کنگاشی در شکوفایی فنّ پیامبرستایی در دورۀ ممالیک

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه مازندران

چکیده

مدح یکی از مهم‌ترین درون‌مایه‌های شعری در ادبیات عربی است. فنّ پیامبرستایی که در ادب عربی به مدایح نبویة مشهور است، به خاطر مضامین والای اخلاقی ادبی که در مدح پیامبر مکرم اسلام (ص) دارد، از جایگاه والایی برخوردار است. این فنّ در دوره‌های مختلف شعر عربی وجود داشته امّا در دورۀ مملوکی توانست به اوج ادبی-هنری خود برسد. این مقاله با تکیه بر شیوۀ وصفی تحلیلی تلاش دارد با واکاوی اسباب شکل‌گیری و شاعران برجسته، انواع زیرمجموعۀ این فنّ ممتاز ادبی و اسالیب آن را بررسی نماید. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که با توجه به معانی والا مدیح نبوی در دورۀ مملوکی جزء درخشان‌ترین فنّ شعری ادب عربی است. این مدایح ساختار معینی ندارند، امّا قصائد طولانی آن شامل مقدمه‌ای غزلی، متن قصیده و خاتمه است، که به بیان حقیقت محمدیه، معجزات و صفات عالیه پیامبر و شفاعت و توسل به ایشان می‌پردازد. از مهم‌ترین عوامل شکوفایی فنّ پیامبرستایی در دوره مملوکی می‌توان به وقوع جنگ‌های صلیبی، نماد ‏وحدت شدن پیامبر اسلام به عنوان الگویی شایسته پیروی برای مسلمانان، غیر عرب بودن شاهان ‏ممالیک و عدم توجه آنان به مدایح عربی شاعران از آن‌ها، نیاز به این اشعار در مراسم‌های مولد ‏نبوی، شیوع تصوف و عرفان، گسترش قلمرو جهان اسلام و اشتیاق مردم به زیارت اماکن مقدسه در ‏حجاز اشاره کرد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم

ابن تغری بردی، یوسف (1989)، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر والقاهرة، ج1، دمشق: دار احیاء التراث العربی.

ابن کثیر (1987)، البدایة والنهایة، ج13، ط2، بیروت: دار الکتب العلمیة.

ابن منظور، ابوالفضل جمال الدین (1956)، لسان العرب، بیروت: دار بیروت ودار صادر.

ابن نباتة المصری، جمال الدین محمد (1323)، دیوان ابن نباتة، مطبعة التمدن بعابدین.

أبو زید، علی (1987)، البدیعیات فی الأدب العربی، ط1، بیروت: عالم الکتب.

الإصفهانی، العماد (1983)، دیوان العماد الإصفهانی، جمعه وحققه: د. ناظم رشید. منشورات جامعة الموصل.

امیری، جهانگیر، نعمتی، فاروق (2012)، «التحامق فی الشعر المملوکی دراسة وتحلیل»، مجلة الجمعیة العلمیة الإیرانیة للغة العربیة وآدابها، فصلیة محکمة، العدد 22، 25-46.

البار، عبدالقادر (2011-2012)، المجموعة النبهانیة فی المدائح النبویة دراسة أسلوبیة، أطروحة لنیل شهادة الدکتوراه فی اللغة، جامعة تلمسان بالجزائر، نسخة مصورة من الأصل بشکل Pdf.

باشا، عمر موسی (1989)، تاریخ الأدب العربی: العصر المملوکی، بیروت: دار الفکر المعاصر.

البخاری، محمد بن اسماعیل، (دت)، صحیح البخاری (مطبوع مع شرحه فتح الباری)، ج1و8، مصر: المکتبة السلفیة.

البرادعی، خالد محیی‌الدین (2006)، «صورة الرسول العظیم فی الشعر المهجری»، مجلة الموقف الأدبی،  عدد 419، 27-37.

بروکلمان، کارل (1977)، تاریخ الأدب العربی، تحقیق: عبدالحلیم النجار و رمضان عبدالتواب، ج5و6، ط5، مصر: دار المعارف.

البغدادی، مجد الدین بن رشید، (دت)، القصائد الوتریة، دمشق: مطبعة المهاینی.

البوصیری محمد بن سعید (1995)، دیوان البوصیری، شرح وتقدیم: أحمد حسن بسج، ط1، بیروت: دار الکتب العلمیة.

ثعلب الأدفوی، أبو جعفر (1914)، الطالع السعید، ط1، مصر: مطبعة الجمالیة.

