فرایند معناسازی در داستان ذوالقرنین در قرآن کریم

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار زبان و ادبیات عربی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

چکیده

داستان، یکی از اسلوب­های مهم و کاربردی قرآن برای انتقال معانی و مفاهیم است. جستار پیش رو، با هدف گام‌نهادن در این مسیر و انتقال معانی و کاربردی­کردن مفاهیم قرآنی، از نشانه ـ معناشناسی گفتمانی استفاده کرده است که رویکردی نوین در تحلیل و سنجش متن به شمار می­رود. رویکردی که به عنوان رهیافتی نو در نقد ادبی، امکان تحلیل روشمند متون را فراهم می­کند. داستان ذوالقرنین در قرآن کریم، ظرفیت مطالعه از دیدگاه نشانه ـ معناشناختی را دارد. داستان مهمی که با هدف تربیتی و تبلیغ ارزش­ها بیان شده و یکی از الگوهای مهمی را که در جهان انسانیت نقش داشته­اند، به تصویر می‌کشد. از این رو، نگارنده با هدفِ به دست دادن طرحی از فرایند تولید و صورت­بندی معنا در داستان ذوالقرنین، در جستجوی فرایند گفتمانی حاکم بر داستان مذکور است. یافته­ها نشان می­دهد که گفتمان حاکم بر داستان ذوالقرنین (در سفرهای سه­گانه، به ویژه در سفر سوم با هدف ساخت سد) کنش­محور است. کارکرد کنشی، نقش مهمی در فرایند روایی داستان دارد و فضای کنشی، فرایند تولید معنا را کنترل می­کند. کنشگران، با کسب توانش و طی یک فرایند کنشی، از بحران معنا، رهایی یافته و از وضعیت سلبی انفصال از امنیت به وضعیت ایجابی اتصال به امنیت رسیده­اند؛ ضمن آنکه پیش از این، ابژۀ ارزشی را توسط نیروی بیرونی از دست داده بودند و طی این فرایند، موفق به تصاحب ابژۀ ارزشی شده و با ارزشِ کمی و کیفی پیوست یافتند.

کلیدواژه‌ها


منابع

قرآن کریم.

آتش­سودا، محمدعلی و رضا نکوئی (1396)، «روایت­شناسی داستان کوتاه مرثیه برای ژاله و قاتلش بر اساس الگوهای کنشی و شَوِشی گرمس»، جستارهای زبانی، دوره 8، شماره 4. صص 175-206.

آیتی، اکرم و نجمه اکبری (1395)، «تحلیل نشانه ـ معناشناختی احساس حسادت در داستان طلب آمرزش اثر صادق هدایت»، جستارهای زبانی، دوره 7، ش 2. صص 1-17.

اسماعیلی، عصمت و حمیدرضا شعیری و ابراهیم کنعانی (1391)، «رویکرد نشانه ـ معناشناختی فرایند مربع معنایی به مربع تنشی در حکایت دقوقی مثنوی»، پژوهش­های ادب عرفانی، دوره 6، ش 3. صص 69-94.

اشرفی، بتول و گیتی تاکی و محمد بهنام­فر (1394)، «تجزیه و تحلیل داستان حضرت یوسف در قرآن کریم بر اساس نظریه پراپ و گریماس»، جستارهای زبانی، دوره 6، ش 7. صص 33-52.

اکبری­زاده، فاطمه و مرضیه محصص (1396)، «نشانه ـ معناشناسی گفتمان تبلیغی موسی»، جستارهای زبانی، دوره 8، ش 5. صص 293-318.

پاکتچی، احمد و حمیدرضا شعیری و هادی رهنما (1394)، «تحلیل فرایندهای گفتمانی در سوره قارعه با تکیه بر نشانه­شناسی تنشی»، جستارهای زبانی، دوره 6، ش 4. صص 39-68.

حق­بین، فریده و فهیمه بیدادیان قمی (1392)، «بررسی نشانه ـ معناشناسی آیات مربوط به قیامت و معاد از سوره قیامت بر پایه مطالعات نشانه­شناختی گریماس»، زبانشناخت، دوره 4، ش 2. صص 51-74.

حیدری کاشانی، محمد جواد (1385)، «هنر قصه­پردازی در قرآن»، مجموعه مقالات اولین همایش ملی پژوهش­های قرآنی حوزه و دانشگاه، چاپ نخست، اصفهان: دانشگاه اصفهان و بنیاد پژوهش­های قرآنی حوزه و دانشگاه.

