ادب عربی

چکیده

چکیده تحلیل گفتمان روایی با یک رویکرد کل‌گرایانه یکی از شاخه‌های تحلیل گفتمان است. این مقاله سعی دارد محتوای داستان عیناک قدری غادة السمان را در قالب یک پژوهش ساختار محور و با تأکید بر مهمترین مباحث گفتمان روایی مورد اشارة ژرار ژنت نظریه‌پرداز ساختارگرای فرانسوی مورد بررسی و مطالعه قرار دهد. هدف اصلی در این جستار، بررسی سه عنصر زمان، وجه و لحن به­عنوان تکنیک‌های روایتی و کارکرد آنها در به تصویر کشیدن سختی‌ها و مشکلات دنیای زنان در قالب یک داستان فمینیستی است تا علاوه بر کشف تکنیک‌های روایی آن، خواننده را با تفکر نویسنده در باب زنان و موضع‌گیری آنان در برابر محدودیت‌های زندگی شخصی و اجتماعی آشنا سازد. روش کار در این پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی بوده و با تمرکز به کتاب ژنت سعی شده است تا به این پرسش پاسخ دهد که گفتمان روایی تا چه میزان توانسته است در انعکاس درگیری‌های ذهنی نویسنده در باب مشکلات زنان موفق عمل کند؟ زمان‌پریشی، ایجاد پرش‌ها و وقفه‌های داستانی، کانونی‌سازی دوگانه، پررنگ یا کم‌رنگ‌ساختن نقش راوی در مواضع مختلف داستان، حرکت زمانی برای رسیدن به نوعی همزمانی بین داستان و فعل روایت از مهمترین تکینیک‌های روایی است که در این داستان مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

چکیده گفت وگو از سازمایه­های مهم و بنیادین ادبیات داستانی است که همسو و هم ­جهت با ساختار روایی داستان عمل می‌کند و شخصیت‌ها، درون‌مایه، کشمکش‌ها و به­طور کلی طرح اثر را قوام می‌بخشد. نویسندگانِ داستان کودک، در آثار هنری خود به گفت­وگو اهتمام ویژه­ای داشته و آثار آنان با گفت­وگو ارتباطی تنگاتنگ دارد. پژوهش پیش­رو بر آن است که با روش نقد ساختارگرایی و بر اساس مکتب آمریکایی ادبیات تطبیقی، سازمایۀ گفت­وگو را با تأکید بر آموزه­های دینی در دو داستان ماهی سیاه کوچولو اثر صمد بهرنگی و الحدیقة الأجمل اثر زهیر ابراهیم رسام بررسی نماید. برآیند پژوهش نشان می‌دهد که در میان انواع کارکردهای گفت­وگو، پیش­برد عمل داستانی بیش­ترین بسامد را در دو داستان دارد و با وجود همسویی داستان ماهی سیاه کوچولو با آموزه­های دینی­ای همچون یاری رساندن به دیگران، مرگ­اندیشی، نفرت از غرور و دروغ، گاه در آن ناهمگونی­هایی با آموزه­های دینی دیده می­شود مثل سلام نکردن، مسخره کردن دیگران، کتک زدن و.... اما ابراهیم رسام آموزه­های دینی را بیش از بهرنگی در داستان خود آورده و می­توان گفت داستان او مغایرتی با آموزه­های اسلام ندارد و بیش از داستان ماهی سیاه کوچولو با آموزه­های دینی همسو است.

