نشانه‌شناسی «عنوان» در شعر محمّد حلمی الریشة؛ مطالعۀ موردی: «لاتعطنی تفاحة أخری»، «رسالة إلی کلیم اللّه» و «أبابیل»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه رازی

2 استاد گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه رازی

3 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه رازی

چکیده

نشانه‌شناسی ادبی، به‌عنوان دانشی نوین در عصر حاضر، با استفاده از همنشینی واژگان و چیدمان خاصّ کلمات، در پی رمز­گشایی و کشف نشانه­های متن است. عنوان متن، از رمزگان­‌های مهم نشانه­‌شناسی و به‌منزلۀ پیشخوان متن است که می‌تواند ارتباطی مهم با متن اصلی داشته باشد و خواننده را به کشف مفاهیم ذهنی نویسنده راهنمایی کند؛ از این‌رو، می‌توان گفت که عنوان، نقش مهمّی در رمز‌گشایی متن دارد. محمّد حلمی الریشه (1985م)، در زمرۀ شاعرانی است که غالباً با استفاده از نمادها و نشانه­ها، رسالت شعری خویش را به مخاطب القاء می­کند. وی به‌ عنوان، به‌مثابۀ کلید ورود به متن، اهتمام ویژه داشته است و عنوان در همان ابتدای بسیاری از قصاید وی، تلنگری در ذهن مخاطب ایجاد می‌کند. در این جستار به مطالعۀ موردی قصاید «لاتُعطِنی تُفاحةً أخرَی»، «أبابیل» و «رِسالةٌ إلَی کلیم الله» پرداخته می‌شود. از آنجا که عناوین این سه قصیده مبتنی بر فراخوانی داستان­های قرآنی است، پژوهش حاضر بر آن است تا به واکاوی نشانه­شناسانۀ عناوین این قصاید و ارتباط آنها با متن اصلی با تکیه بر بینامتنی قرآنی پرداخته، هدف شاعر را از این فراخوانی باز­گو کند و کارکرد­های عنوان را در متن در خلال خوانش آن بررسی کند و به کاوش عناوین در سطح ساختاری و دلالی و نقش­های آن بپردازد. یافته­های پژوهش حاکی از آن است که عناوین قصاید، بر­گرفته از داستان­های قرآنی و در راستای متن اصلی است که شاعر از آنها برای القای انگاره­های ذهنی خویش بهره جسته است؛ دیگر اینکه عناوین، گاه ارتباطی مستقیم با متن دارند؛ یعنی از نظر معنا و لفظ برگرفته از متن هستند و گاه کارکرد آن به شیوه­ای غیر مستقیم و نیازمند به تلاش مضاعف خواننده در جهت کشف این ارتباط است. همچنین عناوین مذکور، دال­هایی با مدلول­های خاصّ خود و دارای نقش­های توصیفی و جلب‌­کننده هستند.

