پسوندِ «الف و نونِ» نسبتِ فارسی یا علامتِ مثنّایِ عربی؟ نقدی بر سخنان ناجی معروف و جست وجویی در اَعلام تاریخی بصره

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه خلیج فارس

چکیده

غالباً گمان بر این است که پیوند زبان فارسی با زبان عربی، محدود به واژگان معرّب است؛ ولی شواهد تاریخی نشان می‌دهد که ارتباط میان این دو زبان، ریشه‌دارتر از واژ گان معرّب است. پسوند «الف و نون»، شاهدی مهم در پیوند با تأثیر و نفوذ ریشه دار زبان فارسی در زبان عربی است. از خویشکاری‌های این پسوندِ فارسی، نسبت‌ساز بودن آن است؛ اما نکتۀ جالب توجه، حضور این پسوند در شماری از اَعلام تاریخی بصره است. نخستین کسی که به این نکته اشاره کرده، یاقوت حموی در کتاب معجم البلدان است. سده‌ها پس از یاقوت، ناجی معروف، مورخ معاصر عراقی به این موضوع پرداخت و سخن یاقوت را نادرست انگاشت و این پسوند را نه پسوندِ نسبت‌سازِ فارسی بلکه نشانۀ مثنای عربی تلقی نمود. ایشان به تخطئۀ سخن یاقوت بسنده نکرد، بلکه فراتر از این، پسوند «الف و نونِ» جمع فارسی را نیز همان الف و نونِ مثنّای عربی دانست که واردِ زبان فارسی شده و معنای جمع پیدا کرده است. شواهدِ عینیِ تاریخی و زبانی نشان می دهد که سخن ناجی هم در ارتباط با نظر یاقوت و هم در پیوند با نشانۀ جمع فارسی، نادرست می‌نماید.

کلیدواژه‌ها


آذرنوش، آذرتاش، راه­های نفوذ فارسی در فرهنگ و زبان عرب جاهلی، تهران، توس،  چاپ دوم، 1374.

ابن بطوطه، سفرنامه، ترجمة محمدعلی موحد، تهران، آگاه، چاپ ششم، 1376.

آموزگار، ژاله و احمد تفضلی، زبان پهلوی؛ ادبیات و دستور آن، تهران، معین، چاپ هفتم، 1389.

ابن خردادبه، ابوالقاسم عبیدالله، المسالک و الممالک، لیدن، بریل، 1889.

ابن رسته، أبوعلی احمد، الأعلاق النفیسة، تصحیح دخویه، لیدن، بریل 1892.

ابوالفرج الإصفهانی، علی بن الحسین، الأغانی، تحقیق إحسان عباس، إبراهیم السعافین، بکر عباس، بیروت، دار صادر، الطبعة الثالثة، 2008.

البلاذری، أبوالحسن أحمد، فتوح البلدان، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1988.

الجاحظ، ابوعثمان عمرو، البیان والتبیین، بتحقیق و شرح عبدالسلام محمد هارون، القاهرة، مکتبة الخانجی، الطبعة السابعة، 1998.

الحلفی، أحمد عبدالرزاق و بثینه عبدالوهاب الحلفی، قاموس اللهجة العامیة البصریة (مع أمثال و أشعار شعبیة)، بغداد، مطبعة البعد الثالث للطباعة والتصمیم،  2006.

                              ، قاموس اللهجة العامیة البصریة (مع أمثال و أشعار شعبیة)، بغداد، دارالعباد للطباعة والنشر، 2009.   

  الطبری، محمد بن جریر،تاریخ الرسل والملوک، تحقیق محمد ابوالفضل إبراهیم، القاهرة، دارالمعارف، الطبعة الثانیة، د.ت.

العمری، شهاب­الدین أحمد، مسالک الأبصار فی ممالک الأمصار، أبوظبی، المجمع الثقافی، 1423ق.

مستوفی، حمدالله، نزهة القلوب، به کوشش محمد دبیرسیاقی، قزوین، حدیث امروز، 1381.

معروف، ناجی، «التثنیة فی الأسماء التاریخیة أسلوب عربی قدیم»، جامعة بغداد، کلیة الآداب، العدد الخامس، 5-16، نیسان 1962.

ناتل خانلری، پرویز، تاریخ زبان فارسی، تهران، فرهنگ نشر نو، چاپ هفتم،1382.

نولدکه، تئودور، تاریخ ایرانیان و عربها در زمان ساسانیان، ترجمة عباس زریاب، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چاپ دوم، 1378.

الهمدانی، الحسن بن أحمد بن یعقوب، صفة جزیرة العرب، تحقیق محمد بن علی الأکوع الحوالی، صنعاء، مکتبة الإرشاد، 1990.

یادگار زریران، برگردان ژاله آموزگار، تهران، معین، 1392.

یاقوت الحموی، شهاب­الدین ابوعبدالله، معجم البلدان، بیروت، دار صادر، 1977.

Rentz. G &  Mulligan .W.E, The Encyclopaedia of Islam, (EI2), V.1, Brill, Leiden, 1999.