اهمیت ترجمه صحیح واژگان در یافتن مرجع ضمیر (با محوریت آیه 35 سورة واقعه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه فرهنگیان

چکیده

ترجمه و تفسیر صحیح آیات قرآن، وابستگی شدیدی به رعایت اصول و قواعد ادبیات عرب دارد. یکی از این اصول، نکاتی است که جهت تشخیص مرجع ضمایر غایب، باید در نظر گرفته شود. ضرورت این مسأله آنگاه آشکار می­شود که با تغییر مرجع یک ضمیر، مفهوم و مقصود یک آیه کاملاً تغییر کرده و مخاطب از فهم و درک پیام صحیح و هدف آیه فاصله می­گیرد. عدم توجه به معنای صحیح واژگان، مهمترین عاملی است که باعث این خطا می­شود. بر این اساس، به نظر می­رسد ضمیر جمع مؤنث «هُنّ» در آیة 35 سورة واقع دچار چنین خطایی شده و مرجع مناسبی برای این ضمیر، انتخاب نشده است و بیشتر مفسران و مترجمان قرآن کریم، با استناد به روایات ضعیف ذیل آیه، مرجع این ضمیر را «زنان و همسران بهشتی» می­دانند. بر اساس این دیدگاه، لازم است واژگان «فُرُش»، «أبکار»، «أتراب» و «عُرُب» را بدون وجود قرینه­ای در کلام، بر معانی کنایی و مجازی حمل نماییم. حال آنکه با توجه به دو اصل «ضرورت وجود قرائن واضح و آشکار برای حذف مرجع ضمیر» و «تقدم مرجع ذکری بر مرجع معنوی و حکمی»، نمی­توان این ارجاع ضمیر را صحیح دانست. نوشتار حاضر با هدف یافتن مرجع مناسب برای ضمیر جمع مؤنث «هنّ» در آیة محل بحث، به نقد مستندات و شواهد دیدگاه مشهور پرداخته و سپس با بهره­گیری از منابع لغوی به تبیین معنای حقیقی واژگان «فُرُش»، «أبکار»، «إنشاء»، «أتراب» و «عُرُب» می­پردازد. در نهایت، با روش گردآوری اطلاعات کتابخانه­ای و روش انتقادی و با بهره‌گیری از منابع تفسیری و ادبی به این نتیجه می‌رسد که برای ایجاد تناسب معنایی صحیح بین آیات محل بحث و هم­راستا شدن با هدف و محور اصلی سوره، بهتر است این واژگان را بر همان معانی حقیقی و اولیه این واژگان حمل نماییم؛ همچنین لازم است نعمت­های مذکور در آیات پیشین؛ یعنی میوه‌ها، آب­های جاری و فرش­های گسترده شده را به عنوان مرجع ضمیر «هُنّ» در نظر بگیریم.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
آلوسى، سید محمود (1415)، روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن­جوزى، ابوالفرج عبدالرحمن بن على (1422)، زاد المسیر فى علم التفسیر، بیروت: دار الکتاب العربی.
ابن­عاشور، محمد بن طاهر (1420)، التحریر و التنویر، بیروت: موسسه التاریخ‏.
ابن­عطیه اندلسى، عبدالحق بن غالب (1422)، المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن­کثیر دمشقى، اسماعیل بن عمرو (1419)، تفسیر القرآن العظیم (ابن کثیر)، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمدعلى بیضون.
ابن­منظور، محمد بن مکرم (1405)، لسان العرب، قم: نشر ادب الحوزة.
ابوحیان اندلسى، محمد بن یوسف (1420). البحر المحیط فى التفسیر، بیروت: دار الفکر.
الهى قمشه‏اى، مهدى (1380)، ترجمه قرآن، قم: فاطمة الزهراء.
انصارى خوشابر، مسعود، (1377)، ترجمه قرآن. تهران: نشر و پژوهش فرزان روز.
انصاریان، حسین (1388)، ترجمه قرآن. قم: انتشارات اسوه.
بحرانى، هاشم بن سلیمان (1416)، البرهان فى تفسیر القرآن،‏ تهران: بنیاد بعثت‏.
پورجوادى، کاظم (1414)، ترجمه قرآن، تهران: بنیاد دایرة المعارف اسلامى.
حسن، عباس (1423)، النحو الوافی، تهران: ناصر خسرو.
حسینى شیرازى، سید محمد (1423)، تبیین القرآن، بیروت: دار العلوم.
حقى بروسى، اسماعیل (بی­تا). تفسیر روح البیان. بیروت: دار الفکر.
