واکاوی رمزگان‌های ساختاری رمان معاصر لبنان؛ بررسی موردی: رمان الخطایا‌ الشائعة

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان وادبیات عربی، دانشکده ادبیات ، دانشگاه الزهراء، تهران، ایران

2 دانشیار گروه زبان وادبیات عربی، دانشکده ادبیات ، دانشگاه الزهراء، تهران، ایران

چکیده

متن ادبی از جمله رمان برساختی از نشانگان مختلف است که در لایه­های مختلف دلالتی تنیده شده‌اند. بارت در خوانش پساساختاری از رمان به ترسیم رمزگان‌های پنج­گانه می­پردازد که از میان آنها سه رمزگان نمادین، معنایی و فرهنگی دلالت ساختاری اثر را در تعامل با عوامل فرامتنی روشن می­سازد؛ لذا تحلیل این رمزگان‌ها به تبیین معنای متن منجر می­شود. این جستار با بهره از این روش بارت به خوانش رمان معاصر لبنانی می­پردازد تا ضمن بازنمایی ساختار داستانی به بازنمود ساختارهای فکری آن توجه نماید. رمان «الخطایا الشائعة (اشتباهات رایج)» اثر «فاتن المرّ»، با طرح دیدگاه­های انسان­شناختی و مقاومت که در سه سطح رمزگان معنایی، نمادین و فرهنگی مورد نظر این پژوهش است و در سه لایه رمزگان معنایی، نمادین و فرهنگی، دال مرکزی رمزگان این رمان رصد می­شود. در رمزگان معنایی، دلالت ضمنی در خصوصیات شخصیت­های داستان و کنش آنها بررسی می­شود. در سطح رمزگان فرهنگی، فضای فرهنگی و ایدئولوژیک نظام ارزشی گفتمان داستانی تحلیل می­گردد و نهایتاَ در واکاوی رمزگان نمادین، رمزگان­های سمبولیک و نمادهای مورد تأکید در داستان بررسی می­شود. این پژوهش با بهره از دیدگاه بارت به روش توصیفی- تحلیلی روشن می­سازد در بازنمایی رمزگان معنایی و با تحلیل داستان در ترسیم شرایط زندگی در لبنان در سایۀ وحشت، عدم امنیت و جنگ و کشمکش برای زنده ماندن و در وجه متناقض با وجه مرفه، پر از آرامش و امنیت زندگی اروپا، تصویر شخصیت­های این دو محیط با وجوه خصلت­نمای متناسب توصیف می­گردد و تصویر سفید و سیاه از شخصیت­های اروپاپی و لبنانی ارائه نمی­شود، بلکه جوانب مختلفی از جمله شجاعت و وطن­دوستی به‌عنوان وجه مشترک مبارزان ترسیم می­شود. در رمزگان فرهنگی یا ارجاعی شهادت و شهادت‌طلبی از ارزش­های محوری در داستان، تنها وابسته به ایدئولوژی مسلمانان نیست بلکه برآمده از فرهنگ وطن­دوستی و روحیه شرف و مقاومت فراتر از دین و اعتقاد یک ملت است. در سطح رمزگان نمادین مشاهده می‌شود داستان با رویکرد واقع­گرایانه با دوری از رمزگان نمادین تنها یک نمونه شخصیت زن مبارز را به‌عنوان رمزگان وطن بسنده می­کند.

کلیدواژه‌ها


آلن، گراهام (1385)، بینامتنیت، ترجمۀ پیام یزدانجو، تهران، مرکز.
احمدی، بابک (1380)، ساختار و تأویل متن، تهران، مرکز.
اسکولز رابرت (1393)، درآمدی بر ساختار گرایی در ادبیات، ترجمۀ فرزانه طاهری، تهران، آگاه.
بارت، رولان (1397)، مبانی نشانه‌شناسی، ترجمۀ صادق رشیدی و فرزانه دوستی، تهران، علمی و فرهنگی.
برکات، وائل (2002)، «السیمولوجیا بقراءة رولان بارت»، جامعة دمشق، ج18، ش2، صص 55- 76.
چندلر دانیل (1387)، مبانی نشانه‌شناسی، ترجمۀ مهدی پارسا، تهران، سورۀ مهر.
رحیمی خویگانی، محمد، فاطمه گلی و منصوره زرکوب (1391). «داستان ابلیس ینتصر توفیق الحکیم از منظر ساختارگرایانۀ بارت»، نقد ادب معاصر عربی، سال 2. ش 3، صص 123- 142.
سجودی، فرزان (1387)، نشانه‌شناسی کاربردی، تهران، نشر علم.
ـــــــــــــ (1388)، نشانه‌شناسی: نظریه و عمل، تهران، نشر علم.
ـــــــــــــ (1383)،«نشانه­شناسی لایه­ای و کاربرد آن در تحلیل نشانه­شناختی متون هنری»، مجموعه مقالات هم‌اندیشی: شماره 1؛ مقالات اولین هم‌اندیشی نشانه‌شناسی هنر، به کوشش فرزان سجودی، تهران، فرهنگستان هنر.
سیدان، الهام (1394)،«نشانه‌شناسی لایه­ای رمزگان­ها در داستان قرآنی خلقت آدم (ع) با تأکید بر کشف الاسرار میبدی»، پژوهش­های ادبی- قرآنی، سال 3، ش 4،  صص 144-170.
صادقی، لیلا (1392)، «انشقاق اجتماعی در یک متن نوشتنی: رمزگان‌شناسی خروس»، مجموعه مقالات نقدهای ادبی هنری، نشانه‌شناسی و نقد ادبیات داستانی معاصر (نقد و بررسی آثار ابراهیم گلستان و جلال آل احمد)، به کوشش لیلا صادقی، تهران، سخن، صص 61-205.
صفیئی، کامبیز و مسعود سلامی (1390)، «توضیح و معرفی متدولوژی رمزگان پنج‌گانۀ رولان بارت با نمونۀ عملی از نمایشنامه فیزیکدان­ها اثر فریدیریش دورنمات»، مطالعات نقد ادبی (پژوهش ادبی)، ش24-25، صص 199-221.
گل‌پرور، یوسف، کارمان کسایی و سید اسماعیل قافله‌باشی (1392)، «تحلیل ساختاری داستان کوتاه آداب سفر  از دیدگاه بارت و گرماس (از مجموعه داستان طعم باروت)»، زبان و ادب فارسی دانشگاه آزاد سنندج، س 5، ش14، صص 159-179.
المرّ، فاتن (2010)، الخطایا الشائعة، بیروت، الفرات.
مشتاق‌پور، مرضیه و شهلا شریفی (1392)، «تحلیل گفتمان شعر سورۀ تماشا بر اساس نشانه‌شناسی لایه‌ای»، مجموعه‌آثار دومین همایش ملی آموزش زبان فارسی و زبان‌شناسی، صص2-13.
مکاریک، ایرنا ریما (1388)، دانش‌نامۀ نظریه‌های ادبی معاصر، ترجمۀ مهران مهاجر و محمد نبوی، آگه.
Barthes, roland, (1970). s/z. (trans. Richard Howard & Richard Miller) new
York: hill and Wang.