فرآیند فراروایت در رمان عین‌الفرس از میلودی شغموم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه بوعلی سینا

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه شهید مدنی آذربایجان

چکیده

در هم شکستن مرز میان جهان واقعیت با خیال، شکستن مرز میان نویسنده و خواننده و در مجموع شکست و گسست روایی که ادبیات پست مدرن به ارمغان آورد، سبب شکل­گیری شکل خاصی از روایت­پردازی در رمان پسامدرن شد که به آن فراروایت می­گویند. نویسنده در این شیوه از روش­های رایج و مرسوم در رمان کلاسیک فاصله می­گیرید و اثری نوآورانه و هنجارشکنانه پدید می­آورد که با تعاریف شناخته شده رمان در تضاد است. در این نوع گرایش از رمان نویسی نحوه تعامل نویسنده با راوی، شخصیت، متن داستانی و جنبه زبانی کاملاً متفاوت است و همه عناصر رمان شرایط و تحولات عمیق اجتماعی را تداعی می­کند. آنچه در این میان جلب توجه می­کند روی آوردن رمان­نویسان عربی به این شویه در سال­های اولیه پیدایش و رواج این شیوه در رمان اروپایی است. با توجه به سرعت مدرنیته در دهه­های پایانی قرن بیستم در کشورهای عربی و همچنین همخوانی این شیوه داستانی با ادبیات کلاسیک عربی که در آن رابطه­ای زنده میان راوی و روایت­شنو برقرار است و معمولاً راوی تمایل به پنهان­کاری در داستان ندارد، این شیوه مورد توجه گرفت. با بررسی بیشتر تاریخ تطور رمان­نویسی عربی در دهه­‌های پایانی قرن بیستم شاهد استفاده این شیوه از جانب نویسندگان گمنامی هستیم که جایگاه ادبی آنها در پژوهش­های دانشگاهی و روایت­شناسی مغفول مانده است که از جمله آنها میلودی شغموم نویسنده اهل مغرب در رمان عین الفرس از این شیوه به گونه نوآورانه و نظام­مند است. در این مقاله، با استفاده از مهم‌ترین منابع نظری در خصوص شیوۀ فراروایت، تلاش می­شود به بررسی مهم‌ترین مؤلفه­های فراروایت و چگونگی کاربرد آن در این رمان پرداخته شود. نتیجه نشان می­دهد که شغموم در این رمان کوتاه، با ایجاد سازوکارهایی چون ورود نویسنده یا راوی در اثر، ارتباط با روایت‌شنو و بروز آمیختگی واقعیت و خیال یا داستان­وارگی و همچنین استفاده از صناعات داستان­نویسی، به خلق فرآیند فراروایت اهتمام ورزیده است.

کلیدواژه‌ها


براهنی، رضا (1385)، آزاد خانوم و نویسنده­اش، تهران، کارون.
بهشتی، زهرا و همکاران (1397)، «تجلیات السرد البولیفونی فی روایة اعترافات کاتم الصوت لمؤنس الرزاز باعتباره مظهرا من مظاهر ما بعد الحداثة»، إضاءات نقدیة فی الأدبین العربی والفارسی، ش 31، صص 87-110.
ـــــــــــــ (1441)، «تمظهرات التشظی فی روایة أحیاء فی البحر المیت لمؤنس الرزاز»، دراسات فی السردانیة العربیة، ش 1، صص 1-29.
پاینده، حسین (1394الف)، نقد ادبی و دموکراسی، تهران، نیلوفر، چاپ سوم.
ـــــــــــــ (1394ب)، گفتمان نقد، تهران، نیلوفر چاپ سوم.
ـــــــــــــ (1381)، «سیمین دانشور: شهرزادی پسامدرن»، متن‌پژوهی ادبی، ش15، صص 57-82.
پژمان، هدی و محمدعلی محمودی (1396)، «شیوه­های بازتاب استراتژی روایی فرداستان در رمان پسامدرن فارسی»، مکتب­های ادبی، ش3، صص 67 ـ 98.
پیروز، غلامرضا و همکاران (1393) «فراداستان تاریخ نگارانه، مطالعه موردی: مارمولکی که ماه را بلعید»، ادب پژوهشی، ش 27، صص 163 ـ 186.
حاجی­زاده، مهین و شادی ابراهیمی (1397)، «تحلیل و بررسی جنبه­های فراداستانی رمان الفراشة الزّرقاء اثر ربیع جابر»، ادبیات داستانی، ش24، صص 67-80.
حمد، محمد (2011)، المیتاقص فی الروایة العربیة، حیفا، المجمع القاسمی للغة العربیة وآدابها.
شغموم، میلودی (1988)، عین‌الفرس، الرباط، دارالأمان.
شکریان، محمدجواد و همکاران (1395)، «کاربست مؤلفه‌های فراداستانی در داستان کوتاه مرثیه برای ژاله و قاتلش نوشتۀابوتراب خسروی»،  پژوهش ادبیات معاصر جهان، دورۀ 21، ش 1، صص 59- 74.
لاج، دیوید (1394)، رمان پسامدرنیستی؛ نظریه­های رمان از رئالیسم تا پسامدرنیسم، ترجمۀ حسین پاینده، تهران، نیلوفر.
صالح، فخری (2001)، «الأسس النظریة لمابعد الحداثة»، عمان، مجلة نزوی، رقم 28، صص 272-276.
لوئیس، بری، (1383)، پسامدرنیسم و ادبیات، مدرنیستم و پسامدرنیسم در رمان، ترجمۀ حسین پاینده، تهران، روزنگار.
گرجی، مصطفی و همکاران (1391)، «تحلیل گفتمانی رمان کولی کنار آتش منیرو روانی پور»،  سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، دورۀ 5، ش1، صص79-90.
وو، پاتریشا (1390)، فراداستان، ترجمۀ شهریار وقفی­پور، تهران، چشمه.
هاچن، لیندا (1393)، مدرنیسم و پسامدرنیسم در رمان (فراداستان تاریخ‌نگارانه)، ترجمۀ حسین پاینده، تهران، روزنگار.
یقطین، سعید (1997)، تحلیل الخطاب الروائی، بیروت، دار البیضاء، الطبعة الثالثة.
ـــــــــــــ (2010)، قضایا الروایة الجدیدة، القاهرة، داررؤیة للنشر والتوزیع.