تحلیل زیباشناختی وصف طاق بستان در شعر ناصح‌الدّین الأرّجانی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه شهید چمران اهواز

2 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه آزاد اسلامی واحد آبادان

3 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه آزاد اسلامی واحد آبادان

چکیده

قاضی ناصح­الدین ارّجانی (460 – 544) از مفاخر استان خوزستان و از برترین شاعران عربی­سرای ایرانی در دورة سلجوقیان است که علاوه بر تصدی منصب قضا در شهرهای خوزستان و فارس، شاعری پرآوازه و شیرین‌سخن بود. بیشتر تذکره­نویسان او را عربی­الأصل و از احفاد انصار دانسته­اند. صاحب­نظران و ناقدان قدیم همواره به او عنایت داشته و شعرش را ستوده­اند. وی از پیشکسوتان دانش بلاغت بوده و اشعار او محل استناد کتب بلاغت قرار گرفته است؛ امّا متأسفانه با وجود مقام والایش در علم بلاغت و استعداد هنری­اش در شعر و ادبیات عربی، کمتر در محافل علمی و ادبی ایران شناخته شده است. در برخی مدایح و وصف­های این شاعر، احیاناً بحران روحی عمیقی نسبت به فروپاشی تمدن عربی ـ اسلامی و چالش ارزش­های سیاسی، اجتماعی واقتصادی آن قابل­ملاحظه است. همو، در گذری که به منطقه قرمیسین (کرمانشاه کنونی) داشته، با نگاهی تأمّلی و حکمت­آمیز، در قصیده­ا­ی 65 بیتی به توصیف منطقة باستانی و آرکائیک طاق بستان، نگاره­ها و سنگ­نوشته­های آن پرداخته است که می‌توان این قصیدة بائیه را، نخستین و ­برترین چکامه‌ای دانست که در توصیف ایوان طاق بستان و عظمت و فضیلت شهریاران ساسانی به زبان عربی سروده شده است. هدف این مقاله، نگرشی تحلیلی و زیباشناختی به قصیدة ناصح­الدین ارّجانی در توصیف ایوان طاق بستان، است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.

آریان‌پور، امیراشرف، «طاق بستان، نقش‌ها و سازهایش»، هنر موسیقی، ش ۷۹، ، صص ۳5– ۳0، 1386.

آل‌داوود، صدیقه، «طاق بستان، نمونه‌ای از نگاره‌های دوران ساسانی»، زمان، ش ۴۴، ، صص ۵8–۵7، 1380.

ابن الأثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، 1966.

ابن خلکان، وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، تحقیق احسان عباس، بیروت، دارصادر، د.ت.

ابن الدیامیطی، انتقاء، المستفاد من ذیل تاریخ بغداد لإبن النجار، محفوظ بدارالکتب المصریة تحت رقم 296، د.ت.

ابن الکثیر، البدایة والنهایة فی التاریخ، مصر، مطبعة السعادة، 1932.

الأرجانی، أحمد بن محمد ، دیوان، تحقیق محمد قاسم مصطفی، بغداد، وزارة الثقافة، 1979.

الإصفهانی، عمادالدین ، خریدة القصر و جریدة العصر، (القسم العراقی ج1و2)، تحقیق محمد بهجة الأثری، مطبعة المجمع العلمی العراقی، 1964.

پورنامداریان، تقی، سفر در مه، تهران، نگاه،1381.

تفتازانی، سعدالدین، مختصر المعانی، قم، منشورات دارالفکر، 1411.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، المطول، و بهامشه حاشیة السید میرشریف، قم، مکتبة الداوری، 1416.

حموی‌، یاقوت، معجم البلدان‌، بیروت، دارصادر، 1955. 

الحنبلی، ابن العماد ، شذرات الذهب فی أخبار من ذهب، القاهرة، مکتبة القدسی، 1931.

الخفاجی، الشهاب، ریحانة الألبا، تحقیق عبدالفتاح محمد الحلو، مطبعة عیسی البابی الحلبی، 1967.

السبکی، شیخ بهاءالدین، عروس الأفراح فی شرح تلخیص المفتاح، تحقیق عبدالحمید هنداوی، بیروت، المکتبة العصریة، 2003.

السبکی، تاج‌الدین، طبقات الشافعیة الکبری، تحقیق محمد الحلو وزمیله، مطبعة عیسی البابی، 1964.

سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الأنساب، بغداد، مرجلیوث، د.ت.

شکیب، محمود و مقدیمی، یعقوب، «بررسی تطبیقی اسب در اشعار امرؤالقیس و منوچهری دامغانی»، بهارستان سخن، دورة 7، ش 17، صص 180 – 157، 1390.

الشیبانیّ التبریزی، یحیى بن علی بن محمد أبو زکریا، شرح القصائِد العشر، عنیت بتصحیحها وضبطها والتعلیق علیها للمرة الثانیة، إدارة الطباعة المنیریة،1352.

الصفدی، صلاح­الدین ، الوافی بالوفیات، التحقیق أحمد الأرناؤوط وترکی مصطفى، بیروت، دار إحیاء التراث، 1420.

الطاهر، علی‌جواد، الشعر العربی فی العراق وبلاد العجم فی العصر السلجوقی: من أواسط المئة الخامسة إلى أواسط المئة السادسة، بغداد، مطبعة المعارف، 1958.

العباسی، عبدالرحیم بن عبدالرحمن بن أحمد، أبوالفتح، معاهد التنصیص على شواهد التلخیص، التحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید، بیروت، عالم الکتب، د.ت.

قنوات، عبدالرحیم، «قاضی ناصح الدین ارجانی»، مطالعات اسلامی، ش 45 و 46، صص 298 - 287، 1378.

کریستین سن، ایران در زمان ساسانیان، ترجمة رشید یاسمی، تهران، امیرکبیر، 1371.

مصطفی، محمد قاسم، «منزلة الأرّجانی الأدبیّة»، التربیة و العلم، العدد 4، صص 36- 9، 1981.

نعمتی، نورالدین، «زندگی و زمانة قاضی ناصح­الدین الارّجانی؛ بلاغی فراموش­شده»، سبک­شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب) دانشگاه تهران، سال پنجم، ش 4، صص 395 – 385، 1391.

الهاشمی، السیّد أحمد، جواهر البلاغة فی المعانی والبیان والبدیع، ضبط وتدقیق وتوثیق د. یوسف الصمیلی، بیروت، المکتبة العصریة، 1999.