شخصیت بخیل در کتاب «البخلاء»

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشگاه تهران (پردیس فارابی)

2 دانشیار دانشگاه تربیت مدرس

3 استادیار دانشگاه الزهراء (س)

چکیده

جاحظ یکی از چهره­های برجسته در عرصة نثر عربی در دورة عباسی محسوب می‌شود که آثار مهمی از وی به جا مانده است. در میان میراث ادبی او، کتاب «البخلاء» طنزی با ابعاد روانشناختی از شخصیت بخیل و حاصل معارف و تجارب اوست و به خوبی هنر جاحظ را می‌نمایاند.
این ادیب گرانسنگ در کتاب «البخلاء» در قالب طنز، با تکیه بر وصف، موضوع بخل ورزی در زندگی بخلاء را دستمایه قرار داده و شخصیت و طرز تفکر بخیل را به تصویر کشیده است؛ آن گونه که شخصیت بخیل، شخصیتی منفعل و به دور از اجتماع نیست، بلکه  فردی دانا است که با زیرکی و درایت و با شناخت کامل از خود، به تنظیم روابط با دیگران می‌پردازد و با بهره از هوش اجتماعی و یا همان هوش هیجانی، عوامل را در جهت موفقیت خویش سامان می‌بخشد.
در این جستار کوشش می‌شود به روش تحلیلی توصیفی، شخصیت بخیل و ویژگی­های آن در کتاب «البخلاء» با توجه به نظریة هوش هیجانی مطرح در حوزة روانشناسی بررسی شود. تحلیل روانشناختی شخصیت بخیل در کتاب  «البخلاء» روشن می­کند که آنان به لحاظ شخصیتی افرادی با هوش هیجانی بالایی بوده و با بهره­گیری از آن، تعاملات خویش را سامان می­­داده­اند.

کلیدواژه‌ها


بشارت، محمد علی، «بررسی تأثیر هوش هیجانی بر کیفیت روابط اجتماعی»، مطالعات روانشناختی، دوره 1، ش 2، 25-38، 1384ش.

بغدادی، خطیب، تاریخ بغداد، بولاق، القاهرة، 1931م.

بن محمد بن امبیریک، احمد، صورة بخیل الجاحظ الفنیة، بغداد، دار الشؤون الثقافیه العامة، 1986م.

پیشقدم، رضا و بهزاد قنسولی، «نقش هوش هیجانی در یادگیری زبان انگلیسی و موفقیت تحصیلی»، مجله پژوهش زبانهای خارجی، ش ٤٣، ص41-56، 1387ش.

جاحظ، ابو عثمان، عمرو بن بحر الکنانی البصری، کتاب البخلاء، تحقیق طه الحاجری، القاهرة، دارالکاتب المصری، 1948م.

حسینی اجداد نیاکی، اسماعیل، «ویژگی‌های ادبی و معرفی آثار جاحظ»، پایان نامه جهت اخذ مدرک دکتری تخصصی، دانشگاه تهران، 1385ش.

الحموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الأدباء، بیروت، دارالفکر، 1400ق.   

الخفاجی، محمد عبد المنعم، أبو عثمان الجاحظ، بیروت، دار الکتب اللبنانی، الطبعة الأولی، 1973م.

ذکاوتی قراگزلو، علیرضا، «اندر احوال بخیلان»، مجله معارف، 45-60، 1364ش.

ـــــــــــ ، زندگی و آثار جاحظ، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چ2، 1382ش.

زارعی متین، حسن، مدیریت رفتار سازمانی پیشرفته، تهران، نشر آگاه، 1388ش.

شاملی، نصرالله، «ادبیات طنز و جاحظ»، مجله ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، ش 148-149، 136-156، 1377ش.

فروخ، عمر، تاریخ الأدب العربی فی العصر العباسی، بیروت، دار العلم الملائین، چ2، 1922م.

کریمی، یوسف، روان شناسی شخصیت، تهران، نشر ویرایش، چ 13، 1388ش.

گلمن، دانیل، هوش هیجانی، ترجمة نسرین پارسا، تهران، رشد، 1380ش.

لطفی کاشانی، فرح ، «هوش هیجانی: واقعیت‌ها و ادعاها»، فصلنامة اندیشه و رفتار، ش2، ص6-22، 1385ش.

نصیری، روح الله، بررسی طنز در کتاب «البخلاء» جاحظ، پایان نامه جهت اخذ مدرک کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت معلم تهران، 1386ش.

نوری، اصغر، «مقایسه تأثیر هوش علمی و هوش عاطفی بر شخصیت»، فصلنامة آموزه، ش 18، ص73-76، 1382ش.