برخی نابسامانی­های سیاسی و اجتماعی را در شعر خود طرح می­کنند و از مناسبات قدرت در جامعة عصر خویش در موضوعات مربوط به زن شرقی و روزمرگی­های آنان، سخن می­گویند.

کلیدواژه‌ها


ارناؤوط، عبداللطیف، غادة السّمان؛ رحلة فی أعمالها الکاملة، دمشق، دارالمعارف، 1993.

برزگر، عادل، «بررسی مقایسه‌ای بین اجتماعیات، غادة السّمان و فروغ فرخزاد»، پایان­نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد، واحد علوم و تحقیقات، ۱۳۸۷.

ترابی، ضیاءالدین، فروغی دیگر، تهران، مینا، 1375.                                                                                                              

تولایی تهرانی، مهرزاد «درآمدی بر زندگی فروغ فرخزاد»، تهران، کیهان فرهنگی، شمارة 133، ص 20، 1376.

ثامر، فاضل، مدارات نقدیة؛ فی إشکالیة والحداثة والإبداع، بغداد، آفاق عربیه، 1930.

جلالی، بهروز، جاودانه زیستن، در اوج ماندن، مروارید، تهران، چاپ سوم، 1377.

الخطیب، حسام، آفاق الأدب المقارن، عربیاً و عالمیاً، دمشق، دارالفکر، 1999.

السّمان، غادة، عاشقة فی محبرة، بیروت، منشورات غادة السمان، 1992.

                       ، اعتقال لحظة هاربة، بیروت، دارالکتب،الطبعة السادسة، 1996الف.

                      ، أعلنت علیک الحب، منشورات غادة السّمان، بیروت، الطبعة العاشرة، 1996ب.

                       ، الأبدیة لحظة حب، منشورات غادة السّمان، بیروت، 1999.

                       ، الحب من الورید، الطبعة العاشرة، منشورات غادة السّمان، بیروت، 1998.

                       ، الرقص مع البوم، منشورات غادة السّمان، بیروت، 2003.

                       ، عاشقة الحرّیّة، منشورات غادة السّمان، بیروت، 2011.

شفیعی­کدکنی، محمدرضا، شعر معاصر عرب، تهران، سخن، 1380.

                       ، با چراغ و آینه، تهران، سخن، 1390.

شوالیه، ژان و آلن گربران، فرهنگ نمادها، ترجمة سودابه فضایلی، تهران، جیحون، 1382.

عبود عبده، ماجد حمود و غسان السّید، الأدب المقارن، دمشق، دارالفکر، 2001.

العزب، محمدأحمد، ظواهر التمرد فی العصر العربی المعاصر، رسالة الدکتوراه، جامعة الأزهر، کلیة اللغة و الأدب العربی، 1976.

فرخزاد، فروغ، دیوان اشعار، تهران، مروارید، چاپ هفتم، 1379.

                          ، تولدی دیگر، تهران، مروارید، چاپ یازدهم، 1356.

فرزاد، عبدالحسین، دربند کردن رنگین کمان، تهران، چشمه، چاپ سوم، 1385.

                          ، زنی عاشق در میان دوات، تهران، چشمه، 1380.

کابوا، دی پاولا، التمرد والالتزام فی أدب غادة السّمان، ترجمة نورا السّمان وینکل، بیروت، دارالطلیعة، 1992.

کراچی، روح انگیز، دیوان اشعار فروغ فرخزاد، تهران، شقایق، 1383.

مدنی، نسرین، در کوچههای خاکی معصومیت، تهران، چشمه، 1385.

مرادی کوچی، شهناز، شناخت‌نامة فروغ فرخزاد، تهران، قطره، 1379.

مشکین­فام، بتول، «الحب فی کتابات غادة السمان»، بحوث العلوم الانسانیه، العددان 47-48 و صص 147-170، 1384ش.

النابلسی، شاکر، فضّ ذاکرة امرة، بیروت، المؤسسةالعربیة للدّراسات،1990.