چکیده مجموعة شعری تحوّلات العاشق، اثر ادونیس شاعر نام­آشنا و معاصر عرب است. در این مقاله با تکیه بر روش استقرایی مبتنی بر توصیف و تحلیل، به تبیین مؤلفه­ها­ی سبکی تحوّلات العاشق در لایه­های مختلف ادبی و زبانی پرداخته شده است. در این پژوهش با بررسی کلّی این مؤلفه­ها در دو سطح ادبی و زبانیِ و با تکیه بر مشخّصه­های بارز سبک شعری شاعر به تحلیل سطح فکری پرداخته شده و سطح فکری به‌صورت جداگانه مورد بررسی قرار نگرفته است. با بررسی سطح ادبی می­توان استفادة فراوان از متون دینی و عرفانی(روابط بینامتنی) و به­نوعی گفتمان عرفانی را یکی از شاخصه­های اساسی شعر او برشمرد. هم­چنین در سطح زبانی (بسامد واژگانی و مؤلّفة تکرار)، از آن­جایی که بافت حاکم و مضمونِ کلّی شعر رنگ و بویی دینی و عرفانی دارد، سبک شعری ادونیس، انتزاعی، ذهن­گرا و ارزش­گذار است و استفاده از واژه­های ذهنی و نشان­دار، زبان این شعر را به زبان صوفیانه نزدیک کرده و در نتیجه باعث پیچیدگی و ابهام آن شده است. آرایة تکرار که یکی از مؤلفه­های شعر مدرن محسوب می­شود در این­ شعر به طرز هنرمندانه­ای به کار گرفته شده و علاوه بر آهنگین نمودن کلام، به واژه­ها بار عاطفی و معنایی خاصی بخشیده است.

چکیده بینامتنیت تکنیکی است که در شعر معاصر عرب کاربرد فراوانی پیدا کرده است. با توجه به تعریف‌هایی که سردمداران این نظریه از جمله بارت و کریستیوا و بسیاری از ناقدان عرب از آن داده‌اند باید گفت که آنها این نظریه را به­عنوان پدیده‌ای اسلوبی و ساختاری به شمار آورده‌اند که در آن هیچ تأثیر و تأثری میان متن مبدأ و مقصد و نیز ارجاع خواننده به متن مبدأ قائل نمی‌شوند. در حالی که این گونه نیست و این پدیده در شعر معاصر عرب علاوه بر نقش ساختاری‌اش، به نوعی یک وظیفة ابزاری در متن مقصد ایفا و باعث ایجاد یک رابطة تأثیر و تأثر میان دو متن مبدأ و مقصد می‌شود. بدین ترتیب که شاعران با بکارگیری یک بینامتن، تصویر و معنایی که در متن پیشین (مبدأ) ابداع شده را به­عنوان ابزاری در راستای تأیید مقصود خویش و تأثیر هر چه بیشتر بر خواننده بکار می‌گیرند.  از این حیث برآن شدیم تا با بررسی پرکاربردترین انواع بینامتنیت، یعنی بینامتنیت قرآنی در شعر محمد القیسی علاوه بر تأیید نظریه ابزاری بودن بینامتنیت (جدای از ساختاری بودن آن) و نیز تأثیر متن پیشین بر متن کنونی به بیان چگونگی استفاده شاعر از تصاویر قرآنی در راستای هدف خویش بپردازیم. از یافته‌های تحقیق بر می‌آید که شاعر با استفاده از این تکنیک آیات قرآن و تصاویر حاصل از آنها را در چهار محور اصلی بکار گرفته است: 1. ایجاد رابطه عکس و استفاده از تصاویر قرآنی در معنای متناقض برای بیان عمق فاجعه، 2. استفاده از تصاویر قرآنی که بیانگر امید و امداد الهی هستند برای امید بخشی به ملت و مبارزان فلسطینی، 3. استفاده از تصاویر قرآنی که در وصف ستمگران و کافران می‌باشند، 4.  استفاده از تصاویر قرآنی بیانگر بیدارسازی و انذار برای بیدارسازی ملت فلسطین.

