گل سرخ و بادۀ گلگون؛ بازخوانی ابیاتی از دیوان أبونؤاس بر پایۀ آیین کهن شادگلی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

عضو هیئت علمی / دانشگاه کوثر بجنورد

چکیده

آن دسته از شاعران عصر عباسی که خاستگاه پارسی دارند و از آبشخور فرهنگ و تمدن ایران باستان سیراب شده­اند، در سروده‌های خود به فراخور حال، گاه آشکار و گاه در پرده، از آداب و آیین­های دیرزیست این مرزوبوم سخن گفته­اند. همین اشارت­های کم و بیش می­تواند راهگشای پژوهشگران باشد برای آشنایی بهتر و بیشتر با آیین­هایی که گذر زمان آن­ها را در فراموشخانه به زنجیر کشیده است. أبونؤاس از آن دسته شاعرانی است که افزون بر دگرگون ساختن اغراض شعری کهن عربی بر پایۀ آموزه­های ایرانی، در دیوان خود از آداب و آیین­های کهنی یاد می­کند که در روزگار وی همچنان پابرجا بوده است. او در پنج بیت از میگساری «علی الورد»، «فوق الورد» (بر گل سرخ) سخن می­گوید. این جستار در پی آن است که روشن کند مراد از باده­گساری بر گل سرخ چیست. نگارنده بر آن است که «علی الورد» اشاره­ای است به «شادگلی»؛ آیینی ایرانی و درپیوسته با گل سرخ و شراب، همان که در ادبیات کهن فارسی «گل­افشانی» خوانده شده است. از آن­جا که در آثار کهن و معاصر فارسی نشانی از «شادگلی» یافت نشد، در این نوشتار، نخست تلاش شده که به یاری منابع کهن عربی، این آیین شناسانده و سپس از رهگذر آن، ابیات مذکور بازخوانی شود.

کلیدواژه‌ها


منابع

قرآن کریم.

اوستا (1397)، گزارش جلیل دوستخواه، تهران: مروارید.

ابن البیطار،ضیاءالدین (2001)، الجامع لمفردات الأدویة و الأغذیة، بیروت: دارالکتب العلمیة.

ابن سلّام، محمد (د.ت)، طبقات فحول الشعراء، تصحیح محمود محمد شاکر، جدة: دار المدنی.

ابن شهید، أبوعامر (1996)، رسالة التوابع و الزوابع، تصحیح بطرس البستانی، الطبعة الثانیة، بیروت: دارصادر.

ابن­حمدون، أبوالمعالی (1917)، التذکرة الحمدونیة، بیروت: دار صادر.

أبونؤاس، حسن بن الهانئ (د.ت)، دیوان أبی­نؤاس، بیروت: دار صادر.

ـــــــــ ، دیوان أبی­نؤاس، نسخة خطی کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی به شمارۀ 7227.

الاتلیدی، دیاب (2004)، إعلام الناس بما وقع للبرامکة مع بنی العباس، تصحیح محمد أحمد عبدالعزیز سالم، بیروت: دار الکتب العلمیة.

الإصفهانی، أبوالفرج (د.ت)، الأغانی، تصحیح سمیر جابر، الطبعة الثانیة، بیروت: دار الفکر.

اکبری، مریم (1387)، الفرس فی دیوان أبی­نؤاس، پایان­نامۀ کارشناسی ارشد، استاد راهنما : منصوره زرکوب، دانشگاه اصفهان.

انجوی شیرازی، ابوالقاسم (1352)، قصه­های ایرانی، تهران: امیرکبیر.

اوشیدری، جهانگیر (1371)، دانشنامةمزیسنا، تهران: نشر مرکز.

آسمند، علی و حسین خسروی (1377) ، افسانه­های چهار محال و بختیاری، شهرکرد: انتشارات ایل.

البیرونی، أبوریحان (1380)، الآثار الباقیة عن القرون الخالیة، طهران: میراث مکتوب.

بیهقی، أبوالفضل (1390)، تاریخی بیهقی، به کوشش خطیب رهبر، تهران: مهتاب.

التنوخی، المحسن (1978)، الفرج بعد الشدة، تصحیح عبود الشالجی، بیروت: دارصادر.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (2004)، نشوار المحاضرة وأخبار المذاکرة، بیروت: دار الکتب العلمیة.