کلیدواژه‌ها


احمدی، بابک (1380)، ساختار و تأویل متن، تهران، مرکز.
ابوصالح، وائل (2011)، «الأدیب محمّد حلمی الرّیشة»، موسوعة أبحاث و دراسات فی  الأدب الفلسطینی الحدیث، الجزء الرابع، الطبعة الأولی، مجمع القاسمی للغة العربیة، أکادیمیة القاسمی، باقة الغربیة، صص 287-312.
آذرشب، محمد­علی و همکاران (1396)، «نشانه­شناسی عنوان قصیدۀ حفرٌ علی یاقوت العرش، سرودۀ محمد­علی شمس­الدین»، زبان و ادبیات عربی، ش 16، سال نهم، صص 1-26.
بخیت، فاطمه (1392)، بررسی تطبیقی  دلالت «عنوان» در شعر شش شاعر فارسی و عربی معاصر (نیما، شاملو، شفیعی کد­کنی، سیاب، مقالح و درویش)، رسالۀ دکترای تخصصی، به راهنمایی سعید بزرگ بیگدلی، دانشگاه تربیت مدرس.
برکت، بهزاد و طیبه افتخاری (1389)، «نشانه­شناسی شعر: کاربست نظریۀ ریفاتر بر شعر ای مرز پرگهر فروغ فرخزاد»، پژوهش­های زبان و ادبیات تطبیقی، دورۀ اول، ش 4، صص 109- 130.
بن الدین، بخولة (2013)، «عتبات النص الأدبی: مقاربة سیمیائیة»، جریدة وطنیة، صص 103-113.
بلعابد، عبدالحقّ (2008)، عتبات (ج. جنیت من النصّ إلی المناصّ)، بیروت، الدار العربیة للعلوم.
بوصبع، حفیظة (2010)، «سیمیائیة العتبات النصیة: مقاربة عنوان و روایة حکایة الغراب»، ورشة الروایة: حلقة بحث خاصة بالروایة المغربیة محمدعز­الدین التازی، جامعة الجزائر المرکزیة، صص 14-41.
الحجمری، عبدالفتّاح (1991)، عتبات النصّ: البنیة و الدلالة، المغرب، منشورات الرابطة.
حسنیه، مسکین (2013)، «شعریة العنوان فی الشعر الجزائری المعاصر»، رسالة الدکتوراه، تحت إشراف داود محمد، جامعة وهران.
حلمی الرّیشة، محمّد (2016)، الأعمال الشعریة، المجلّد الأول،فلسطین، دار أبابیل.
الحمداوی، جمیل (1997)، «السیموطیقا و العنونة»، عالم الفکر، الکویت، وزارة الإعلام، مجلد 25، عدد 3، صص 79-111.
جرجانی، عبدالقاهر (2005)، دلائل الإعجاز، بیروت، دار الکتاب العربی.
ذویبی، خثبر الزبیر (2006)، سیمولوجیا النص السردی، مقاربة سیمیائیة لروایة الفراشات و الغیلان، الحلقة الأولی، الجزایر، رابطة اهل القلم.
زعرب، صبحیة عودة (2018)، تحلیل النص الأدبی فی ضوء النظریات النقدیة الحدیثة، الطبعة الدولیة، عمان، دار محدلاوی للنشر و التوزیع.
الزمخشری (2006)، الکشّاف، المجلّد الأول، بیروت، دار الکتاب العربی.
سجودی، فرزان (1393)، نشانه­شناسی کاربردی، تهران، نشر علم، چاپ سوم.
ــــــــــــ و فرناز کاکه­خانی (1390)، «بازی نشانه­ها و ترجمۀ شعر»، زبان‌پژوهی، دورۀ 3، ش 5، صص 133-153. 
السلطانی، إیمان مطرمهدی و إیناس محمّدمهدی حمود (2014)، «وظائف العنوان النّصّیة فی القرآن الکریم السور المکیة أنموذجاً، اللّغة العربیة و آدابها»، جامعة الکوفة، العدد 20، صص 245-266.
سوسور، فردینان. دو (1392)، دورۀ زبان­شناسی عمومی، ترجمۀ کورش صفوی، تهران، هرمس، چاپ چهارم.
شوالیه، ژان، آلن گرابران (1382)؛ فرهنگ نماد­ها، ترجمۀ سودابه فضایلی، ج 3، تهران، جیحون.
الضمور، عماد (2014)، «وظائف العنوان فی شعر نادر هدی»، جامعة النجاح للأبحاث (العلوم الإنسانیة)، المجلّد 28 (5)، صص 1274- 1253.
عبید، محمّدصابر (2015)، التشکیل الجمالی للخطاب الأدبی الکردی –الهویة والمتخیل-، عمان، دار غداء.
الغذامی، عبد­الله (1993)، ثقافة الأسئلة، مقالات فی النقد و النظریة، القاهرة، دارسعاد الصباح، الطبعة الثانیة.
فرج، حمیدالشیخ (2013)، العنوان فی الشعر العراقی الحدیث، دراسة سیمیائیة، لبنان، البصائر.
فرهنگی، سهیلا و کاظم یوسف­پور (1389)، «نشانه­شناسی شعر الفبای درد سرودۀ قیصر امین‌پور»، کاوش­نامه، سال یازدهم، ش 21، صص 143- 166.
فضل، صلاح (1992)، بلاغة الخطاب و علم النص، الکویت، عالم المعرفة، وزارة الإعلام.
گیرو، پی­یر (1380)، نشانه­شناسی، ترجمۀ محمد نبوی، تهران، آگاه.
مختارعمر، احمد (1385)، معنا­شناسی، ترجمۀ سیدحسین سیدی، مشهد، دانشگاه فردوسی، چاپ چهارم.
محمودحسین، خالدطالب (2015)، الظواهر الأسلوبیة فی دیوانی الشّاعر محمد حلمی الریشة، رسالة ماجیستر، المشرف بنان صالح الدّین، جامعة القدس.
مطوی، محمدالهادی (1999)، «شعریة کتاب الساق علی الساق فی ما هو الفاریاق»، عالم الفکر، العدد1، یولیو، الکویت، وزارة الأعلام، صص 455-501.
مکاریک، ایرنا ریما (1385)؛ دانش­نامة نظریه­های ادبی معاصر، ترجمۀ مهران مهاجر، تهران، آگه، چاپ دوم.
Connor, steven (2003), structuralism and post – structuralism: from the center to the margin.
Maranda, Pierre (1980),The dialectic of Metaphor: An Anthropological Essay on Hermeneutics, The reader in the Text: Essay on Audience and Interpretation Susan Suleiman and Inga CRosman (eds), Princeton, Princeton University, pp. 183- 204.
Reffaterre Michael (1999), Describing Poetic Structures: Two Approaches to Baudelaireʼs Les chats Literary Theories: A reader and Guide, Julian Wolfreys (ed.) Edinburgh University Press، Edinburgh ،pp . 149- 161.
Rivkin, Julie & Ryan, Michael (1998), Literary Theory: An. Antholog, Blackwell Publishers inc.