بررسی تطبیقی اغراض مدح در شعر انوری و متنبی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه رازی

2 استادیار گروه زبان و ادبیات عرب دانشگاه رازی

چکیده

در این پژوهش که به روش توصیفی-تحلیلی مبتنی بر مطالعۀ کتابخانه­ای انجام گرفته است، در پی آنیم تا موارد تشابه یا تفاوت دو شاعر شهیر مدیحه­گو در ادب فارسی و عربی یعنی انوری و متنبی را در زمینۀ مدح و اغراض آن بکاویم تا ضمن تحلیل گونه­ها و دسته­بندی­های اغراض مدح، زبان و بلاغت این دو شاعر را نیز بنا به روش تطبیقی بسنجیم. در شعر انوری تأکید بر جلد اول قصاید و در شعر متنبی تأکید بر قصایدی است که در مدح سیف­الدوله سروده شده است. پس از بررسی دریافتیم که ویژگی‌هایی همچون طلب دهش، کیاست، دلاوری و بخشندگی از وجوه تشابه و مواردی همچون انجام اعمال صالحه، دادگری، حُب ذات، فروتنی، حکمت­ورزی و ستایش کوشک ممدوح از موارد تفاوت دو شاعر است. یکی از وجوه تفاوت عمدۀ هر دو شاعر در این است که متنبی از بلندهمتی و مناعت طبع بالاتری برخوردار است و در قسمت اعظم مدایح خود، به خودستایی پرداخته است. تحلیل این مشترکات و افتراقات از اهداف این پژوهش تطبیقی است که چارچوب نظری آن بر مکتب امریکایی ادبیات تطبیقی استوار است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
انوری، علی بن محمد (1376)، دیوان (جلد اول: قصاید)، به کوشش محمدتقی مدرس رضوی، تهران: علمی فرهنگی.
ایرانمنش، مریم (1389)، «قصاید مدحی خاقانی»، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی کرمان، ش 27، صص 18-1.
پورامن، علی (1388)، «مدح و قدح در ادب فارسی»، آموزش زبان و ادب فارسی، دورة 22، ش 3، صص 10-4.
حسین، طه (1962)، مع المتنبی، مصر: دارالمعارف.
حیدری، علی (1384«مدح‌گریزی، فلسفۀ تجدید مطلع خاقانی»،دانشکدة علوم انسانی دانشگاه سمنان، ش 11، صص 101-112.
رفیعی، یدالله، رضایی، رمضان (1393)، «تجلی مضامین کلام امام علی (ع) در شعر متنبی»، پژوهش‌نامة علوی ، سال 5، ش 1، صص 47-65.
زیدان، جرجی (1333)، تاریخ تمدن اسلام، ترجمة جواهر کلام، تهران: امیرکبیر.
شبلی نعمانی (1327)، شعر العجم، ترجمة محمدتقی فخرداعی گیلانی، تهران: ابن­سینا.
شجاعیان­پور، ولی­الله (1379)، «مضامین قرآنی در حکم و امثال متنبی»، زبان و علوم قرآنی، ش 1 و 2، صص 1-9.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1389)، مفلس کیمیا فروش؛ نقد و تحلیل شعر انوری، تهران: سخن.
شهیدی، سید­جعفر (1350)، «تطور مدیحه‎سرایی در ادبیات فارسی تا قرن ششم»، درنامۀ مینوی (مجموعۀ سی و ‎هشت گفتار در ادب و فرهنگ ایرانی، زیر نظر یغمایی، افشار با همکاری روشن)، تهران: کاویان.
شیخلووند، فاطمه (1389«مدح ناب در ادبیات عرب صدر اسلام و شاعران برگزیدة سبک خراسانی»، ادبیات فارسی دانشگاه آزاد مشهد، سال ششم، ش 25، صص 17-196.
عنصرالمعالی، قابوس بن وشمگیر (1381)، گزیدة قابوس­نامه، به کوشش غلامحسین یوسفی، تهران: شرکت سهامی کتاب­های جیبی.
الفاخوری، حنا (1361)، تاریخ ادبیات عربی، ترجمة عبدالمحمد آیتی، تهران: توس.
قیس رازی، شمس­الدین محمد (1373)،  المعجم فی معاییر اشعار العجم، به کوشش سیروس شمیسا، تهران: فردوس.
متنبی، ابوطیّب (2000)، دیوان، بیروت: دار صادر.
 ______ (2007)، دیوان، به شرح عبدالرحمن البرقوقی، بیروت: دارالکتاب العربی.
محبتی، مهدی (1382)، سیمرغ در جستجوی قاف، تهران: سخن، چاپ دوم.
ممتحن، مهدی، شریفی­راد، سمانه (1390)، «مدح در شاعرا متنبی و حافظ»، مطالعات ادبیات تطبیقی، سال پنجم، ش 20، صص 137-149.
الهاشمی، احمد (1389)، جواهرالبلاغة، تهران: الهام.
وزین‌پور، نادر (1374)، مدح، داغ ننگ بر سیمای ادب فارسی، تهران: معین.