تحلیل نقش تصاویر ارجاع‌دهنده در فرایند تمرکززدایی داستان‌های کودکانه یعقوب شارونی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد زبان و ادبیات عربی دانشگاه زابل

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه زابل

3 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه زابل

چکیده

تمرکززدایی در تصاویر ارجاع‌دهنده گونه­ای از تمرکززدایی تصویری است که در آن کودک با مراجعه به تصاویر بعد یا قبل از تصویر فعلی، دست به مقایسه می‌زند و این مقایسه باعث می‌شود وی از تمرکز بر تصویر فعلی خارج شود و به اجزاء و ابعادی دیگر از تصاویر یا متن داستان، مراجعه نماید. استفاده از شگردهای تمرکززدایی تصویری سبب می‌شود کودک هرچه بیشتر به مرحلة تمرکززدایی نزدیک شود. در پژوهش حاضر، با هدف واکاوی و کشف نقش تصاویر ارجاع دهنده در تمرکززدایی ذهنی مخاطب کودک، شگردهای تمرکززدایی ارجاع‌دهندة تصویری بکار رفته در ده داستان منتخب از یعقوب شارونی مورد بررسی قرار می گیرد. این داستان‌ها بر اساس میزان و چگونگی استفاده از شگردها، مورد بحث قرار می­گیرند. در راستای تحقق هدف پژوهش و دستیابی به نتیجه مناسب، ابتدا شگردهای به کار رفته در جامعة آماری به 7 دستة هم‌ترازی متن و تصویر، خودارجاعی، تصاویر دوتکه، پیش‌آگهی، همانندی، نمای دور و نزدیک، سطحی‌نگری و ژرف‌نگری تقسیم بندی شده و در ادامه، تمام تصاویر این داستان­ها که در راستای موضوع، اهداف و پرسش­های پژوهش قرار می­گیرد، گردآوری شده است. نظام و بنیان جستار پیش روی بر اساس پاسخگویی به دو سوال بنا شده است: 1- کدام یک از انواع تمرکززدایی تصویری ارجاع‌دهنده در داستان‌های منتخب شارونی بیشترین بسامد را داشته‌است؟ 2- هدف شارونی از کاربرد شگردهای تمرکززدایی ارجاع دهنده تصویری در داستان‌هایش چه بوده‌است؟ برداشت و نتیجه نهایی این پژوهش حاکی از آن است که شگردهای تمرکززدایی ارجاع دهنده در داستان­های مورد بررسی با 232 مورد و فراوانی تقریبی 30 شگرد در هر داستان، از بسامد بسیار بالایی برخوردار است. از میان شگردهای بکار رفته، هم­ترازی متن و تصویر با بسامد 93 (40%) و خودارجاعی با بسامد 64 (28%) بیشترین فراوانی را در داستان­ها داشته اند. علت اصلی کاربرد بیشتر شگرد هم­ترارزی متن و تصویر، آن است که این شگرد مناسب­ترین و قابل درک­ترین شگرد تمرکززدایی برای کودک است که موجب درگیر نمودن، پویایی و رشد خلاقیت ذهنی کودک می­شود. همچنین مشخص شد که ایجاد خلاقیت و پویایی ذهنی کودک، جذاب نمودن داستان­ها با خروج از شکل رایج  آن، همراهی کودک با نویسنده و خروج  ذهن او از برداشت سطحی و کشف سطوح زیرین و پیچیده داستان، اصلی­ترین اهداف یعقوب شارونی از کاربست تصاویر تمرکززدای ارجاع دهنده است.

