کاربرد طرح‌واره‌های تصویری در سروده‌های سهراب سپهری و خلیل حاوی (بر اساس نظریه معناشناسی شناختی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه رازی، کرمانشاه

2 استاد گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه رازی، کرمانشاه

3 دانشیار گروه زبان و ادبیات عرب، دانشگاه رازی، کرمانشاه

چکیده

زبان به عنوان مهم­ترین کنش انسانی برای انتقال مفاهیم ذهنی محسوب می­شود. تحلیل این مجموعة بی­منتها از نمادها که در قالب واژگان نمود پیدا می­کنند یکی از دغدغه­های قابل اعتنا در ادبیات و زبان‌شناسی محسوب می­شود. معناشناسی شناختی، یکی از شیوه­های مطالعة زبان است که به کمک آن می­توان رابطه­ای قابل استناد میان زبان، تجربیات بیرونی، اندیشه­ها و تجارب اجتماعی برقرار نمود. فهم و تعلیل کاربست گونه­های مختلف طرح­واره­های تصویری، یکی از مباحث پایه­ای در این اسلوب تحلیل زبانی به شمار می­آید. با چنین رویکردی می­توان، به تعبیری روشمند از مفاهیم انتزاعی نهفتة زبان و ساخت اندیشگی صاحب اثر دست یافت. پژوهش حاضر، به شیوه­ای توصیفی-تحلیلی، به مقایسة کاربرد و بسامد انواعی از طرح­واره­های تصویری در سروده­های سهراب سپهری و خلیل حاوی پرداخته است. اغلب سروده­های سهراب سپهری تلفیقی از باورهای متنوّع عرفان اسلامی و باورهای شرقی مانند بودیسم است که بی هیچ تزاحمی در کنار هم گرد آمده­اند. سروده­های این شاعر را می­توان شکل خاصّی از شعر عرفانی جهان­شمول با زبانی امروزی دانست. سروده­های خلیل حاوی نیز، تجلی‌گاه عرصه‌های متفاوتی از باورهای دو خاستگاه فلسفة شرقی و غربی بوده­است. شعر او علاوه بر موضوعات و دغدغه­های میهنی جولانگاه مفاهیم ذهنی خاصّی است که فهم همة آن‌ها در پاره­ای موارد ساده نیست. این پژوهش تلاشی است برای پاسخ به این پرسش­ها که سهم هر یک از طرح­واره­ها، در شعر دو شاعر به چه میزانی بوده­است و نیز مبانی فکری سرایشگران چه تأثیری در بهره­گیری از نوع طرح­واره­ها و بسامد آنها داشته است. یافته­های این پژوهش نشان می­دهد که هنر نقاشی سپهری، درون‌مایة عرفانی سروده­ها و نیز عزلت شاعرانة وی، موجب شده­است تا «طرح­واره­های حجمی» بسامد بیشتری در اشعارش داشته باشد. از سوی دیگر، به دلیل پاره­ای از نابسامانی­های اندیشگی و اندوه حاکم بر قصاید خلیل حاوی، بیشترین فراوانی «طرح­واره­های قدرتی» که بیانگر شکست در مسیر فعّالیّت­های اجتماعی هستند، در قصاید این شاعر به چشم می­خورد.

کلیدواژه‌ها


اسوار، موسی (1391)، پیشگامان شعر امروز عرب، تهران: سخن، چاپ 2.
باقری خلیلی، علی­اکبر، محرابی­کالی، منیره (1392)، «طرح­وارة چرخشی در غزلیّات سعدی و حافظ شیرازی»،  نقد ادبی، ش 23، صص 125-148.
بیابانی، احمدرضا، طالبیان، یحیی (1391)، «بررسی استعاره جهت­گیرانه و طرح­واره­های تصویری در شعر شاملو»، پژوهشنامه نقد ادبی و بلاغت، ش 1، صص 99-126.
حاوی، خلیل (1993)، دیوان خلیل حاوی، بیروت: دارالعودة.
الحرّ، عبدالمجید (1995)، خلیل حاوی شاعر الحداثة و الرّومانسیّة، بیروت: دارالکتب العلمیّة.
حسینی، صالح (1371)، نیلوفر خاموش (نظری به شعر سهراب سپهری)، تهران: نیلوفر.
خزاعی­فر، علی (1385)، «سهراب سپهری و ویلیام وردزورث»، فرهنگستان، ش 2، صص 59-83.
راسخ­مهند، محمد (1393)، درآمدی بر زبان­شناسی شناختی، تهران: سمت.
ریتا عوض (1974)، اسطورة الموت و الإنبعاث فی الشعر العربی الحدیث، بیروت: جامعة الإمریکیّة.
ساورسفلی، سارا (1388)، خانة دوست کجاست (تحلیل اشعار سپهری)، تهران: سخن.
سپهری، سهراب (1370)، هشت کتاب، تهران: آرین، چاپ 10.
شفیعی­کدکنی، محمّدرضا (1393)، شعر معاصر عرب، تهران: سخن، چاپ 3.
شمیسا، سیروس (1370)، نگاهیبهسپهری، تهران: مروارید.
صفوی، کوروش (1382)، «بحثی دربارة طرح­واره­های تصویری از دیدگاه معنی­شناسان شناختی»، فصلنامة فرهنگستان، ش 21، 65-85.
عابدی، کامیار (1375)،  از مصاحبت آفتاب (زندگی و شعر سپهری)، تهران: روایت.
عباس، احسان (1384)، اتجاهات الشعر العربی المعاصر،حبیب­الله عباسی، تهران: سخن.
عبدالکریمی، سپیده (1393)، فرهنگ توصیفی زبان­شناسی شناختی، تهران: علمی.
گلستان، لیلی (1383)، سهراب سپهری، شاعر - نقّاش، تهران: امیرکبیر.
المیر، طلال (2009)، النبوءة فی الشعر العربی الحدیث، بیروت: المؤسسة الجامعیّة للدراسات.
نرماشیری، اسماعیل (1390)، «نگاهی تحلیلی - فلسفی به منظومة صدای پای آب سپهری»، ادب پارسی معاصر، ش 2، صص 133-149.
ویسی، الخاص، دریس، فاطمه (1394)، «کاربرد طرح‌واره‌های تصویری در رباعیات وحشی بافقی از دیدگاه معناشناسی»، زیبایی­شناسی ادبی، ش 23، صص 9-26.
Lakoff, G. (1987). Women, Fire and Dangerous Things. Chicago University Press.