خزانة الخیال: گنجینه‌‏ای از جمال ادبی عصر صفوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه تهران

2 دانش‌آموخته دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه تهران

چکیده

محمد مؤمن جزایری شیرازی هندی (1074 ق ـ زنده به سال 1130) از نویسندگان پُرکار اواخر دوره صفویه بوده است. تألیفات وى بالغ بر سى‌ونه کتاب و رساله است که بیشتر آن‌ها به صورت نسخه‌های خطی است که مورد غفلت واقع شده است. از شرح حال و زندگی او جز آنچه از آیت‌الله مرعشی برجای مانده یا خود به طور پراکنده در آثارش آورده است، کمتر منبعی یافت می‌شود. کتاب خزانة الخیال از آثار ارزشمند اوست که در موضوعات مختلف مانند ادبیات‌، حکمت، مواعظ، مناظره، مقامات، امثال، تاریخ و شرح‌حال‌ نویسی است‌. در این مقاله نوع نثر و سبک نگارش و دیگر ویژگی‏های ادبی این اثر را با توجه به ادبیات رایج در عصر صفویه مورد بررسی قرار داده‌ایم. سبک کتاب، نثر مسجع و مشحون از صنایع بدیعی اعم از لفظی و معنوی می باشد، که آن را به نثری فنی مانند نثر مقامات ادبی شبیه ساخته است. اما با وجود کثرت صنایع ادبی، دارای نثری روان و قابل فهم است؛ با تنوع موضوعات، ملال انگیز نیست و خواننده را مجذوب خود می‌سازد. از تفاوت‌های آن با مقامات امثال همدانی و حریری این است که هر بخش، دارای عناوین اصلی و فرعی می‌باشد و بعضاً خودش قهرمان مقامه است. حاج محمدمؤمن بخشی از مطالب کتاب خود را از قرآن کریم و احادیث و نوشته‌های ادیبان متقدّم و متأخّر برگرفته است؛ از این‌رو تضمین، اقتباس، تصریح و تلمیح به آیات، احادیث و اشعار و اقوال در جای‌جای کتاب او به چشم می‌آید. نسخه‌های خطی کامل و بعضاً خوش‌خطی از کتاب در داخل کشور موجود است و دو نسخه هم بصورت ناقص یا آسیب‌دیده در دسترس قرار دارد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
الأمین، السید محسن (1403)، أعیان الشیعه، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
التفتازانی، سعدالدین (1409)، تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قم: سید الشهداء.
الجزائری الشیرازی، محمد مؤمن (1252)، خزانة الخیال، قم: مکتبة بصیرتی.
الجزائری الشیرازی، محمدمؤمن (1267)، زهرة الحیاة الدنیا (جلد پنجم از مَحاسن الأخبار و مجالس الاخیار) (مخطوط)، قم: کتابخانه مرکز احیاء میراث اسلامی.
الزرکلی، خیرالدین (1980)، الأعلام (قاموس تراجم لاشهر الرجال والنساء من العرب والمستعربین والمستشرقین)، بیروت: دارالعلم للملایین.
سبحانی، باقر (1418)، موسوعة طبقات الفقهاء، قم: اللجنة العلمیة فی مؤسسة الإمام الصادق.
شبر، جواد (1409)، أدب الطف أو شعراء الحسین (ع)، بیروت: دارالمرتضی.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1376)، صور خیال در شعر فارسی، تهران: آگاه.
الصدوق، محمد بن علی بن بابویه (2009)، الأمالی، بیروت: منشورات مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
صفا، ذبیح الله (1370)، تاریخ ادبیات در ایران، تهران: فردوس، جلد پنجم.
الطهرانی، آقابزرگ (1430)، طبقات أعلام الشیعة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، الجزء السادس.
ــــــــــــــ (1403)، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دارالأضواء، الجزء الحادی‌عشر.
العسقلانی، ابن حجر (1329)، لسان المیزان، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
الغزالی الطوسی، أبوحامد محمد بن محمد (1945)، إحیاء علوم الدین، بیروت: دارالمعرفة، المجلد الثالث.
فاضلی‌خوانساری، م.حسینی‌اشکوری (1378)، محقق خوانساری: شرح حال و آثار آقا حسین بن جمال‌الدین محمد خوانساری. قم، مجمع ذخائر اسلامی، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
کاشانی حائری، سیدعباس (1393)، مقدمه چاپ سنگی خزانة الخیال، قم: مکتبة بصیرتی، چاپ سنگی.
المرعشی النجفی، شهاب الدین (1393)، کاشفة الحال فی ترجمة مؤلف خزانة الخیال: مقدمه چاپ سنگی خزانة الخیال، قم: مکتبة بصیرتی، چاپ سنگی.
معین، محمد (1382)، فرهنگ فارسی، تهران: موسسه انتشارات امیرکبیر، ج 3.
النوری الطبرسی، المیرزا حسین (۱۴۰۸)، مستدرک الوسائل ومستنبط المسائل، بیروت: مؤسسة آل‌البیت لاحیاء التراث.
الهاشمی، أحمد (1383)، جواهر البلاغه، قم: اسماعیلیان.