خسروانى، على رضا (1390)، تفسیر خسروى. تهران: انتشارات اسلامیه.
خواجوى، محمد، (1410)، ترجمه قرآن. تهران: انتشارات مولى.
رازى، ابوالفتوح حسین بن على (1408)، روض الجنان و روح الجنان فى تفسیر القرآن، مشهد: بنیاد پژوهش­هاى اسلامى آستان قدس رضوى.
رازى، فخرالدین ابوعبدالله محمد بن عمر (1420)، مفاتیح الغیب، بیروت: دار الاحیاء التراث العربى.
راغب اصفهانی، حسین‌ بن‌ محمد (1412)، المفردات فی غریب‌القرآن، بیروت: دار العلم.
رهنما، زین العابدین (1346)، ترجمه و تفسیر رهنما، تهران: انتشارات کیهان.
زحیلى، وهبة بن مصطفى (1418)، التفسیر المنیر فى العقیدة و الشریعة و المنهج، بیروت: دار الفکر المعاصر.
زمخشرى، محمود بن عمر (1407)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دار الکتاب العربی.
سمرقندى، نصر بن محمد بن احمد (د.ت)، بحر العلوم. بیروت: دار الفکر.
سیوطى، جلال الدین (1404)، الدر المنثور فى تفسیر المأثور، قم: کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى.
شعرانى، ابو­الحسن‏ (1374)، ترجمه قرآن،تهران: انتشارات اسلامیة.
شوکانى، محمد بن على (1414)، فتح القدیر، بیروت: دار الکلم الطیب.
طباطبایى، سید محمد حسین (1417)، المیزان فى تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طبرسى، فضل بن حسن  (1372)، مجمع البیان فى تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو.
طنطاوی، سید محمد (د.ت)، التفسیر الوسیط للقرآن الکریم.
طوسى، محمد بن حسن‏ (1367)، التبیان فى تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربى.
عروسى حویزى، عبد على بن جمعه (1415)، تفسیر نور الثقلین. قم: انتشارات اسماعیلیان.
فارسى، جلال الدین (1369)، ترجمه قرآن (فارسى)، تهران: انجام کتاب.
فولادوند، محمد مهدى (1415)، ترجمه قرآن (فولادوند)، تهران: دار القرآن الکریم (دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامى).
فیض الاسلام، سید علی نقی (1378)، ترجمه قرآن، تهران: انتشارات فقیه.
فیض کاشانى، ملا محسن (1415)، تفسیر الصافى، تهران: انتشارات الصدر.
قاسمى، محمد جمال­الدین (1418)، محاسن التاویل، بیروت: دار الکتب العلمیه.
قطب، سید بن ابراهیم شاذلی (1412)، فى ظلال القرآن، بیروت: دار الشروق.
قمى مشهدى، محمد بن محمد رضا (1368)، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، تهران:سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى.
کاشانى، ملا فتح الله (1336)، تفسیر منهج الصادقین فى الزام المخالفین، تهران: کتاب فروشى محمد حسن علمى.
کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق (1429)، الکافی، قم: دار الحدیث.
مجتبوى، سید جلال الدین (1371)، ترجمه قرآن (مجتبوى)، تهران:حکمت.
مدرسى، سید محمد تقى (1419)، من هدى القرآن. تهران: دار محبى الحسین.
مشکینى، على (1381)، ترجمه قرآن (مشکینى). قم: الهادى.
مصباح زاده، عباس (1380)، ترجمه قرآن، تهران: سازمان انتشارات بدرقه جاویدان.
مصطفوى، حسن (1380)، تفسیر روشن، تهران: مرکز نشر کتاب.
ــــــــــــــ (1360)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم،تهران:بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مظهرى، محمد ثناءالله (1412)، التفسیر المظهرى، پاکستان: مکتبة رشدیه.
معزى، محمد کاظم (1372)، ترجمه قرآن (معزى)، قم: أسوه.
مقاتل بن سلیمان (1423)، تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت: دار إحیاء التراث.
مکارم شیرازى، ناصر (1374)، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الاسلامیة.
ــــــــــــــ (1373)، ترجمه قرآن (مکارم)، قم: دار القرآن الکریم (دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامى).
میبدى، رشیدالدین احمد بن ابى سعد (1371)، کشف الأسرار و عدة الأبرار، تهران: امیر کبیر.
نخجوانى، نعمت الله بن محمود (1999)، الفواتح الالهیه و المفاتح الغیبیه، مصر: دار رکابى للنشر.