جفری، آرتور (1386)، واژه­های دخیل در قرآن مجید، ترجمة فریدون بدره­ای، تهران: توس.

الجوالیقی، أبومنصور (1990)، المعرب من الکلام الأعجمی، تصحیح ف، عبدالرحیم، دمشق: دارالقلم.

حافظ، شمس‌الدین محمد (1384)، دیوان، بر اساس نسخۀ قدسی، چ3، تهران: احیاء کتاب.

الحجاجرة، سعاد یوسف (2012)، خمریات أبی­نؤاس و مسلم بن ولید: دراسة أسلوبیة، رسالة الماجستیر، جامعة الخیل.

الحمدانی، أبوفراس (1994)، دیوان أبی فراس، تصحیح عباس ابراهیم، بیروت: دار الفکر العربی.

خاقانی، افضل­الدین (1387)، دیوان، شرح محمدرضا برزگر خالقی، تهران: زوار.

الخوارزمی، أبوبکر (1424)، الأمثال المولدة، أبوظبی: المجمع الثقافی.

دادگی، فرنبغ‌ (1369)، بندهش، ترجمة مهرداد بهار، تهران: توس.

دلاواله، پیترو (1370)، سفرنامه پیترو دلاواله، ترجمه و شرح شجاع‌الدین شفا، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.

دهخدا، علی­اکبر (1378)، لغتنامه، تهران: دانشگاه تهران.

الزبیدی، مرتضی (د.ت)، تاج العروس من جواهر القاموس، لا.مک: دارالهدایة.

الزوزنی،أبوعبدالله (2002)، شرح المعلقات السبع، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

السری الرفاء، بن أحمد (1986)، المحبّ و المحبوب و المشموم و المشروب، تصحیح مصباح غلاونجی، دمشق: مجمع­ اللغه العربیه.

السیوطی، جلال‌الدین (1967)، حسن المحاضرة فی تاریخ مصر و القاهرة، تصحیح محمد أبوالفضل إبراهیم، القاهره: دار إحیاء الکتب العربیة.

الشابشتی، أبوالحسن (1986)، الدیارات، تصحیح کورکیس عواد، الطبعة الثالثة، بیروت: دار الرائد العربی.

الشیبانی، أبوعمرو (2001)، شرح المعلقات التسع، شرح و تصحیح عبدالمجید همو، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.

صلاح­الدین، المنجد (1362)، «الورد فی حیاة الخلفاء العباسیین»، المقتطف، رقم 103 ، صص192-187.

طرفة بن العبد (2002)، دیوان، تصحیح مهدی محمد ناصرالدین، بیروت: دار الکتب العلمیه.                                                                                                                                                         

العسکری، أبو هلال حسن بن عبد الله (د.ت)، دیوان المعانی، بیروت: دار الجیل.

عفیفی، رحیم (1383)، اساطیر و فرهنگ ایرانی در نوشته­های پهلوی، چ2، تهران: توس.

العقاد، عباس محمود (2012)، أبونؤاس، القاهرة: مؤسسة هنداوی للتعلیم و الثقافة.

فیلیپ، ژینو (1382)، ارداویراف‌نامه، ترجمه و تحقیق: ژاله آموزگار، تهران: انتشارات معین و انجمن ایرانشناسی فرانسه.

کزازی، جلال­الدین (1376)، پرنیان پندار، تهران: روزنه.

کوپر، جی، سی (1392)، فرهنگ نمادهای آیینی، ترجمه رقیه بهزادی، تهران: انتشارات علمی.

المجلسی،محمدباقر (د.ت)، بحار الأنوار، بیروت: مؤسسة الوفاء.

معین، محمد (1382)، فرهنگ فارسی معین، تهران: دبیر.

ملک­ثابت، سمانه و همکاران (1394)، «مروری بر رایحه­درمانی در ایران باستان»، اخلاق و تاریخ پزشکی، ش 5، صص    43-33.

نجاریان، محمد رضا و محمدکاظم، کهدویی (1390)، «نگاه شاعرانۀ رودکی و أبو­نؤاس  به خمریات»، ادبیات تطبیقی، شمارۀ 4، صص280-259.

