تحلیل ادبی و بلاغی قصیده‌‌ هائیّۀ منسوب به امام رضا(ع)؛ رهیافتی به آرمانشهر رضوی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه گیلان

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه گیلان

چکیده

قصیده هائیّه منسوب به امام هشتم، حضرت علی بن موسی الرضا(ع)، از جمله مصادیق عینی تعلیم و روشنگری در سطح فردی و اجتماعی است که امام(ع) در آن، هنجارها و ناهنجاری­های اخلاقی و پیامدشان را با زبانی بلیغ و ادبیّاتی نافذ یادآور شده‌اند. مقالۀ حاضر بر آن است تا به روش تحلیل محتوای کیفی، کارکرد سازه­های بلاغی و زبانی را در تأثیرگذاری هرچه بیشتر کلام امام رضا(ع) و انتقال بهتر معانی مورد نظر ایشان(ع) در قصیدۀ مزبور تبیین و تحلیل نماید. برآیند پژوهش نشان می­دهد امام(ع)، با به کارگیری اسلوب خِطابی و پی­ریزی زیرساخت­های تأثیرگذار بلاغی و ادبی، بر بنیادها و آموزه­های تربیتی گرانسنگی تأکید دارند؛ بدین منظور در جای جای قصیده، استفادۀ آگاهانه و خلّاقانه از شگردهای کارآمد بلاغی، موجب زیبایی و جذّابیّت اشعار گردیده و کاربرد فنونی نظیر: تکرار، تلمیح، تمثیل، آشنایی زدایی، ندا، ندبه، مراعات النظیر، مذهب کلامی، استفهام تقریری، ارسال مَثَل، ایضاح بعد از ابهام، حُسن خِتام و غیره به برجسته سازی گمراهیِ ناشی از غرور، طمع ورزی، ستمگری و عدم صیانت زبان نظر دارد، ضمن آن که توجّه مخاطبان را از طریق بیان تصویری مفاهیم انتزاعی و استخدام واژگان عاطفی و انسانی- همراه با ارائه دلایل منطقی- به مرگ­اندیشی و بیدار کردن وجدان­های خفته معطوف می­سازد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.

ابن أبی الإصبع، عبدالعظیم، بدیع القرآن، ترجمۀ علی میرلوحی، مشهد، آستان قدس رضوی، 1368.

ابن منظور، جمال‌الدّین، لسان العرب، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1416.

اسفندیاری، مصطفی و حسن عبد اللهی و علیرضا نادریان، «محسّنات لفظی در کلام امام رضا و امام سجّاد(ع)»،  فرهنگ رضوی، سال سوم، ش 9، صص 152- 125، 1394.

اصیل، حجّت‌الله، آرمانشهر در اندیشة ایرانی، تهران، نشر نی، چاپ دوّم، 1381.

بشر، کمال محمّد، علم اللّغة العامّ (الأصوات)، قاهرة، دار المعارف، ط7، 1980.

بهشتی، سعید و شیرین رشیدی، «اصول تربیت عقلانی بر مبنای سخنان امام رضا(ع)»، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، سال 21، ش 18، صص67- 51، 1392.

تفتازانی، سعدالدین مسعود، مختصر المعانی فی تلخیص المفتاح، قم، مصطفوی، د.ت.

ـــــــــــــ ، المطوّل، بی جا، دار الکوخ، 1387.

پهلوان­نژاد، محمّد­رضا و مهدی رجب­زاده، «تحلیل متن­شناسی زیارتنامۀ حضرت امام رضا(ع) بر پایه نظریۀ کنش گفتار»، مطالعات اسلامی- فلسفه و کلام، ش 2، صص54- 37، 1389.

جبّاری، محمّدرضا، مکتب حدیثی قم، شناخت و تحلیل مکتب حدیثی قم از آغاز تا قرن پنجم هجری، قم، زائر آستانه مقدّسه، 1384.

جرجانی، عبدالقاهر، دلائل الإعجاز فی القرآن، ترجمة سیّدمحمّد رادمنش، مشهد، آستان قدس رضوی، 1368.

حرّانی، حسن بن علی بن شعبه، تُحف العقول، قم، انتشارات اسلامی، 1404.

