تحلیل گفتمان انتقادی بازنمایی ایران در روزنامه الشرق الأوسط با تکیه بر الگوی ون لیوون

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموختة دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه تهران

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه تهران

چکیده

پژوهش حاضر تلاش دارد با تکیه بر اصول جامعه‌شناختی–معناییِ گفتمان، محتوای رسانه‌ای عربی را مورد تحلیل قرار دهد. اهمیت این کار در تبیین و آشکارسازی تکنیک‌هایی است که خبرنگاران با استفاده از آنها جنگ رسانه‌ای را علیه گفتمان مخالف با استفاده از ترفندهای معنایی و مطبوعاتی به انجام می‌رسانند. از آنجا که ایران به عنوان یک قدرت منطقه‌ای در خاورمیانه مطرح است، روزنامة الشرق الاوسط از کشوری با گفتمان مخالف یعنی عربستان سعودی انتخاب شد تا بتوان شکل‌های مختلف کاربرد ایدئولوژی را در زبان مطبوعاتی نشان داد. بدین منظور از الگوی تحلیل گفتمان انتقادی «تئو ون لیوون» که نمودهای متنی بازنمایی را در متون سیاسی به بحث می‌گذارد، استفاده و متون انتخابی از نظر کیفی مورد بررسی قرار گرفت. در دو شاخة اصلی این الگو یعنی ارجاع‌دهی و واگذاری نقش، مؤلفه‌های متعدد، دخالت ایدئولوژیک نویسندگان روزنامة الشرق‌ الأوسط در ساخت‌های گفتمانی متن را به صراحت نشان می‌دهد. در این روزنامه، ایران به عنوان کنشگر فعال با عملکرد منفی با استراتژی‌های مختلف متنی و زبان‌شناختی مانند ارزش‌دهی منفی، هویت‌دهی، طبقه‌بندی، تفکیک، پیوند، تقابل و... بازنمایی شده است. استراتژی کلان متن که ساخت‌های گفتمانی بر اساس آن شکل گرفته‌اند، ترسیم نقش منفی و مداخله‌گر برای ایران به عنوان کنشگر تأثیرگذاری است که در تقابل با کنشگری مثبت عربستان قرار دارد. در موارد متعدد که بازنمایی‌های منفی علیه ایران انجام شده، نویسندگان به همان اندازه و بلکه بیشتر بازنمایی مثبت از عربستان انجام داده‌اند.

کلیدواژه‌ها


آقاگل‌زاده، فردوس، اسدی، مسعود، گلفام، ارسلان، افراشی، آزیتا (1394)، «مؤلفه‌های زبانشناختی و جامعه‌شناختی-معنایی و بازنمایی کنشگران اجتماعی در متون مطبوعاتی»، جستارهای زبانی، ش 23، صص 24-1.
پوشنه، آتنا، بابک معین، مرتضی (1392)، «تحلیل گفتمان انتقادی در اثری از ابراهیم گلستان با استفاده از مؤلفه‌های جامعه شناختی-معنایی گفتمان‌مدار با توجه به بازنمایی کنشگران اجتماعی»، جستارهای زبانی، ش 14، صص 26-1.
سعیدنیا، نرجس، اسدی، مسعود (1393)، «بازنمایی زن در رمان‌های سووشون و سنگ صبور از منظر تحلیل گفتمان انتقادی»، مجموعه مقالات دانشگاه علامه طباطبایی، ش 331، صص 687-704.
غیاثیان، مریم سادات (1386)، بازنمایی اسلام در نشریات آمریکا و انگلیس قبل و بعد از یازدهم سپتامبر در چارچوب تحلیل گفتمان انتقادی، رسالة دکتری، دانشگاه تربیت مدرس.
مک‌دانل، دایان (1380)، مقدمه‌ای بر نظریه‌های گفتمانی، ترجمة حسینعلی نوذری، تهران: فرهنگ گفتمان.
مهدی‌زاده، سید محمد (1389)، نظریه‌های رسانه، تهران: همشهری.
میلز، سارا (١٣٨٢)، گفتمان، ترجمة فتاح محمدی، تهران: فرهنگ گفتمان‌.
ون‌دایک، تئون (1382)، مطالعاتی در تحلیل‌گفتمان: از دستور متن تا گفتمان‌کاوی انتقادی، ترجمة گروه‌ مترجمان، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.
یارمحمدی، لطف الله (1383)، «بازنمایی کنشگران اجتماعی در منازعات فلسطین و اسرائیل از طریق ساختارهای گفتمان‌مدار جامعه شناختی-معنائی»، مجموعه مقالات دانشگاه علامه طباطبایی، صص 443-421.
ــــــــــــــ (1381)، «تحلیل گفتمان با استفاده از مولفه‌های جامعه شناختی-معنایی گفتما‌ن‌مدار با عنایت به تصویرسازی کارگزاران اجتماعی»، ادب و زبان، ش 15 و 16، صص 118-105.
ــــــــــــــ (1383‌)، گفتمان‌شناسی‌ رایج‌ و انتقادی‌، تهران‌: هرمس.
ــــــــــــــ (1393)، ارتباطات از منظر گفتمان شناسی انتقادی، تهران: هرمس.
الحسینی، هدی (27/10/2016)، روسیا تستغل الحرب فی سوریا لزعزعة الحلف الأطلسی، صحیفة الشرق الأوسط، العدد 13848.
الحُمیّد، طارق (3/8/2016)، الحلب و المزهلة الدولیة، صحیفة الشرق الأوسط، العدد13763.
الدخیل، ترکی (6/9/2016)،حج بلا السعودیة.. حج بلا إیران، صحیفة الشرق الأوسط، العدد 13797.
الدخیل، ترکی (30/9/2016)، اغتیال سفراء السعودیة، صحیفة الشرق الأوسط، العدد 13790.
الدوسری، سلمان (7/9/2016)، عندما تتحول المیلیشیا إلى جیش،صحیفة الشرق الأوسط، العدد 13767.
راشد، عبدالرحمن (18/10/2016)، عمان بین الخلیج و إیران، صحیفة الشرق الأوسط، العدد 13839.
طاهری، أمیر (28/10/2016)، الشرق الأوسط بین العثمانیین الجدد والصفویین الجدد، صحیفة الشرق الأوسط، العدد 13849.
فحص، مصطفی (21/9/2016)، إیران و التصدی السعودی الصلب، صحیفة الشرق الأوسط، العدد 13812.
قطیش، ندیم (28/10/2016)، میشل عون لیس حلاً.. لیس مشکلة، صحیفة الشرق الأوسط، العدد 13849.
یوسف العیسی، شملان (21/10/2016)،  ماذا بعد تحریر موصل؟، صحیفة الشرق الأوسط، العدد 13842.
van Dijk, T. (2001). Ideology and Discourse: A Multidisciplinary Introduction. Barcelona: Pompeu Fabra University.