چکیده طرح مجدد متون ادبی قدیم و اشاره به فرهنگ و تاریخ گذشته در شعر معاصر و به کارگیری امروزین آن یکی از شگردهای شاعران معاصر عرب است. عبدالوهاب البیاتی یکی از شاعرانی است که از فرهنگ و ادب دورة جاهلی عرب در شعر خود سود جسته است. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی به تجلی فرهنگ و ادب جاهلی در شعر البیاتی پرداخته است که مراد از فرهنگ و ادب آنان شعر، اسطوره، تفکّرات، آداب و رسوم و ضرب­المثل­هایی است که در شعرشان نمایان است. از یافته­های پژوهش حاضر این است که برخی از خلق و خوی عرب جاهلی چون سخا و بخشش، برخی از تفکّرات آنها چون «غراب البین»، برخی از شیوه­های شعری چون «وقوف بر اطلال»، برخی از ضرب المثل­ها و اشعار جاهلی در شعر بیاتی تجلی پیدا کرده و شاعر در بیشتر موارد در پیوند تجربة شعری خود با ادب جاهلی و به کارگیری آن موفّق بوده است. بارزترین وجه این پیوند، سرگردانی شاعر جاهلی در صحراها و جدایی از معشوق است که با تجربیات زندگی بیاتی به­عنوان شاعری آواره و به دور از معشوق (وطن اصلی) تعامل برقرار کرده است.

چکیده شعر سال­های اخیر زبان عربی به شدت تحت تأثیر جریان­های مسلط بر حوزه­های فکری و فرهنگی است؛ شاعران با توسعه بخشیدن به آگاهی­های خود، با حفظ چارچوب­های هنری،
شعرشان را در مسیر اندیشه حرکت می­دهند. آن­ها در تلاشند تا بدین­وسیله بین هنر و آگاهی­های انسانی، ارتباط برقرار نمایند. از­جمله شاعران معاصر عربی، که نوگرایی توأم با اندیشه­ورزی در شعرش نمود می­یابد مرام المصری شاعری سوری است. او در اشعارش به ویژه در مجموعة  أنظر إلیک مقولة هستی­شناسی خویش را  با تجربه­های زیست، در هم آمیخته است و به­عنوان یک زن می­خواهد بین دغدغه­های انسانی مرتبط با مسئلة زنان و آگاهی­های فلسفی با ساختار هنری شعرش رابطه برقرار نماید. بر همین اساس مطالعه و بررسی نشان می­دهد که مجموعة حاضر، قابلیت خوانش بر مبنای دیدگاه­های فمنیستی_-اگزیستانسیالیستی سیمون دوبووار را دارد؛ چرا که شاعر  توانسته است با اتخاذ زبانی ساده و حفظ چارچوب­های هنری در فضایی متفاوت، تجربه­های شرقی_-غربی خویش را دربارة زن به تماشا گذارد. نتیجة این نوشته نشان می­دهد که مقوله­هایی همچون دغدغه­های حضور واقعی زن، بحران هویت، نقش­­آفرینی زنان و مسئلة خود از مهم­ترین مؤلفه­های مشترک بین شعر المصری و نگرش دوبووار است و البته ممکن است شاعر به­عنوان یک آفرینشگر خلاق، گاهی نگرش­هایش با الگوهای قبلی سازگار نباشد که از­جمله آن­ها باید به مقولة توجه شاعر به خود در پرتو حضور اجتماعی و تکیه بر عناصر هویت­بخش هستی اشاره کرد.