حسن، عبّاس، النحو الوافی، تهران، آوند دانش، 1425.

حیدری، فاطمه، چشم‌اندازهای آرمانشهر در شعر فارسی، تهران، دانش نگار، 1387.

الخطیب القزوینی، محمّد، الإیضاح فی علوم البلاغة، لبنان، دار الکتب العلمیّة، 1424.

الخطیب القزوینی، محمّد، الإیضاح فی علوم البلاغة، تحقیق لجنة من أساتذة کلیة اللغة العربیة بالجامع الأزهر، القاهرة، مطبعة السنة المحمدیّة، د.ت.

دهخدا، علی‌اکبر، امثال و حکم، تهران، امیرکبیر، چاپ دهم، 1377.

رازی، نجم‌الدّین، مرصاد العباد من المبدأ إلی المعاد، به اهتمام محمّدامین ریاحی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ پنجم، 1373.

رجائی، محمّد خلیل، معالم البلاغة در علم معانی و بیان و بدیع، مرکز نشر دانشگاه شیراز، چاپ چهارم، 1376.

رحیمی، مرتضی، «آداب دانش‌اندوزی در سخنان امام رضا(ع)»، فرهنگ رضوی، سال سوم، ش 11، صص162- 133، 1394.

شفیعی کدکنی، محمّدرضا، موسیقی شعر، تهران، انتشارات توس، 1358.

شمیسا، سیروس، نگاهی تازه به بدیع، تهران، انتشارات فردوس، چاپ دوّم، 1368.

شیرازی، احمدامین، آیین بلاغت: شرح مختصر المعانی، قم، فروغ قرآن، چاپ چهارم، 1380.

العاکوب، عیسی علی، المفصّل فی علوم البلاغة العربیة (المعانی، البیان، البدیع)، منشورات جامعة حلب، 1421.

فاضلی، محمّد، دراسة و نقد فی مسائل بلاغیة هامّة، مشهد، دانشگاه فردوسی، 1365.

فیض کاشانی، محسن، اخلاق حسنه، ترجمۀ محمّد باقر ساعدی، تهران، پیام آزادی، 1369.

قلقیلة، عبده عبدالعزیز، البلاغة الإصطلاحیّة، قاهرة، دار الفکر العربی، الطبعة الثانیة، 1412.

قنسولی، بهزاد و خلیل قاضی­زاده و مجید الهی، «تحلیل گفتمان امام رضا(ع) از منظر برنامۀ هدایت اعصابی – زبانی»، مطالعات ادبی متون اسلامی، سال اول، ش 2، صص104- 91، 1391.

قویمی، مهوش، آوا و القا، تهران، انتشارات هرمس، 1383.

قیروانی، ابن رشیق، العمدة، بیروت، مکتبة الهلال، 1416.

مازندرانی، محمّد هادی بن محمّد صالح، انوار البلاغة، به کوشش محمّدعلی غلامی­نژاد، تهران، نشر قبله، 1376.

المدرّس التبریزی، محمّدعلی، الدرّ الثمین أو دیوان المعصومین(ع)، تقدیم و إشراف آیة الله جعفر السبحانی، قم، مؤسّسة الإمام الصادق(ع)، 1383.

مرتضوی، سیّدمحمّد، نهضت کلامی در عصر امام رضا(ع)، مشهد، مؤسّسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، 1375.

مصباح یزدی، محمّدتقی، ره توشه، قم، انتشارات آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، چاپ ششم، 1391.

معرفت، محمّدهادی، جامعة مدنی، قم، نشر التّمهید، 1378.

مور، تامس، آرمانشهر، ترجمۀ داریوش آشوری و نادر افشار­، تهران، خوارزمی، 1361.

منصور میر­احمدی و امیر رضائی­پناه، «تحلیل گفتمان مناظره­ها و مجادله­های حضرت رضا(ع) با دگرهای گفتمانی»، فرهنگ رضوی، سال چهارم، ش 14، صص 96- 75، 1395.

نوری طبرسی، میرزاحسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، الطبعة الثالثة، 1411.

وحیدیان کامیار، تقی، بدیع از دیدگاه زیبایی شناسی، تهران، انتشارات دوستان، 1379.