کاربست نظریه نشانه‌شناسی مایکل ریفاتر در تحلیل قصیده «خُذ وردةَ الثَّلج خُذ القیروانیة» سعدی یوسف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه شهید مدنی آذربایجان

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه شهید مدنی اذربایجان

3 استاد گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه تهران

4 استاد گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه شهید مدنی آذربایجان

چکیده

رهیافت نشانه­شناسی مایکل ریفاتر یکی از رویکردهای نقد ادبی دوران معاصر است که بر ساختارگرایی و واکنش خواننده متکی است و در پیِ بررسی ارجاع نشانه­ها به یکدیگر در درونِ متن برای ایجاد شبکه­ای به­هم پیوسته از نشانه­هاست و چهار­چوب منسجمی را برای نقد و تحلیل شعر ارائه می­کند. اساس این نظریه کشف شبکه­ معنایی شعر بر پایه تفسیر بر اساس توانش ادبی خواننده است و می­کوشد خاستگاه متن را از طریق زیر­­انگاشت­هایی که در متن گسترده­اند، شناسایی کرده و بر انسجام درونی متن علی­رغم وجود دگر­سانی­های زبانی که از طریق عبور از خوانش اکتشافی به خوانش پس­کنشانه نمودار می­شوند دست یابد. پژوهش حاضر با تکیه بر رویکرد نشانه­شناختی در صدد است فرآیند­های نشانه­پردازی قصیده «خُذ وردةَ الثَّلج خُذ القیروانیة» سعدی یوسف، شاعر معاصر عراقی را بر اساس نظریه ریفاتر تحلیل و بررسی نماید تا به لایه­های پنهان متن، ایدۀ محوری و رابطۀ بینامتنی آن با دیگر متون دست یابد. خوانش اکتشافی این قصیده بیانگر روایتی دراماتیک از روح رنجیدة شاعر و سفر با قطار به دور دست­ها و سرزمین‌هایی است که مقصدی نهایی ندارند و او را از وطنش دورتر می­کند. اما خوانش پس­کنشانه نشان می­دهد شعر دارای پنج انباشت و منظومه­ی توصیفی است که بیانگر فضای فکری مسلط و حاکم بر قصیده است. نگارندگان با گذر از سطح محاکاتی به سطحی بالاتر، با یافتن رمزگان­های موجود در آن و نیز عناصر غیر­دستوری و نشانه­پردازیِ هر یک از آن‌ها، به تبیین موضوع اصلی (هیپوگرام) و اثر ساختار معنایی متن (ماتریس) دست یافته­اند. تحلیل این قصیده نشان می­دهد که محصول بسط ماتریس­های متعددی چون یأس و اندوه، تبعید و غربت، عشق به وطن، اختناق و خفقان، سلطه یافتن بیگانگان بر وطن شاعر، دعوت به مبارزه و رستاخیزی، ترسیم چهرة به غارت رفتة عراق و مأیوس شدن از اوضاع حاکم است.

کلیدواژه‌ها


اصغری، محمد جعفر، حیدری­راد، سمیرا، دهقانی، کمال (1398)، «دراسة سیمیائیة فی قصیدَتی «التینة الحمقاء» لإیلیا أبی ماضی و«صنوبرین» لمحمّد جواد محبّت علی ضوء نظریة ریفاتیر»، مجلة الجمعیة الإیرانیة للغة العربیة وآدابها، العدد 52، صص 63-82.
آلن، گراهام (1389)، بینامتنیت، ترجمة پیام یزدانجو، تهران: مرکز، چاپ سوم.
ایگلتون، تری (1386)، پیش­درآمدی بر نظریه ادبی، ترجمة عباس مخبر، تهران: مرکز.
بارت، رولان (1396)، عناصر نشانه­شناسی، ترجمة فرزانه دوستی. تهران: مروارید.
برکت، بهزاد، افتخاری، طیبه (1389)، «نشانه­شناسی شعر: کاربست نظریۀ مایکل ریفاتر بر شعر «ای مرز پر­گهر» فروغ فرخزاد»، پژوهش­های زبان و ادبیات تطبیقی، دورة 1، ش 4، صص 109-130.
پاینده، ابوالقاسم (1376)، تاریخ سیاسى اسلام (ترجمه)، جلد دوم، تهران‌: جاویدان، چاپ نهم.
قاسمی حاجی­آبادی، لیلا، گلین مقدم، وجیهه (1398)، «نشانه­شناسی قصیدۀ بلقیس نزار قبانی بر اساس نظریۀ خوانش اکتشافی و پس­کنشانه مایکل ریفاتر»، علمی نقد ادب معاصر عربی، ش17، صص 123-139.
سمتی، محمد مهدی، طهماسبی، نرجس (1390)، «رنگ­های نمادین در اشعار صلاح عبدالصبور»، انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، ش 2، صص 109-123.
سلدن، رامان، ویدوسون، پیتر (1377)، راهنمای نظریه ادبی معاصر، ترجمة عباس مخبر، تهران: طرح نو، چاپ دوم.
السنید، حسن (1986)، صدی الرفض والمشنقه، طهران: معاونیة العلاقات الدولیة فی منظمة الأعلام الإسلامی.
گبانچی، نرگس، سعدون­زاده، جواد، عچرش، خیره (1396)، «سیمیائیة المعجم الشعری لقصیدة النبیّ المجهول لأبی القاسم الشّابی فی ضوء نظریات سوسیر وریفاتیر»، بحوث فی اللغة العربیّة، العدد 17، صص 55-70.
قره چانلو، حسین (1380)، جغرافیاى تاریخى کشورهاى اسلامى، جلد دوم، تهران: سمت.
لوشر، ماکس (1369)، روانشناسی رنگ­ها، ترجمة ویدا ابی زاده، تهران: درسا.
مقریزی، تقی الدین احمد بن علی (2001)، اتعاظ الحنفا بأخبار الأئمة الفاطمیین الخلفا، ج 2، تحقیق محمد عبدالقادر أحمد، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ملا ابراهیمی، عزت، الیاسی، حسین (2018)، «جدلیة المکان فی خطاب سعدی یوسف؛ قراءة سیمیائیة-بنیویة فی قصیدة خذ وردة الثلج خذ القیروانیة»، مجلة جامعة القدس المفتوحة للبحوث الإنسانیة والاجتماعیة، العدد 45، صص 63-71.
نبی لو، علیرضا (1391)، «کاربرد نظریه نشانه­شناسی مایکل ریفاتر در تحلیل شعر ققنوس نیما»، پژوهشهای زبانشناختی در زبان­های خارجی، دورة 1، ش 2، صص 81-94.
یوسف، سعدی (2014)، الأعمال الشعریة، الجزء الثانی، بغداد: منشورات الجمل.  
مسجد عقبة­ بن نافع؛ نماد اسلام در آفریقا (2019)، سایت مجمع جهانی اهل بیت علیهم السلام.                                                                             http://www.ahl-ul-bayt.org
Riffaterre, M. (1978). Semiotics of Poetry. Bloomingston: Indiana University Press.
de Saussure, F. (1979). Cours de linguistiqueGénérale (T. Mauro ed.). Paris.