چکیده مدرنیته گرایش فکری و رفتاری به پدیده‌های نو و کنار گذاشتن سنت‌های قدیمی‌ست. نوگرایی از ابتدای پیدایش در جوامع انسانی واکنش‌های متعددی را به همراه داشت چراکه بر شکل زندگی انسان‌ها تأثیر می‌گذاشت، ورود مدرنیته و مظاهر آن به کشورهای در حال توسعه، از­جمله جوامع ایرانی و عربی، تغییراتی در نگرش و کنش‌های ساکنان این جوامع ایجاد کرد و سبب شد تا نوگرایی تقابلی آشکار با سنت‌های حاکم بر این جوامع پیدا کند. جامعه‌شناشی ادبیات که به اثر ادبی به­عنوان سندی از تحولات جوامع می‌نگرد، سعی دارد رابطة دوسویه و ابعاد گوناگون رویارویی سنت و مدرنیته را در آثار ادبی شرح دهد. پژوهش حاضر دو رمان جزیرة سرگردانی از سیمین دانشور و ذاکرة الجسد از احلام مستغانمی را از دید جامعه‌شناسی انتقادی در چارچوب مکتب اروپای شرقی تحلیل نموده‌، تا تعامل و تأثیرات متقابل سنت و مدرنیته را در ادبیات دو جامعة ایرانی و عربی نشان دهد. در پایان روشن می‌شود که اگرچه ورود مدرنیته به هر دو جامعه هم‌زمان بوده است، اما در رمان جزیرة سرگردانی، تقابل بیشتری را میان ارزش‌های سنتی و مدرن می‌بینیم و در پایان پیروزی با مدرنیته است؛ حال آنکه در ذاکرة الجسد، سنت‌ها همچنان تعیین­کنندة مسیر شخصیت‌های رمان‌اند.

چکیده در این نوشتار بر پایة روش تحلیلی ـ توصیفی و با استفاده از نقد جامعه‌شناسی نمایشی به بررسی داستان­های کوتاه الساقطة و من وراءالحجاب نوشتۀ ذنون ایوب (از نوگرایان ادبیات داستانی معاصر عراق) بر اساس نظریات اروینگ گافمن (1922-1982) پژوهشگر کانادایی حوزة مطالعات جامعه­شناسی و انسان­شناسی) می­پردازیم تا چگونگی لکه­دارشدن هویت اجتماعی­ شخصیت­های داغ خورده در کنش متقابل با افراد سالم و توانمندی اجرایی آنان را بررسی کنیم. یافته­های پژوهش نشان می‌دهد که فاش شدن نابهنجاری داغ­خورده در داستان الساقطة سبب به حاشیه رفتن، عدم پذیرش، و افزایش شکاف بین وی و جامعه می‌شود که در پی آن شخص در موقعیت­های بحرانی قرار می­گیرد؛ اما شخص داغ خورده در من وراءالحجابمی­تواند با کنترل حریم پشت صحنه و پایبندی به نقش اجتماعی­اش، راز خود را از دیگران پنهان دارد، و اجازه ندهد، هویت اجتماعی­اش خدشه­دار ­شود. افزون بر این، دیگر یافته­های این جستار بیانگر این است که علت داغ در هر دو داستان، دلبستن به عشقی ممنوعه است؛ رابطه سهام با احسان بدون رعایت ضوابط عرفی و اجتماعی در من وراء الحجاب  و نیز ارتباط نامشروع زن روسپی با آدمهای هرزه در الساقطة، لذا برای تبیین این دو رویکرد، شیوۀ اجرای شخصیّت­های اصلی دو داستان، کنش­ها، هنجارشکنی­ها و چگونگی داغ خوردن و میزان توانمندی داغ خورده در برخورد با افراد مقبول جامعه، و واکنش اطرافیان آنها در قبال ننگ، براساس نظریة گافمن مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است.