داودی مقدم، فریده (1393)، «تحلیل نشانه ـ معناشناسی گفتمان در قصۀ یوسف علیه­السلام»، آموزه‌های قرآنی، ش20. صص 175-192.

سعادات مصطفوی، سیدحسن و حمیدرضا شعیری و هادی رهنما (1392)، «از کرامت جاهلی تا کرامت قرآنی، نشانه­شناسی فرایندهای گفتمانی کرامت در قرآن با تکیه بر الگوی تنشی»، پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، ش2. صص 24-42.

سیدان، الهام (1395)، «بررسی نقش گسست و پیوست در زنجیرۀ گفتمانی غزل­های روایی حافظ: رویکرد نشانه ـ معناشناسی»، جستارهای زبانی، دوره 7، ش 4. صص 195-216.

شریفی، حدیث و فؤاد نجم­الدین (1393)، «تحلیل نشانه­شناختی گفتمانی سوره الرحمن مبتنی بر الگوی تنشی»، پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، ش 5. صص 47-72.

شعیری، حمیدرضا و ترانه وفایی (1388)، (ج) ققنوس راهی به نشانه ـ معناشناسی سیال، چاپ نخست، تهران: شرکت انشارات علمی و فرهنگی.

شعیری، حمیدرضا و حسینعلی قبادی و محمد هاتفی (1388)، (د) «معنا در تعامل متن و تصویر، مطالعۀ نشانه ـ معناشناختی دو شعر دیداری از طاهره صفارزاده»، پژوهش­های ادبی، دوره 6، ش 25. صص 39-70.

شعیری، حمیدرضا (1388)، (الف) «از نشانه­شناسی ساختگرا تا نشانه ـ معناشناسی گفتمانی»، نقد ادبی، دوره 2، ش 8. صص 33-51.

ــــــــــــــ (1385)، تجزیه و تحلیل نشانه ـ معناشناختی گفتمان، چاپ نخست، تهران: سمت.

ــــــــــــــ (1388)، (ب) مبانی معناشناسی نوین، چاپ دوم، تهران: سمت.

ــــــــــــــ (1394)، «مقاومت، ممارست و مماشات گفتمانی: قلمروهای گفتمان و کارکردهای نشانه ـ معناشناختی آن»، مجله جامعه­شناسی ایران، دوره 16، ش 1. صص 110-128.

ــــــــــــــ (1395)، نشانه ـ معناشناسی ادبیات، نظریه و روش تحلیل گفتمان ادبی، چاپ نخست، تهران: دانشگاه تربیت مدرس.

طباطبایی، محمدحسین (1370)، تفسیر المیزان، جلد سیزدهم، ترجمه: سید محمدباقر موسوی همدانی، تهران: مرکز فرهنگی رجاء.

عباسی، علی و هانیه یارمند (1390)، «عبور از مربع معنایی به مربع تنشی: بررسی نشانه ـ معناشناختی ماهی سیاه کوچولو»، پژوهش­های زبان و ادبیات تطبیقی، دوره 2، ش 2. صص 147-172.

عمادزاده، حسین (1383)، تاریخ انبیاء از آدم تا خاتم و قصص قرآن، چاپ دوم، تهران: انتشارات اسلام

قرائتی، محسن (1388)، تفسیر نور، جلد پنجم، تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.

مکارم شیرازی، ناصر (1381)، برگزیده تفسیر نمونه، جلد 3، تحقیق: احمد علی بابایی، چاپ یازدهم، تهران: دارالکتب الإسلامیة.

نصیحت، ناهید و کبری روشنفکر، خلیل پروینی و فرامرز میرزایی (1392)، «بررسی نشانه ـ معناشناختی ساختار روایی داستان کوتاه لقاء فی لحظة رحیل»، جستارهای زبانی، دوره 4، ش 2. صص 199-220.

 

منابع الکترونیکی:

مکارم شیرازی، ناصر (1380)، تفسیر نمونه، جلد دوازدهم، تهران: دارالکتب الاسلامیه. کتابخانه دیجیتال نور:                                                                                      http://www.noorlib.ir

References:

Holy Quran.

Aayati, A. & Akbari, N. (2016) “Semiotic Analysis of Jealousy in Sadegh Hedayat’s “Forgiveness”. Language Related Research. Vol.7. No.2. Pp. 1-17. [In Persian].

Atashsowda, M. A & Nekoei, R. (2017). “Narratology of the Short Story "Elegy for Jaleh and Her Murderer" Based on Greimas’ Actantial and Sensible/ Stative Models” Short Story. Language Related Research. Vol. 8. No. 4. Pp. 175-206. [In Persian].

