بوطیقای روایت در چکامه «سمفونی کولی» اثر عبدالوهاب بیاتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه اصفهان

2 استاد گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه شیراز

چکیده

به کارگیری تمهیدات داستانی در شعر، غالباً در راستای تقویت سطحِ شکلی و فرم اشعار و با هدف انتقال لایه­های ژرف دلالت­های معنایی از طریق عادت­زدایی در نگاه و ذهن خواننده صورت می­گیرد. این ترفند، از مهمترین مؤلفه­های عینی در اندام­وارگی متن و ساختمان سروده­های عبدالوهاب بیاتی، شاعر پرآوازة معاصر عربی است. بهره­گیری از شگردهای روایت و به کار بستن خلاقانة تمهیدات داستان­پردازی، ساختاری مبتکرانه و پیچیدگی ابهام­آفرینی را به بافت روایی و ساخت زبانی چکامة «سمفونی کولی» اثر عبدالوهاب بیاتی بخشیده که پتانسیل تفسیر و تأویل­پذیری شعر را افزون­تر کرده است. ترکیب­بندی روایت سمفونی کولی در دو بخش طراحی و مهندسی شده، به گونه­ای که بخش دوم، چرایی رخدادها و ابهامات بخش نخست را پاسخگو و روشنگر است. این پژوهش کوششی در بررسی و بازشناسی عناصر روایت، در بافتار داستانیِ چکامة سمفونی کولی، به هدف دستیابی به زیباشناختی عناصر روایی شعر و چگونگی استفادة شاعر از ابزارها و فضاهای تکنیکی و هنری روایت در این سروده است. نتایج برآمده از پژوهش حاضر نشان می­دهد که هرچند تمام سازه­های بوطیقای روایت با چکامة سمفونی کولی هم­پوشانی ندارد، روایت­مندی این سروده، به شکلی درست، کارآمد و بسیار هنرمندانه صورت پذیرفته است. بیاتی در سمفونی کولی، به کمک عناصرِ زیبایی­سازِ بوطیقای روایت مانند پیرنگ، شخصیت، صحنه­پردازی، گفتگو، زاویة دید و درون­مایه کوشیده است با درهم آمیختن عین و ذهن و گذشته و حال در سطحی گسترده، از تصویر سرگردان و آشنای کولی، سمبلی غریب برای بازنمودِ سیمای انسان رنج­دیده در درازنای تاریخ و بازخوانی هویت گم­گشتة او بسازد و پیام حضوری باژگونه را در پهنة حیات برای انسانیت آواز دهد. بیاتی با فراخوانی اسطوره­ها و کهن­الگوها و به یاری شخصیت­های سمبلیک موجود در شعرش (کولی، باکره و کف­بین)، به روایت خود کیفیت رازآلودتر و شمول­پذیرتر می­بخشد و اندوه کولی را به اندوه همگانی تعمیم می­دهد.

کلیدواژه‌ها


ابراهیمی، مختار (۱۳۹۲)، «گرایش فمینیستی در شعر سیمین بهبهانی»، فصلنامة زن و فرهنگ، دانشگاه تهران، سال چهارم، ش شانزدهم، صص 69-81.
اخوت، احمد (1371) دستور زبان داستان، اصفهان: فردا.
باقی نژاد، عبّاس (1392)، «روایت شاعرانه و شعر روایی اخوان ثالث»، فصلنامة بهارستان سخن، دانشگاه خوی، سال دهم، ش 24، صص 217-236.
براهنی، رضا (1388)، قصه نویسی، تهران: نو.
البیاتی، عبدالوهاب (1995)، الأعمال الشعریّة، مجلّد 2، بیروت: المؤسسة العربیة للدراسات والنشر.
حاجی آقابابایی، محمّد رضا (1398)، روایت شناسی: نظریه و کاربرد، تهران: مهراندیش.
حسینی، مریم (1387)، «از رند حافظ تا کولی­سمین»، ماهنامة حافظ، دائرة المعارف ایران شناسی، ش 54، صص 35-38.
حمدانی، حمید (1991)، بنیة النص السردیّ (من منظور النقد الأدبی)، بیروت: المرکز الثقافیّ العربی للطباعة والنشر والتوزیع.
دهباشی، علی (۱۳۸۳)، زنی با دامنی شعر، تهران: نگاه.
رخشنده­نیا، اکرم، روشنفکر، کبری (1391)، «تحلیل عناصر داستان «الشاعر والملک الجائر» ایلیا ابوماضی»، لسان مبین، دانشگاه امام خمینی (ره) قزوین، سال چهارم، ش نهم، صص 105-119.
الفیصل، سمر روحی (2003)، الروایة العربیة: البناء والرؤیا، دمشق: اتحاد الکتاب العرب.
کالر، جاناتان (1382) نظریة ادبی، ترجمة فرزانه طاهری، تهران: مرکز نشر.
کمری، علیرضا (1389)، درآمدی بر مطالعة نشانه شناختی روایت؛ مقوله­ها و مقاله­ها، بررسی ادبیات دفاع مقدس، به کوشش محمّد قاسم فروغی جهرمی، جلد اوّل، تهران: خانة کتاب و حفظ آثار و ارزش­های دفاع مقدس.
لیوینگستن، پیزلی (1384)، دانشنامه زیبایی شناسی «روایت» ، تهران: فرهنگستان هنر.
مرتضوی، سید جمال الدین (1388) «فرایند روایت در شعر اخوان»، فصلنامة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، ش 14 و 15، صص 187-195.
مطیع، حسین (1397)، دانشنامة ادبیات جهان، قم: بوکتاب.
میرصادقی، جمال (1394)، عناصر داستان، تهران، سخن، چاپ نهم.
ــــــــــــــ (1382)، ادبیات داستانی،تهران: علمی، چاپ چهارم.
نامور مطلق، بهمن و دیگران (1393)، اسطوره و اسطوره شناسی نزد نورتروپ فرای، تبریز: چاپ نقش رنگ.
واعظ، سعید، آلبوغبیش، عبدالله (1392) «بوطیقای روایت در داستان یک سرخپوست در آستارا از بیژن نجدی»، ادب فارسی، دانشگاه تهران، دورة 3، ش 1، پیاپی 11.
یونسی، ابراهیم (1379)، هنر داستان نویسی، تهران: سهروردی.
یقطین، سعید (1997)، تحلیل الخطاب الروائی، بیروت: المرکز الثقافی العربی، الطبعة الثالثة.