آیرونی کلامی در حکایت هایی از کتاب البخلاء جاحظ

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیّات عربی دانشگاه قم

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات عربی دانشگاه تهران

چکیده

آیرونی کلامی از مهم­ترین انواع آیرونی است که در سطح کلام رخ می­دهد و در قالب این تکنیک بیانی، جملات آگاهانه یا ناآگاهانه کارکرد ارجاعی خود را از دست داده و معنای حقیقی را متضاد و واژگونه نشان می­دهند؛ از این­رو نوعی دوگانگی در سخنان گوینده پدید آمده که عمدتا به عنوان شگردی بلاغی کاربرد دارد. آیرونی کلامی در ادبیات عربی با اصطلاح «المفارقة اللفظیة» شناخته شده و به مثابه تکنیکی بیانی برای مقاصد استهزائی به کار می­رود که نمونه­هایی از آن را می­توان در حکایت­های جاحظ مشاهده نمود. در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی حکایت­های کتاب البخلاء پرداخته می­شود و نوع بیان جاحظ در توصیف احوالات بخیلان و ذکر خصوصیت­های اخلاقی آنان از منظر آیرونی کلامی ارزیابی می­گردد. جاحظ در حکایت­های خود از برخی شیوه­های آیرونی کلامی در قالب تهکم، طعن و کنایه، هزل، شوخی­نما و... به قصد استهزاء بخیلان و نقد جامعۀ معاصر خود بهره می­برد.

کلیدواژه‌ها


بهره­مند، زهرا، «آیرونی و تفاوت آن با طنز و صنایع بلاغی مشابه»، زبان و ادب پارسی، ش 45، 9-36، 1389.

الجاحظ، أبی عثمان عمروبن بحر، البخلاء، بیروت، رشاد برس، 2003.

جبر، جمیل، الجاحظ و مجتمع عصره فی بغداد، بیروت، دارصادر، د.ت.

داد، سیما، فرهنگ اصطلاحات ادبی، تهران، مروارید، چاپ چهارم، 1387.

شحادة­علی، عاصم، «المفارقة اللغویة فی معهود الخطاب العربی: دراسة فی بنیة الدلالة»، الجامعةالإسلامیة العالمیة بمالزیا، الأثر، العدد 10، 1-22، د.ت.

الصلح، منح، السخریة فی النثر العربی من الجاهلیة حتی القرن الرابع، رسالة قدمت إلی الدائرة العربیة فی جامعة بیروت الامریکیة لنیل شهادة استاذ علوم، 1953.

عبدالحمید، شاکر، الفکاهة والضحک، کویت، عالم المعرفة، 2003.

العبد، محمد، المفارقة القرآنیة، القاهرة، مکتبة الآداب، الطبعة الثانیة، 2006.

علی، نجاة، «مفهوم المفارقة فی النقد الغربی»، نزوی، العدد 53، 1-12، 2009.

غلامحسین­زاده، غلامحسین، «مقایسه آیرونی با صناعات بلاغی فارسی»، زبان و ادبیات فارسی، سال 19، ش 70، 107-135، 1390.

محمدامین طه، نعمان، السخریة فی الادب العربی حتی نهایة القرن الرابع الهجری، دارالتوفیقیة، 1978.

محمدحسین، عبدالحلیم، السخریة فی ادب الجاحظ، الدار الجماهیریة للنشر، 1988.

مطلوب، احمد، معجم المصطلحات البلاغیة وتطورها، المجمع العلمی العراقی، 1986.

مکاریک، ایرناریما، دانشنامه نظریه­های ادبی معاصر، ترجمة مهران مهاجر و محمد نبوی، تهران، آگه، چاپ سوم، 1388.

میوک، سی، المفارقة، موسوعة المصطلح النقدی، ترجمة د. عبدالواحد لؤلؤة، المؤسسة العربیة للدراسات والنشر، 1993.

وهبه، مجدی، معجم المصطلحات العربیة فی اللغة والادب، بیروت، مکتبة لبنان، الطبعة الثانیة، 1984.