کتابشناخت: روزنامجه صاحب بن عباد و گزارش روزانه او از شهر بغداد

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه کاشان

چکیده

شکی نیست که بیش­تر میراث کهن ایرانیِ پس از اسلام چه به زبان فارسی و چه به زبان عربی، همچنان به شکل نسخه­های خطی است و راهی به بازار تصحیح و چاپ نیافته است؛ بگذریم از اینکه بسیاری از این میراثِ چاپ و تصحیح­شده به زبان عربی نیز، هنوز به فارسی برگردانده نشده و خوانندة ایرانیِ ناآشنا به زبان عربی، از آن­ها بی­بهره است. یکی از این نوشته­هایی که اتفاقاً بیش از نیم­سده از تصحیح (گردآوری) آن می­گذرد و اندیشه­های یکی از شخصیت­های بزرگ ایرانی یعنی صاحب بن عباد را آینگی می­کند، کتاب روزنامجه است که از دو جهت ارزشمند است: یکی اینکه گویا صاحب، از نخستین کسانی است که واژة روزنامجه را به معنای امروزینش به کار برده است، دیگر اینکه این کتاب او، احوال و اندیشه­های باوری و اجتماعی صاحب بن عباد را در دوره­ای که کمابیش بیست سال داشته و هنوز به وزارت نرسیده بوده، بازتاب می­دهد. در جستار پیش رو نخست به کاربرد واژة «روزنامه» در متون کهن عربی و علت حضور صاحب بن عباد در بغداد و نگارش یادداشت­های روزانة او برای استادش ابن عمید، چشم­زد داریم؛ سپس به بررسی تصحیح محمدحسن آل‌یاسین از این کتاب و بخش­هایی را که گمان کرده­ایم وی در کتاب خود نیاورده است می­پردازیم. از آنجا که گویا صاحب بیش از یک­بار به بغداد سفر نکرده است، می­توانیم همة گزارش­هایی را که در پیوند مستقیم او با بغدادیان ذکر شده، بخشی از روزنامجة مفقود او به شمار آوریم. به دلیل دلبستگی صاحب بن عباد  به معتزله، فقیهان و متصوفه و گرایش به حضور در مناظره­های علمی و ادبی، وی در بغداد بیش از همه، با این سه گروه نشست­و­برخاست داشته است.

کلیدواژه‌ها


منابع

آذرنوش، آذرتاش (1381)، «باخرزی، ابوالحسن»، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.

ابن أبی اصیبعه (1987)، عیون الأنباء فی طبقات الأطباء، الطبعة الرابعة، بیروت: دار الثقافة.

ابن الأثیر، عزالدین ابوالحسن (1989)، الکامل فی التاریخ، تحقیق علی شیری، بیروت: دار إحیاء التراث.

ابن الجوزی، أبوالفرج (1992)، المنتظم فی تاریخ الملوک و الأمم، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیه.

ابن خلکان، ابوالعباس (د.ت)، وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار الفکر.

أبوالفداء، اسماعیل بن علی (د.ت): المختصر فی أخبار البشر، مصر: المطبعة الحسینیة.

أمین، محسن (2000)، أعیان الشیعة، تحقیق حسن أمین، الطبعة الخامسة، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.

البدیعی، یوسف (2009)، الصبح المنبی عن حیثیة المتنبی، تحقیق مصطفی السقا و محمد شتا، الطبعة الثالثة، القاهرة: دار المعارف.

بهمنیار، احمد (1344)، صاحب بن عباد شرح احوال و آثار، به کوشش محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

التنوخی، القاضی أبوعلی (1972)، نشوار المحاضرة و أخبار المذاکرة، تحقیق عبّود الشالجی، لاط.

التوحیدی، أبوحیان (1992)، أخلاق الوزیرین، تحقیق محمد بن تاویت الطنجی، بیروت: دار صادر.

الثعالبی، أبومنصور (د.ت)، أبوالطیب المتنبی وماله و ما علیه، تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید، القاهرة: مکتبة الحسین التجاریة.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (د.ت)، الإعجاز و الإیجاز، تحقیق إسکندر آصاف، بغداد: مکتبة دار البیان.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1809)، خاص الخاص، تصحیح الشیخ محمود السکری، مصر: مطبعة السعادة.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1997)، نصرة مذاهب الزیدیة، تحقیق ناجی حسن، بغداد: لاط.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1983)، یتیمة الدهر فی محاسن أهل العصر، تحقیق مفید محمد قمیحة، بیروت: دار الکتب العلمیة.

 حموی، یاقوت (1980)، معجم الأدباء، الطبعة الثالثة، بیروت: دار الفکر.

دهخدا، علی‌اکبر (1338)، لغتنامه، زیر نظر محمد معین، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

السماوی، یحیی (2001)، الطلیعه من شعراء الشیعه، تحقیق کامل سلمان الجبّوری، بیروت: دار المؤرخ العربی.

صاحب بن عباد، أبوالقاسم (1965)، الأمثال السائرة من شعر المتنبی و الروزنامجة، تحقیق محمدحسن آل یاسین، بغداد: مکتبة النهضة.

الصفدی، صلاح‌الدین (1991): الوافی بالوفیات، تحقیق یوسف فان إس، الطبعة الثالثة، بیروت: المعهد الألمانی للأبحاث الشرقیة.

