اسم منسوب عربی و صفت نسبی فارسی (دلالت ها و مقابلۀ همسانی‌ها و ناهمسانی‌ها)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه سمنان

چکیده

یاء نسبت، پرکاربردترین و متداول‌ترین پسوند و یکی از ساده‌ترین افزارهای صفت‌ساز در هر دو زبان عربی و فارسی است که از اتصال آن به پایان اسم‌های مختلف صفت‌های دارای معانی گوناگون ایجاد می‌شود. این گفتار بر آن است در حدّ بضاعتِ خود، ضمن اشاره به آن معانیِ گونه‌گون در عربی و فارسی، پاره‌ای همسانی‌ها و ناهمسانی‌ها را در این زمینه بنمایاند.  از مهم­ترین نتایج این گفتار این است که بیشتر معانی و کارکرد­های حاصل از چسبیدن پسوند یاء نسبت به کلمۀ پایه مانند تعلق به یک اقلیم یا ملیت و نژاد، وابستگی به یک چیز، شباهت در شکل یا رنگ، بیان جنس و مادۀ یک چیز، پیشه و فروشندگی، مذهب و کیش، معنای فاعلی یا مفعولی، قابلیت و لیاقت، دارندگی و... در هر دو زبان عربی و فارسی همسان­اند، ولی در کارکرد­هایی مانند آلوده­بودن به یک چیز، اعتیاد به مصرف ماده­ای، مطابقت با یک چیز، محل خرید و فروش یک چیز و... ناهمسانند . به­طور­کلی همسانی­های این پسوند و   کارکرد­های آن در هر دو زبان بیشتر از ناهمسانی­های آنهاست .

کلیدواژه‌ها


آذرنوش، آذرتاش، فرهنگ معاصر عربی فارسی، تهران، نشر نی، 1379.

ابن یعیش، موفق­الدین علی، شرح المفصل، تصحیح احمد السیداحمد و اسماعیل عبدالغنی، القاهرة، المکبتة التوفیقیة، د.ت.

الاسترآبادی، رضی­الدین، شرح شافیة ابن الحاجب، تصحیح محمد نورالحسن و محمد الزقزاق و محمد محیی­الدین عبدالحمید، قم، پارسا، 1390.

انوری، حسن و حسن احمدی گیوی، دستور زبان فارسی 2، تهران، فاطمی، 1367.

حسن، عباس، النحو الوافی، طهران، ناصرخسرو، 1380.

حلوانی، محمدخیر، المغنی الجدید فی علم الصرف، بیروت، دارالشرق العربی، د.ت.

ذوالنور، رحیم، دستور پارسی، تهران، درخشان، 1343.

شرتونی، رشید، مبادئ العربیة، طهران، اسماعیلیان، 1366.

شریعت، محمدجواد، دستور زبان فارسی، تهران، اساطیر، چاپ هفتم، 1375.

صادقی، علی­اشرف، «شیوه­ها و امکانات واژه­سازی در فارسی معاصر 2»، نشر دانش، ش 65، صص 6-12، مرداد و شهریور1370.

                                  ، «شیوه­ها و امکانات واژه­سازی در فارسی معاصر 5»، نشر دانش، ش 70، صص 39-45، خرداد و تیر 1371.

                                  ، «شیوه­ها و امکانات واژه­سازی در فارسی معاصر 7»، نشر دانش، ش 72، صص 19-23، مهر و آبان 1371.

                                  ، «شیوه­ها و امکانات واژه­سازی در فارسی معاصر 9»، نشر دانش، ش 75، صص 9-15، فروردین و اردیبهشت 1372.

                                  ، «شیوه­ها و امکانات واژه­سازی در فارسی معاصر 10»، نشر دانش، ش 76، صص 15-23، خرداد و تیر 1372.

فرشیدورد، خسرو، دستور مفصل امروز، تهران، سخن، 1382.

                              ، عربی در فارسی، تهران، دانشگاه تهران، 1373.

معین، محمد، اسم مصدر حاصل مصدر، تهران، امیرکبیر، 1369.

                               ، فرهنگ معین، تهران، امیرکبیر، چاپ هشتم، 1371.

مقربی، مصطفی، ترکیب در زبان فارسی، تهران، توس، 1372.

نعمة، آنطوان و غیرها، المنجد فی اللغة العربیة المعاصرة، بیروت، دارالمشرق، الطبعة الثانیة، 2001.