کلیدواژه‌ها


اسماعیلی سهی، مرتضی (1377)، «زنجیره و پیوستگی تصاویر کمیک استریپ»، نقد سینما، ش 14، صص 96-107.
بیات کشکولی، مژگان، حبیبی، علی اصغر، عرب یوسف آبادی، عبدالباسط (1398)، «بررسی شگردهای تمرکززدایی انتظارشکن در تصاویر داستان­های کودکانه­ی یعقوب شارونی»، نقد ادب معاصر عربی، سال نهم، ش 17، صص 171-202.
پهلوان، فهیمه (1387)، ارتباط تصویری از چشم‌انداز نشانه‌شناسی، تهران: دانشگاه هنر.
جنیت، جیرار (1997) خطاب الحکایة بحث فی المنه، ترجمة: محمد معتصم وآخرون، ط2، القاهرة، المجلس الأعلی للثقافة.
الجوینی، مصطفی (1985)، حول أدب الأطفال، القاهرة: دارالمعارف.
حجازی، مصطفی (1990)، ثقافة الطفل العربی بین التغریب والأصالة، الرباط: منشورات المجلس القومی للثقافة العربیة.
حسن‌پور، محسن (1388)، تصویرسازی، تهران: فاطمی.
خسرونژاد، مرتضی (1382)، معصومیت و تجربه: درآمدی بر فلسفة ادبیات کودک، تهران: مرکز.
دادسون، برت (1390)، کلیدهای طراحی، ترجمة عربعلی شروه، تهران: یساولی.
ریمون کنان، شلومیت (1382)، «مؤلفه­های زمان در روایت»، ترجمة ابوالفضل حری، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، هنر، سال 21، ش 53، صص 1-19.
زلط، أحمد (1994)، أدب الطفولة: أصوله ومفاهیمه، القاهرة: الشرکة العربیة للنشر والتوزیع.
الزمیتی، أمانی کمال (2013)، «استخدام القصة المصورة فی تدریس القواعد اللغویة وأثرها فی تنمیة التحصیل لدی تلامیذ الصف الرابع الابتدائی»، مجلة کلیة التربیة، السنة 3 ، العدد 14، صص 838-814.
السویدی، وضحی علی، عطیة، محسن محمد (1994)، «الدلالات الفنیة والتعبیریة لمضمون قصة أصحاب الفیل فی رسوم عینة من أطفال الصفین الأول والثالث الابتدائیین بالمدارس القطریة»، حولیة کلیة التربیة، العدد 11، صص 214-283.
الشارونی، یعقوب (1994)، الرحلة العجیبة لعروس النیل، القاهرة: دارالمعارف.
ــــــــــــــ (1998)، عفاریت نصف اللیل، القاهرة: دارالمعارف.
ــــــــــــــ (2004الف)، الصیاد المسکین والمارداللعین، القاهرة: دارالمعارف.
ــــــــــــــ(2004ب)، حسناء والثعبان الملکی، القاهرة: دارالمعارف.
ــــــــــــــ (2005)، سر اللحیة البیضاء، القاهرة: دارالمعارف.
ــــــــــــــ (2006الف)، الشاطر محظوظ، القاهرة: دارالمعارف.
ــــــــــــــ (2006ب)، ثروة تحت الأرض ، القاهرة: دارالمعارف.
ــــــــــــــ (2007) الکسلان وتاج السلطان، القاهرة: دارالمعارف.
ــــــــــــــ (2008) دنانیر لبلبة، القاهرة: دارالمعارف.
شحاتة، حسن (1994)، أدب الطفل العربی: دراسات وبحوث، القاهرة: الدار المصریة، ط 3.
شرفاوی، حاج عبو (2012)، «علاقة البنیة المعرفیة الإفتراضیة بالبنیة المعرفیة الملاحظة: دراسة تحلیلیة فی ضوء نظریة بیاجة»، جامعة وهران، کلیة العلوم الاجتماعیة قسم علم النفس.
عزام، محمد (2005)، شعریة الخطاب السردی، دمشق: اتحاد کتاب العرب، ط 2.
قاسمی، سمانه (1394)، «شگردهای تمرکززدایی در تصویر و برهم‌کنش متن و تصویر در کتاب‌های تصویری»، مطالعات ادبیات کودک، سال 6، ش 3، صص 123-150.
لحمدانی، حمید (1991)، بنیة النص السردی من منظور النقد الأدبی، بیروت: المرکز الثقافی العربی.
مازن کامل، مها (2013)، «التعبیر الفنی فی مرحلة المدرک الشکلی عند الأطفال وعلاقته ببعض المتغیرات»، مجلة الأستاذ، العدد 205، صص 199-218.
محمود، منال (2004)، «فعالیة استخدام القصة المصوّرة فی إکساب أطفال مرحلة ماقبل المدرسة بعضَ المفاهیم الخلقیة والاجتماعیة»، جامعة أسیوط، رسالة الماجستیر فی علم التربیة.
مرادپور، ندا (1394)، «شگردهای تمرکززدایی در افسانه­های ایران: مجموعه انجوی شیرازی»، پایان‌نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه شیراز.
معوض، محمد فرید (2007)، أفراح وأحزان طفل هذا الزمان، القاهرة: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
میرقادری، بشری السادات، احمدیان، حمید (1394)، «بررسی تطبیقی کتاب­های تصویری داستانی عربی و فارسی بر مبنای شگردهای تمرکززدایی»، مطالعات ادبیات کودک، سال 6، ش 3، صص 151-174.
نامورمطلق، بهمن (1394)، درآمدی بر بینامتنیت: نظریه‌ها و کاربردها، تهران: سخن.
نودلمن، پری (1388)، «دلالت تصاویر بر وقایع و تأثیر توالی تصاویر بر معنا»، ترجمة بنفشه عرفانیان، کتاب ماه کودک و نوجوان، ش 142، صص 58-67.
ــــــــــــــ (1389)، «پیوند واژگان و تصویر»، ترجمة بنفشه عرفانیان، کتاب ماه کودک و نوجوان، ش 147، صص 89-95.
نیروخ، سمیرة (2004)، «تذوق الأدب المصوّر ونفاذه إلی عقل وقلب الطفل»، الکرمة، العدد 4، صص 29-.5
الهیتی، هادی نعمان (1997)، أدب الأطفال: فلسفته، فنونه، وسائطه، القاهرة: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
Piaget, J. (1970). Piaget’s Theory. In L. Carmichael, Manual of Child Psychology (Vol. 1, pp. 703-732). New York: John Wiley and Sons.