دیالکتیک سنت و مدرنیته در رمان‌های جزیرة سرگردانی و ذاکرة ‌الجسد

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه شیراز

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز

چکیده

مدرنیته گرایش فکری و رفتاری به پدیده‌های نو و کنار گذاشتن سنت‌های قدیمی‌ست. نوگرایی از ابتدای پیدایش در جوامع انسانی واکنش‌های متعددی را به همراه داشت چراکه بر شکل زندگی انسان‌ها تأثیر می‌گذاشت، ورود مدرنیته و مظاهر آن به کشورهای در حال توسعه، از­جمله جوامع ایرانی و عربی، تغییراتی در نگرش و کنش‌های ساکنان این جوامع ایجاد کرد و سبب شد تا نوگرایی تقابلی آشکار با سنت‌های حاکم بر این جوامع پیدا کند. جامعه‌شناشی ادبیات که به اثر ادبی به­عنوان سندی از تحولات جوامع می‌نگرد، سعی دارد رابطة دوسویه و ابعاد گوناگون رویارویی سنت و مدرنیته را در آثار ادبی شرح دهد. پژوهش حاضر دو رمان جزیرة سرگردانی از سیمین دانشور و ذاکرة الجسد از احلام مستغانمی را از دید جامعه‌شناسی انتقادی در چارچوب مکتب اروپای شرقی تحلیل نموده‌، تا تعامل و تأثیرات متقابل سنت و مدرنیته را در ادبیات دو جامعة ایرانی و عربی نشان دهد. در پایان روشن می‌شود که اگرچه ورود مدرنیته به هر دو جامعه هم‌زمان بوده است، اما در رمان جزیرة سرگردانی، تقابل بیشتری را میان ارزش‌های سنتی و مدرن می‌بینیم و در پایان پیروزی با مدرنیته است؛ حال آنکه در ذاکرة الجسد، سنت‌ها همچنان تعیین­کنندة مسیر شخصیت‌های رمان‌اند.

کلیدواژه‌ها


آدورنو، تئودور، درآمدی بر جامعه‌شناسی ادبیات، ترجمة محمدجعفر پوینده، تهران، چشمه، 1381.

امین­مقدسی، ابوالحسن، ادبیات تطبیقی، تهران، دانشگاه تهران، 1387.

ایرانیان، جمشید، واقعیت اجتماعی و جهان داستان، تهران، امیرکبیر، 1358.

جمال­الدین، محمدسعید، ادبیات تطبیقی (پژوهش تطبیقی در ادبیات عربی و فارسی)، برگردان و تحقیق سعید حسام‌پور و حسین کیانی، شیراز، دانشگاه شیراز، 1389.

دانشور، سیمین، جزیرة سرگردانی، تهران، چشمه، 1377.

ذکایی، محمدسعید، جامعه‌شناسی جوانان ایران، تهران، آگاه، 1386.

روشنفکر، کبری و معصومه نعمتی قزوینی، «مبانی نقد اجتماعی در ادبیات»، دانشنامة علوم اجتماعی، دورة 1، ش 4، صص 145-167، 1389.

شایان‌مهر، علیرضا، دایرةالمعارف تطبیقی علوم اجتماعی، تهران، کیهان، 1377.

ظهیری، سیدمجید و محمد مددپور، «کاوشی بنیادین در باب مدرنیته و سنت»، پژوهش‌های اجتماعی و اسلامی، صص 147-163، مرداد و شهریور 1379.

غفاری، مسعود و حسین اطهری، «مدرنیته و جنبش‌های اجتماعی»، علوم اجتماعی، دانشگاه فردوسی مشهد، ش 2، صص 57 -77، تابستان 1383.

غنیمی هلال، محمد، ادبیات تطبیقی، ترجمة سیدمرتضی آیت‌الله­زاده شیرازی، تهران، امیرکبیر، 1371.

فاضلی، فیروز و نسرین کریم‌پور، «جامعه‌شناسی ادبیات شاخه‌ها و روش‌ها»، کتاب ماه ادبیات، ش 45 پیاپی 159، صص 58-65، 1389.

فرهادی، مرتضی، انسان‌شناسی یاری‌گری، تهران، ثالث، 1388.

گلدمن، لوسین، جامعه، فرهنگ و ادبیات، ترجمة محمد­جعفر پوینده، تهران، چشمه، 1376.

گریس، وندی، «حرکت‌های اخیر در جامعه‌شناسی ادبیات»، ترجمة نازنین میرزا بیگی، پیک‌نور، سال دوم، ش 3، صص 134-147، 138.

لوونتال، لئو، «جامعه­شناسی ادبیات»، ترجمة محمد شادرو، جامعه­شناسی ایران، دورة چهارم، ش 1، صص 117-136، 1386 .

لوونتال، لئو، رویکرد انتقادی در جامعه‌شناسی ادبیات، ترجمة محمدرضا شادرو، تهران، نشر نی، 1386.

مستغانمی، أحلام، ذاکرة‌الجسد، بیروت، دارالآداب، الطبعة الخامس عشر، 2000.

ندا، طه، ادبیات تطبیقی، ترجمة زهرا خسروی، تهران، فرزان روز، 1380.

همایون­سپهر، محمد،«چشم‌اندازی بر جامعه‌شناسی ادبیات در ایران»،  جامعه‌شناسی، سال دوم، ش 6، صص 35-50، 1385.

یوست، فرانسوا، «فلسفه و نظریه‌ای جدید در ادبیات»، ترجمة علیرضا انوشیروانی، ادبیات تطبیقی، سال دوم، ش 8، صص 37-56، 1387.