تحلیل اجتماعی-شناختی گفتمان نقایض جریر و اخطل بر اساس الگوی ون‌دایک

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه تهران

2 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه زابل

چکیده

گفتمان متون ادبی از منظرهای مختلفی قابل بررسی است و سطوح گوناگون آن در ابعاد کلان و خُرد مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. تحلیل گفتمان امکان دستیابی به برداشتی عمیق از متن را فراهم می‌آورد. این شاخه از تحلیل می‌تواند جایگاه ویژه‌ای در برجسته‌سازی و حاشیه‌رانی‌های گفتمان شاعران داشته باشد و تعاملات زبانی آن‌ها را با ساختارهای ایدئولوژیک کشف نماید. ازجمله پدیده‌های ادبی زبان عربی که بر پایة برجسته‌سازی و حاشیه‌رانی بنا شده‌است، نقایض جریر و اخطل است. این دو شاعر در بیشتر نقایضشان با استفاده از ابزارهای گفتمانی خاص، در پی برجسته‌سازی هویت خود و حاشیه‌رانی هویت رقیب هستند. در پژوهش حاضر تلاش بر آن است تا با تکیه‌بر روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به مربع ایدئولوژیک ون‌دایک، سطوح گفتمانی نقیضة «اِنعَقْ بِضَأنِکَ یا جَریرُ» از اخطل و «قَبَحَ الإِلَهُ وُجوهَ تَغْلِبَ» از جریر بررسی شود. ون‌دایک در الگوی پیشنهادی‌اش به مطالعة استراتژی‌های متن و گفتار می‌پردازد و رابطة آن‌ها را با بافتار اجتماعی و سیاسی مورد مطالعه قرار می‌دهد. برداشت نهایی نشان می‌دهد که برجسته‌سازی نکات منفیِ دیگری در هر دو نقیضه از بسامد بسیار بالایی (66% اخطل و 71% جریر) برخوردار است، با این تفاوت که جریر به نسبت اخطل در استفاده از سطوح گفتمانی معنی، ساخت‌های صوری، دستور زبان و صورت‌های گفتمان، موفق‌تر عمل کرده است.