Abbasi, A. & Yarmand, H. (2011). “Transition from the semiotic square to tensive square: the case study of “Mahi Siahe Kochoulou”. Language Related Research. Vol. 7. Pp. 147-172. [In Persian].

Akbarizade, F. & Mohasses, M. (2017). “Semiotic Study of Moses’ Missionary Discourse in Quran”. Language Related Research. Vol.8. No.5. Pp. 293-318. [In Persian].

Ashrafi, B. & Taki, G. & Behnamfar, M. (2015). “The Analysis of Joseph Story in The Quran according to Propp's and Greimas' Approaches”. Language Related Research. Vol.6. No.7. Pp. 33-52. [In Persian].

Davoudi Moghadam, F. (2014). “Analysis of Semiotics Discourse in the Story of Prophet Joseph”. Qur'anic Teachings. No. 20. Pp: 175-192. [In Persian].

Emadzadeh, H. (2004). History of the prophets. Tehran: Islam Publication. [In Persian].

Haghbin, F. & Bidadian Qomi, F. (2013). “Semiotic study of the Verses Qiyamat and Ma’adin Surah Qiyamat; Based on Greimas Semiotic Studies”. Language Studies. Vol.4, No. 2. Pp. 51-74. [In Persian].

Heidari Kashani, M. J. (2006). “The art of storytelling in Qur'an”, Papers of First National Conference of Qur'anic Studies in Hawzah & University. Isfahan: Isfahan University Press. [In Persian].

Ismaeli, E.; H.R. Shairi & I. Kanani (2012). “A semiotic approach to Daghughi Tale of Mathnavi: from semiotic square to tensive square”. Researches on Mystical literature. Vol. 23. Pp. 69-94. [In Persian].

Makarem Shirazi, N. (2002). Tafsir Nemooneh. Tehran: Islamic Book Publication. [In Persian].

Nasihat, N.& Roshanfekr, K.& Parvini, Kh. & Mirzaee, F. (2013). “The survey of narrative semiotics of semantic structure in “Leqa-on fi Lazate Rahil” Short Story. Language Related Research. Vol. 4. No. 2. (Tome 14). Pp. 199-220. [In Persian].

Pakatchi, A.; H. R. Shairi & H. Rahnamaa (2015). “Tensive semiotics of discourse in Surat Al- Qariah; A New approach in semiotics of the Quranic discourse”. Language Related Research. Vol.6. No.4. Pp. 39- 68. [In Persian].

Qaraati, M. (2009). Tafsir Noor. Tehran: Lessons of Quran Press. [In Persian].

Seaadat Mostafavi, S. H.; H. R. Shairi & H. Rahnama (2013). “Tensive Semiotics of "Kiramat" (dignity) in the Quranic Discourse”. In Journal of Qur'anic Interpretation and Language. Vol. 1. No. 2. Pp 24- 42. [In Persian].

Seyedan, E. (2016). “Investigating the role of discontinuity and continuity in discoursal syntagm of Hafiz lyrics: semiotic approach”. Language Related Research Tarbiat Modares University. No. 4 (7). Pp. 195-216. [In Persian].

Shairi, H. R. (2006). Analysis of Semiotics of Discourse. Tehran: Samt Publication. [In Persian].

Shairi, H. R. (2015). “Discourse Resistance, Insistence and Appeasement: the Realms of Discourse and its Semiotic Functions” Iranian Sociological Association, Vol.16. No.1. Pp: 110-128. [In Persian].

Shairi, H. R. (2009). “From structuralism semiology to semiotics of discourse”. Literary criticism. Year 2. No.3. Pp. 33-51. [In Persian].

Shairi, H. R. (2009). Prerequisites of the New Semiotics. Tehran: Samt Publication. [In Persian].

Shairi, H. R. (2016). Semiotics of Literature. Tehran: Tarbiat Modares University Press. [In Persian].

Shairi, H. & T. Vafaei (2010). A Path to the Dynamic Semiotics, a Case Study on the Nima's Poem: Qoqnous. Tehran: `Elmi va Farhangui Publication. [In Persian].

Sharifi, H. & Najmoddin, F. (2014). “The Semiotics Analysis of Sura al-Rahman (based on Fontanille Tensive Model)”. Journal of Qur'anic Interpretation and Language. Vol. 3. No.1. Pp: 47- 72. [In Persian].

Tabatabaei, S. M. H. (1992). Al-Mizan fi Tafsir al-Qur'an.Tehran: Raja Publication. [In Persian].

 

Websites:

Makarem Shirazi, N. (2001). Sample Commentary. Vol 12, Tehran: Noor Digital Library.

http://www.noorlib.ir