حجار، نجمة (2009)، «شخصیة النبی فی الشعر العربی بین القدیم و الجدید»، مجلة نزوی العمانیة، عدد 53

حریرچی، فیروز (1369)، «علی ضوء الشعر الملتزم فی صدر الإسلام»، مجلة دراسات فی العلوم الإنسانیة، دوره 2، شماره 34، جلد2، صص85-93.

حسینی، محمد باقر (1388)، «مدح رسول (ص) از واقعیت تا روایت»، نشریه ادبیات تطبیقی دانشگاه شهید باهنر کرمان، پیاپی1، پاییز 1388، صص39-62

حمداوی، جمیل (25/5/2012)، «شعر المدیح النبوی فی الأدب العربی»، مجلة المثقف، عدد 2131، تاریخ بازدید: 27/10/2020         http://www.almothaqaf.com/qadaya2009/64377.html

خاقانی، محمد و محمدرضا عزیزی‌پور (1387)، «المدیح النبوی و بواعثه فی الشعر المهجری»، مجلة الجمعیة العلمیة الإیرانیة للغة العربیة و آدابها، بهار و تابستان 1387، دوره 4، شماره 9، صص 15-35

الخفاجی، عبد المنعم (1991)، الحیاة الأدبیة بعد سقوط بغداد حتی العصر الحدیث، بیروت: دار العلم للملایین.

الربداوی، محمود (1982)، ابن حجة الحموی شاعراً وناقداً، ط1، دمشق: دار قتیبیة.

رزق سلیم، محمود، (1971)، تقی الدین بن حجة، سلسة نوابغ الفکر العربی، ط1، مصر: دار المعارف.

الزرکلی، خیر الدین، (دت)، الأعلام، ج1، ط1، مصر: دار المعارف.

زغلول سلام، محمد (1980)، الأدب فی العصر المملوکی، ج2، مصر: دار المعارف.

زینی‌وند، تورج (2004)، «مقارنة بین حسان بن ثابت الأنصاری و الخاقانی الشروانی فی المدیح النبوی»، مجلة العلوم الإنسانیة، پاییز 1387، دوره 15، شماره 4، ص77-94.

سالم محمد، محمود، (1996)، المدائح النبویة حتی نهایة العصر المملوکی، ط1، دمشق: دار الفکر.

السبکی، تاج الدین محمد بن سعد، (1986)، معید النعم ومبید النقم، بیروت: مؤسسة الکتاب الثقافیة.

سرباز، حسن (1425)، «المدائح النبویة نشأتها و تطورها فی الأدب العربی»، مجلة دراسات فی العلوم الإنسانیة، سنة 10، عدد1، صص 39-51.

ضیف، شوقی (1994)، فی النقد الأدبی، ط2، القاهرة: دار المعارف.

طهماسبی، عدنان وحسن اسماعیل زاده (زمستان 1388)، «مقایسه بین مدایح نبوی دوره معاصر با دورۀ انحطاط»، مجله ادب عربی دانشگاه تهران، دوره 1، شماره 2، صص51-31.

عوضین، إبراهیم (1994) محمد بین البوصیری و شعراءنا المعاصرین، القاهرة: المجلس الأعلی للشؤون الإسلامیة.

غنیمی هلال، محمد (دت)، لیلی والمجنون فی الأدب العربی، ط1، القاهرة: مکتبة الأ نجلو المصریة.

الفاخوری، حنا (1383)، تاریخ ادبیات زبان عربی از عصر جاهلی تا قرن معاصر، تهران: توس، چاپ ششم.

مبارک، زکی (1935)، المدائح النبویة فی الأدب العربی، ط1، بیروت: منشورات المکتبة العصریة.

المقری، أحمد بن المقری التلمسانی (1997)، نفخ الطیب من غصن الأندلس الرطیب، ج5، ط1، بیروت: دار صادر.

مکی، الطاهر أحمد (1994)، مقدمة فی الأدب الإسلامی المقارن، ج1، مصر: مطبعة عین شمس للدراسات والبحوثات.

مکی، محمود علی (1991) المدائح النبویة، ،ط1، مصر: الشرکة المصریة العالمیة للنشر- لونجمان.

النبهانی، یوسف (1920)، المجموعة النبهانیة فی المدائح النبویة، ج1و2و3، بیروت: مطبعة المعارف والمطبعة الأدبیة.

النیسابوری، ابوالحسین مسلم بن الحجاج (1374ق)، صحیح مسلم، ج1و3، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، ط1، اسطنبول: المکتبة الإسلامیة.

الهیب، أحمد فوزی (2005)، «المدیح النبوی الأندلسی بین لسان‌الدین و ابن جابر»، مجلة التراث العربی، ج 24(97)، 211-189.