الصولی، أبوبکر محمد بن یحیی (1979): أخبار الراضی بالله و المتقی لله، تحقیق ج هیورث دن، الطبعة الثانیة، بیروت: دار المسیرة.

الصولی، أبوبکر محمد بن یحیی (1341)، أدب الکاتب، تصحیح محمد بهجه الأثری، بغداد: المکتبة العربیة.

علی ابن ظافر، جمال‌الدین ابوالحسن (2007): بدائع البدائة، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة.

کرمر، جوئل ل (1375)، احیای فرهنگی در عهد آل بویه انسان­گرایی در عصر رنسانس، ترجمة محمدسعید حنایی کاشانی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

مسکویه، أبوعلی (2003)، تجارب الأمم و تعاقب الهمم، تحقیق سید کسروی حسن، بیروت: دار الکتب العلمیة.

معلوف، لوئیس (1380)، المنجد عربی- فارسی، ترجمة محمد بندرریگی، چاپ سوم، تهران: انتشارات ایران.

معین‌، محمد (1367)، مجموعه مقالات‌، به کوشش مهدخت معین‌، تهران‌: مؤسسة انتشارات معین.

References:

Abolfada, (N.D). A Short book About Human History. Egypt: Almatbaat- Alhoseyniya Publication. [In Arabic].

Al - Badii, Y. (2009). About Al- Motanabbi. Editing by Mostafa, S. Al - Cairo: Almaaref Publication. [In Arabic].

Ali Ibn Zafer, J, A. (2007). The News. Beirut: Alkotob Publication. [In Arabic].

Al-THaalabi, A. (N.D). Aboo Tayyab Al- Motanabbi. Edition by Mohammad, M, A. Cairo: Alhosein Library. [In Arabic].

Al-THaalabi, A. (N.D). The Miraclr And  Briefness. Editing by Eskandar, A. Baghdad: Albayan Library. [In Arabic].

Al-THaalabi, A. (1809). The Special Arrairs. Edition by Mahmood, S. Egypt: Alsaadah Publication. [In Arabic].

Al-THaalabi, A. (1997). In Ptotection of Zaydiah. Editin by NAji, H. Baghdad: [In Arabic].

Al-THaalabi, A. (1983). The Period Goodness. Edition by M, M, Gh. Beirut: Alkotob Publication. [In Arabic].

Al-safdi, S. (1991). The Dead. 3th ed Beirut: German Institute for Oriental Research. [In Arabic].

Al-sooli, Y. (1922). Manner of Writer. Edition by Mohammad Bahjat Al Athari. Baghdad: Al- Arabiyah Library. [In Arabic].

Al-Sooli, A, M. (1979). The News of Al- Razi Bellah And Al - Mottaghi Lellah. 2nd ed. Beirut:  Almasira Publication. [In Arabic].

Amin, M. (2009). the Famous of Shiah. Editing by Hasan, A. 5th ed. Beirut: Al-taarof Publication. [In Arabic].

Azarnoosh, A. (2002). Bakharzi, Abolhasan. Tehran: The Islamic Encyclopedia Center. [In Persian].

Al-Tanookhi, Gh. (1972). the News of Talks. Editing by Abbod, Sh. [In Arabic].

Al-Tovhidi, A. (1992). The Blames of Two Minister. Editin by Mohammad, t. Beirut: sader Publication. [In Arabic].

Al - Samavi, Y. (2001). The poets of Shiaah. Editing by K, S, J. Beirut: Alkotob Publication. [In Arabic].

Bahmanyar, A. (1956). Sahib - Ibn- Abbad Biografy. By Bastani, P. Tehran: university of Tehran. [In Persian].

Dehkhoda, A. (1959). The Dictionary. By M, Moin. Tehran: university of Tehran Pblication. [In Persian].

Ibn-Abi Osaybaah. (1987). The News about Physician. 4th ed. Beirut: Althaghafah Publication. [In Arabic].

Ibn-Alathir, E, A. (1989). A Perfect Book In History. Editing by Ali, SH. Beirut: Ehya- Altorath Publication. [In Arabic].

Ibn-Aljoozi, A. (1992). In Kings History. Edition by Mohammad, A, A. Beirut: Alkotob Library. [In Arabic].

Ibn-Khalakkan, A (N.D). the Dead Famous. Edition by Ehsan, A. Beirut: Alfekr Publication. [In Arabic].

Kremer, J, L. (1996). Humanism In The Renaissance of Islam. Translation by M, S, Hanayi. Tehran: University Publication Center. [In Persian].

Moskooya, A. (2003). the Experiences of Nations. Edition by Sayed Kasravi Hasan. Beirut: Alkotob Publication. [In Arabic].

Maloof, Loois. (2001). Almonjed Dictionary. Translation by Bandarrigi. . 3th ed. Tehran: Iran Publication. [In Persian].

Moein, M. (1987). The Collection of Articles. by Mahdokht, M. Tehran: Moein Publication. [In Persian].

Sahib-Ibn Abbad, A. (1956). The Proverbs of Motanabbi poetry And Al- Rooznamejah. Editing by M, A, Yasin. Baghdad: Alnahzah Library. [In Arabic].

Yaghoot hamavi. (1980). Detailed Dictionary in Literary. 3th ed. Beirut: Alfekr Library. [In Arabic].