چکیده ناجی العلی از جملة هنرمندانی است که با درک جایگاه متون چندرسانه‌ای، ادبیات و فرهنگ عربی را در آثار خویش به شکل‌های مختلف انعکاس داده است. مطالعة کیفیت کاربرد بینامتنیت به­عنوان یک استراتژی متنی در آثار ناجی العلی، هدفی است که پژوهش حاضر بر مبنای
آن نگاشته شد. بدین منظور نگارندگان ذیل این پرسش که بینامتنیت چه تأثیری بر فرم و محتوای آثار العلی داشته است، این جستار را به سرانجام رساندند. در فرآیند بررسی روابط بینامتنی موجود بین ادبیات عربی و هنر کاریکاتور نزد العلی، استخراج و دسته‌بندی شد. با تحلیل نمونه‌ها این نتایج بدست آمد:بینامتنیت در آثار ناجی العلی، از جنبة ساختاری، گاه در طرحِ اثر وگاه فقط به­صورت یک یا چند کلمه استفاده شده است. نوع دیگری هم وجود دارد که از هر دو گزینه یعنی الگوی اثر و استفاده از متن، بهره می­برند. اما از نظر محتوا و درون­مایه، العلی در به کارگیری بینامتنیت تلاش کرده است تا ضمن استفاده از مفاهیم مقبول نزد ملت‌ها، ذهن مخاطب را به سمتی هدایت کند که رنج در به کارگیری بینامتنیت تلاش کرده است تا ضمن استفاده از مفاهیم مقبول نزد ملت‌ها، ذهن مخاطب رابه سمتی هدایت کند که رنج فلسطین را دریابد. این تلاش ناجی العلی در انواع مختلف بینامتنیت تاریخی، مذهبی، فولکوریک و فرهنگ جهانی قابل مشاهده است که راهبردهای
تضاد، تعجب، طرح سوال، طنز تلخ و... برای بیان آنها به تناوب مورد استفاده قرارگرفته­اند.

چکیده الوصول اثر نویسندة معاصر لبنانی، عبدالقدوس امین به­عنوان یکی از آثار شاخص در حوزة مقاومت به انعکاس زندگی «أم یاسر»، یکی از شخصیت­های تأثیرگذار در جبهة مقاومت می­پردازد. این اثر به دنبال معرفی چهرة واقعی زن مسلمان به جامعه اسلامی است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی_– حلیلی ضمن معرفی اثر به جامعة ادبی، سعی در واکاوی شخصیت ارائه شده از قهرمان را دارد. شخصیتی چند­بعدی که در زندگی فردی، اجتماعی، سیاسی و حتی نظامی نمونة یک زن موفق است و نویسنده به خوبی با چینش منسجم حوادث، سیر تحولی و رو به کمال شخصیت را به تصویر می­کشد. بررسی کتاب، نشان می­دهد نویسنده با معنا­محوری، خود را در قید ساختار روایت­ نویسی قرار نداده و سبک نگارش او بین خاطره ­نویسی و رمان­ نویسی در نوسان است. او در ترسیم  شخصیت قهرمان خود، با تمرکز بر جریان مقاومت، بیشتر به تبیین این بعد ازشخصیت أم یاسر پرداخته، هرچند از شاخصه­های فردی و معنوی او نیز غافل نمانده است و از پشتوانه­ها و زمینه­های فکری و تربیتی او نیز سخن می­گوید.

چکیده نمادگرایی معاصر عربی، پس از پیدایش مکتب سمبولیسم در فرانسه هویدا شد. شاعران و نویسندگان عرب زبان ضمن استقبال از این مکتب و بکار بستن نمادهای مختلف در آثار ادبی، این تعبیر های غیر مستقیم را برای بیان اندیشه­های خود مورد استفاده قرار دادند تا شاید بتوانند با کاربرد این نمادها تصویر روشنی از دغدغه­های انسان معاصر را به خوانندگان عرضه کنند. متوکل طه شاعر نامدار فلسطینی از­جمله شاعران عصر حاضر است که در اشعار خود به­صورت رمزگونه و غیر مستقیم به مشکلات مردم فلسطین، اشاره نموده است. جستار حاضر بر آن است تا با تبیین هویت سنت­های شعری و کارکردهای آن در شعر متوکل طه و تأثیر نمادهای سنتی در ساختار قصاید وی جهت­گیری­های فکری شاعر را از طریق تحلیل اشعار نمادین او  نشان دهد و در این راستا با روش تحلیلی - توصیفی به تتبع در دیوان متوکل طه پرداخته تا با تحلیل مضامین نمادین آن، پیوند این سمبلها را با تجربیات درونی این شاعر فلسطینی و همچنین میزان مطابقت این رمزها را با اهداف مدنظر وی بررسی نماید. یافته­های این پژوهش نشان می­دهد که نمادهای سنتی به کار گرفته شده در دیوان اشعار متوکل طه، در واقع  بیانگر تجربیات درونی شاعر از دغدغه­های هم­وطنان خویش است و نمادهای شعری او توانسته ضمن تأمین وجوه زیبا­شناختی، در کنش های انسانی و اجتماعی نسبت به کشور فلسطین نیز مؤثر واقع شود.