کلیدواژه‌ها


آقاگل‌زاده، فردوس (1385)، تحلیل گفتمان انتقادی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ــــــــــــــ (1386)، «تحلیل گفتمان انتقادی و ادبیات»، دانشگاه گیلان: ادب‌پژوهی، دورة 1، ش 1، صص 17-27.
ابن خلکان، أحمد بن محمد (1998)، وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان، تحقیق: الطویل، یوسف علی، بیروت: دار الکتب العلمیة، ط 2.
ابن سلّام، محمد (1982)، طبقات فحول الشعراء، شرح: شاکر، محمود محمد، القاهرة: المدنی.
ابن قتیبة، محمد بن مسلم (1966)، الشعر والشعراء، تحقیق أحمد شاکر، القاهرة: دار المعارف.
أبوالمکارم، علی (1428)، الجملة الإسمیة، القاهرة: دار المعارف.
الأخطل (1994)، دیوان، تحقیق: ناصرالدین، مهدی محمد، بیروت: دار الکتب العلمیة، ط 2.
أزابیط، بنعیسی (1996)، «المعنی المضمر فی الخطاب اللغوی العربی: البنیة والقیمة التنجیزیة»، مکناس: جامعة مولای إسماعیل، أطروحة دکتوراه.
اسکندر، عبدالواحد زیارة (2008)، «نقائض جریر والفرزدق فی ضوء منهج الأسلوبیة المقارنة»، بغداد: مجلة جامعة ذی قار، السنة 4، العدد 1، صص 1-11.
الأصفهانی، أبوالفرج (1994)، الأغانی، بیروت: دار الفکر، ط 2.
البغدادی، عبدالقادر (1967)، خزانة الأدب ولبّ لباب لسان العرب، تحقیق: عبدالسّلام محمد هارون، القاهرة: دار الکتاب العربی، ط 2.
بنعیش، عبدالعزیز (2004)، التواصل بین القصد والاستقصاد: مقاربة تداولیة لفاعلیتی التدلیل والتأویل، أطروحة دکتوراه، فاس: جامعة سیدی محمد بن عبدالله.
تجور، فاطمة (2013)، «أدب الطبائع فی نقائض جریر والأخطل»، جامعة دمشق: الآداب والعلوم الإنسانیة، السنة 4، العدد 1 و 2، صص 79-113.
التفتازانی، سعدالدین (1991)، شرح التلخیص، مصر: عیسی البابی الحلبی، ط 2.
جابر، سامیة (1983)، الاتصال الجماهیری والمجتمع الحدیث، الإسکندریة: دار المعرفة الجامعیة.
جرفی، محمد، محمدیان، عباد (۱۳۹۳)، «بررسی سورة عبس از دیدگاه سبک‌شناسی گفتمانی میشل فوکو»، دانشگاه اراک: پژوهش‌های ادبی-قرآنی، دورة 2، ش 2، صص 9-26.
جریر بن عطیة (1986)، دیوان، بیروت: دار بیروت.
الجزر، هنی محمد (2014)، «القضیة الحملیة الأرسطیة وموقف المنطق الرمزی منها: فریجة نموذجاً»، جامعة دمشق: العلوم الإنسانیة، السنة 30، العدد 4، صص 421-461.
الحسن، فینوس؛ الکردی، سعد (2014)، «بعض الظواهر اللغویة والنحویة فی شعر الأخطل التغلبی»، حمص: مجلة جامعة البعث، المجلد 36، العدد 2، صص 155-172.
الحسین، قصی (1997)، تاریخ الأدب العربی: العصر الأموی، الإسکندریة: الهلال، ط 2.
الحوفی، أحمد محمد (1960)، أدب السیاسة فی العصر الأموی، الفجالة: نهضة مصر.
حیدا، سمیرة (2015)، «أسلوب الاستغراق والشمول: مغنی اللبیب نموذجاً»، جامعة مستغانم: حولیات التراث، السنة 9، العدد 15، صص 61-72.
الدهان، محمد سامی (1982)، الهجاء، القاهرة: دار المعارف، ط 3.
الراجحی، عبدة (1977)، اللغة وعلوم المجتمع، بیروت: دار النهضة العربیة.
راستگو، کبری، فرضی‌شوب، فرشته (1396)، «بررسی هم‌معنایی در گفتمان قرآنی برپایة نظریة تحلیل مؤلفه‌ای»، دانشگاه علامه طباطبایی: پژوهش‌های ترجمه در زبان و ادبیات عربی، دورة 7، ش 16، صص 34-11.
زکی، أحمد کمال (1971)، الحیاة الأدبیة فی البصرة إلى نهایة القرن الثانی الهجری، دمشق: دارالفکر، ط 2.
سلطانی، علی اصغر (1384)، «تحلیل گفتمان به مثابة نظریه و روش»، دانشگاه باقر العلوم: علوم سیاسی، دورة 7، ش 28، صص 153-180.
السیوطی، جلال‌الدین (2011)، شرح عقود الجمان فی علم المعانی والبیان، تحقیق: الحمدانی، إبراهیم و الحبّار، لقمان، بیروت: دارالکتب العلمیة.
شامة، مکلی (2009)، «الحجاج فی شعر النقائض: دراسة تداولیة»، جامعة تیزی وزو: رسالة الماجستیر.
الشایب، أحمد (1952)، تاریخ النقائض فی الشعر العربی، القاهرة: مکتبه النهضة المصریة.
الشایب، أحمد (1954)، تاریخ النقائض العربیة، القاهرة: مکتبة النهضة المصریة، ط 2.
صیادانی، علی والآخرون (2016)، «السیاق وأثره فی تنوّع المفردات عند شعراء النقائض»، جامعة ورقلة: مقالید، السنة 4، العدد 10، صص 11-26.
ضیف، شوقی (1959)، التطور والتجدید فی الشعر الأموی، القاهرة: دار المعارف.
ــــــــــــــ (2002)، تاریخ الأدب العربی: العصر الإسلامی، القاهرة: دار المعارف، ط 6.
الطویل، رزق (1986)، أسالیب الاستغراق والشمول: دراسة فی الإعراب والشمول، مکة المکرمة: المکتبة الفصلیة.
عباینة، یحیی (2013)، الأسس الفلسفیة لتحلیل الخطاب، جامعة مؤتة: سلسلة العلوم الانسانیة والاجتماعیة، السنة 31، العدد 3، صص 172-200.
عبداللطیف، محمد حماسة (1988)، بناء الجملة العربیة، القاهرة: دار غریب، ط 2.
عرب یوسف‌آبادی، عبدالباسط و دیگران (1397)، «بررسی ادب‌مندیِ استراتژی‌های بیان در داستان‌های کودکانة شادی فقیه»، لسان مبین، دورة 9، ش 32، صص 79-101.