چکیده وحدت اسلامی از موضوعاتی است که از همان بدو ظهور اسلام مورد توجه پیامبر اعظم^(ص) و امامان معصوم^(ع) بوده و ایشان همواره تلاش داشته­اند تا از طریق نهادینه­سازی اصول اسلامی مسلمانان را از تفرقه بازداشته و تعالیم وحدت­جویانة فراموش­شده را دگرباره در عرصة تعاملات بشری متبلور سازند. در این راستا اکثر شاعران عرب نیز همّت بر آن گماشته­اند که مسلمانان را به وحدت اسلامی فراخوانده و رگه­هایی از حمیّت اسلامی را بر لوح اندیشة آنان نقش زنند. احمدمحرم از­جمله شاعرانی است که در جای‌جای دیوانش نمایه­هایِ دعوت به وحدت اسلامی به چشم می­خورد. هدف از پردازش شعر وی از منظر رخدادهای وحدت­جویانه، تبیین نحوة نگرش شاعر به مقولة وحدت و اتّحاد، و بیان تکیه­گاه­های محوریِ اندیشة او در طرح چنین مضامینی است. نتایج پژوهش نشان می­دهد مسائلی چون: نقد شرایط اسفناک سیاسی و اجتماعی حاکم بر بلاد عربی، ارائة الگوی کلانِ وحدتِ اسلامی و نه وحدت عربیِ صِرف؛ برجسته­سازیِ جلوه­های حماسی و شور عربیّت به­عنوان عاملی انگیزشی برای تثبیت مقولة­  وحدت؛ استناد به آموزه­های قرآن کریم به­عنوان پشتوانه­ای سِتُرگ برای عینیّت­بخشی به مضامین وحدت­گرایانه مطمحِ نظر شاعر بوده است. نگارنده در این پژوهش با تکیه بر روش توصیفی- تحلیلی (کتابخانه­ای) به تبیین تکیه­گاه­های شعری احمدمحرم در حوزة مضامین وحدت­گرایانه می‌پردازد.

چکیده در این پژوهش ابتدا به ادبیات مقاومت، فراخوانی تاریخ و میراث کهن، زندگی شرقاوی و آثار او و معرفی نمایشنامة الحسین ثائراً شهیداً پرداخته شده سپس شاخص­های ادبیات مقاومت چون سازش­ناپذیری، مبارزه با ستم، بیدارسازی وجدان­های خفته، دفاع از مظلومان، جهاد و شهادت­طلبی، استقامت و شکیبایی زنان و ادامه دادن راه شهیدان با محوریت حماسة کربلا و قیام امام حسین^(ع) مورد تحلیل قرار گرفته است. شرقاوی در این نمایشنامه با الهام از این واقعیت تاریخی و میراث ارزشمند دینی، واقعیت‌های موجود در جامعة مصر را به چالش کشیده و به بیان حوادث و مشکلات اجتماعی و سیاسی جامعة عصر خود می­پردازد. هدف اصلی این جستار تحلیل عناصر پایداری در این نمایشنامه است. یافته­ها حاکی از آن است که شرقاوی با بازگو کردن قیام امام حسین^(ع) و نهضت عاشورا و تبیین رسالت آن، ملت خود را به ظلم­ستیزی، شهادت­طلبی، برقراری عدالت، جهاد، مبارزه و ایستادگی در برابر متجاوزان و زورگویان دعوت می­کند.