عرب یوسف‌آبادی، عبدالباسط، میرزاده، طاهره (1395)، «تحلیل گفتمان انتقادی نامة محمد بن عبدالله و منصور عباسی بر اساس الگوی لاکلا و موف»، لسان مبین، دورة 8، ش 26، صص 73-101.
عشیر، عبدالسلام (2006)، عندما نتواصل نغیّر: مقاربة تداولیة معرفیة لآلیات التواصل والحجاج، المغرب: إفریقیا الشرق.
العلوی، یحیی بن حمزة (1982)، الطراز المتضمن لأسرار البلاغة وعلوم حقائق الإعجاز، بیروت: دارالکتب العلمیة، ط 2.
العمری، محمد (2005)، «الدلالة التاریخیة للشعر: ظاهرتا الغزل والنقائض فی القرن الأول الهجری نموذجاً»، دمشق: مجمع اللغة العربیة، العدد 34، الجزء 3، صص 505-528.
غازی، سیّد (1976)، الأخطل شاعر بنی أمیّة، القاهرة: دار المعارف، ط 3.
فالک، جولیا اس (1372)، زبان‌شناسی و زبان، ترجمة خسرو غلامعلی‌زاده، مشهد: آستان قدس، چ 2.
فروخ، عمر (1981)، تاریخ الأدب العربی: الأدب القدیم، بیروت: دار العلم للملایین، ط 4.
فضیلة، یونسی (2012)، «استراتیجیات الخطاب فی النشید الوطنی: دراسة تداولیة»، جامعة مولود معمری: رسالة الماجستیر.
قزیحة، ریاض (1998)، الفکاهة فی الأدب الأندلسی، بیروت: المکتبة العصریة.
کادة، لیلی (2014)، «الاستلزام الحواری فی الدرس اللسانی الحدیث: طه عبدالرحمن أنموذجاً»، جامعة مولود معمری: الممارسات اللغویة، العدد 21، صص 169-194.
کسایی، علیرضا، رحیمیان، جلال (1391ش)، «بررسی کتاب اندیشة اسلامی 1 از دید تحلیل گفتمان انتقادی»، دانشگاه شیراز: اندیشة دینی، دورة 14، ش 2، صص 131-153.
محمد حسین، محمد (1971)، الهجاء والهجّاؤون فی الجاهلیة، ط2، بیروت: دار النهضة العربیة.
مزوز، دلیلة (2009)، «المبنی للمجهول بین اختزال البنیة و استرسال المعنى»، جامعة محمد خیضر: مجلة کلیة الآداب والعلوم الإنسانیة والاجتماعیة، السنة 3، العدد 5، صص 163-189.
المغیری، عبدالرحمن (1982)، المنتخب فی ذکر قبائل العرب، جدة: دار المدنی، ط 2.
مکدونیل، دیان (2001)، مقدمة فی نظریات الخطاب، ترجمة: عزالدین اسماعیل، القاهرة: المکتبة الأکادیمیة.
مویک، سی (1993)، المفارقة وصفاتها، ترجمة: لؤلؤة، عبدالواحد، بیروت: المؤسسة العربیة للدراسات والنشر.
النص، إحسان (1964)، العصبیة القبلیة وأثرها فی الشعر الأموی، بیروت: دار الیقظة العربیة.
نظری، علی، ولیئی، یونس (1391)، «التناص فی قصیدة قُل للدیارِ لجریر مع قصیدة خفَّ القَطین للأخطل»، إضاءات نقدیة، السنة 2، العدد 8، صص 163-179.
ولیئی، یونس، باستان، خلیل (1391)، «نقائض جریر والأخطل فی میزان النقد الأدبی»، پایان­نامة کارشناسی ارشد.
یارمحمدی، لطف‌الله (1381)، «تحلیل گفتمان با استفاده از مؤلفه‌های جامعه‌شناختی-معنایی گفتمان‌مدار با عنایت به تصویرسازی کارگزاران اجتماعی»، نشریة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دورة 8، ش 10، 119-105.
یوسف، عبدالکریم محمود (2000)، أسلوب الإستفهام فی القرآن الکریم، دمشق: مطبعة الشام.
Bayyurt, Y., & A. Bayraktaroğlu. (2001). The Use of Pronouns and Terms of Address in Turkish in Service Encounters. Pragmatics and Beyond New Series, p 209.
Caldas-Coulthard, C. R., & Coulthard, M. (2003). Text and Practices: Readings in Critical Discourse Analysis. London: Routledge.
Foucault, M. (1970). The Order of Discourse: An Archaeology of the Human Sciences. London: Tavistock.
Gee, J. P. (1999). An Introduction to Discourse Analysis: Theory & Method. London & New York: Routledge.
Lyonz, J. (1995). Introduction to Theoretical Linguistics (Vol. I). London: Cambridge University Press.
Schiffrin, D., Tannen, D., & Hamilton, H. E. (2001). The Handbook of Discourse Analysis. Blackwell Publisher.
Van Dijk, T. A. (2006). Ideology and Discourse Analysis. Journal of Political Ideologies, 11(2), 115-140.
ــــــــــــــ (1988). News as Discourse. Hillside, NJ: Erlbaum.
ــــــــــــــ (1993). Discourse, Power and Access. London: Routledge.
ــــــــــــــ (1998). Approaches to Media Discourse. Oxford: Blackwell.
ــــــــــــــ (2000). Ideology and Discourse: a Multidisciplinary Introduction. Barcelona: PamperFabra University press.
ــــــــــــــ (2002). Principles of Critical Discourse Analysis: in Critical Discoursc Analysis. London: Routledge.
Walker, V. (2011). Codeswitching as a Power and Solidarity Strategy in the Foreign Language Classroom: An Analysis of Language Alternation Strategies Utilized in a Portuguese-English Higher Education Class. Innervate, Vol. 3, 362-363.