النویری،شهاب­الدین (2004)، نهایة الأرب فی فنون الأدب، تصحیح مفید قمحیة، بیروت: دار الکتب العلمیة.

وندیداد (1385)، ترجمه‌ و پژوهش‌ ها‌شم‌ رضی‌، تهران: بهجت.

هادی­پور، یوسف (1390)، «دراسة نقدیة فی مبنی خمریات أبی­نؤاس»، إضاءات نقدیة، دورۀ1، ش2،  صص127-144.

REfrences:

Holy Quran.

Avesta, (2018). Attemption G. Dustxah. Tehran: Morvarid Publication. [In Persian].

AlHamdâni, A. (1994). Diwân. Correction A. Ibrâhim. Beirut: alfikr alArabi Publication. [In Arabic].

AbuNoâs, H. (N.D). Diwân AbuNoâs. Beirut: sâdir Publication. [In Arabic].

AbuNoâs, Diwân AbuNoâs. Manuscript No. 7227. Iranian Parliament library. [In Arabic].

Afifi, R. (2004). Iranian Myths and culture in Pahlavi Books. Tehan: Tus Publication. [In Persian].

Akbari, M. (2008). "Persia in Abu Nawas Diwan". M.A Thesis in Isfahan University. [In Arabic].

AlAqqâd, A. (2012). Abu Nawas. Cairo: Handâwi institution for teaching and culture. [In Arabic].

AlAskari, A. (N.D), Diwân Almaʼâni. Beirut aljil Press. [In Arabic].

AlAtlidi, D. (2004). Iʼlâm alnâs bi mâ waqaʼa lilbarâmika maʼa Bani Abbâs. Correction by M.A. Abdulaziz. Beirut: alkotob alʼilmiya Publication. [In Arabic].

AlBiruni, A. (2001). âsâr Albâqiya an alqorun alxâliya. Tehran: Mirâs maktub Publication. [In Arabic].

AlHajâjera, S. (2012), "Khamriyyât Abu Nawas and Muslim Ibn Valid". M.A Thesis in AlXayl University. [In Arabic].

AlJawâliqi, A. (1990), Almoʼrab min alkalâm Alaʼjami. Correction AbdulRahim. Damascus: alqalam Publication. [In Arabic].

AlNowairi, Sh. (2004). Nahâya Alʼarab fi fonun aladab. Correction M. Qamhiya. Beirut: alkotob alʼilmiya Publication. [In Arabic].

AlSari Alrafâ, I. (1986). Almoheb wal mahbub wal mashʼum wal mashrub. Qalâwanji. Damascus: Arabic Language Academy. [In Arabic].

AlShabâshati, A. (1986) Aldayyârât. Awwâd. Beirut: alrâʼid alArabi Publication.In Arabic].

AlSheybâni, A. (2001). Moʼallaqât. Beirut: Al Alami Publications Est. [In Arabic].

AlSoyuti, J. (1967). Hosn almohâzara fi târix Misr wal Qâhira. Correction M. Ibrâhim. Cairo: ihyâ alkotob alArabiya Publication. [In Arabic].

AlTannuxi, M. (1978). Alfaraj Baʼd alshidda. Correction A. Shâlji. Beirut: Dâr sâdir. [In Arabic].

AlTannuxi, M. (2004). Nishwâr almohâzara. Beirut: alkotob alʼilmiya Publication.. [In Arabic].

AlXârazmi, A. (2003). Alamsâl almowallada. Abu Dhabi: Almajmaʼ Alsaqâfi. Abu Dhabi: Cultural Complex. [In Arabic].

AlZabidi, M. (N.D). Tâj Alarus min Jawâhir alqâmus. alhidâya Publication. [In Arabic].

AlZawzani, A. (2002). Sharh alMoʼallaqât alSabʼ. Beirut: revival of Arab heritage Publishing. [In Arabic].

Âsmand, A & Khosravi, H. (1998) ChaharMahâl va Baxtiâri legends. Shahrkord: Il  publication. [In Persian].

Beihaqi, A. (2011). Târix Beihaqi. Attemption Xatibrahbar. Tehran: Mahtâb Publication. [In Persian].

Cooper, J.C. (2013). An illustrated Encyclopedia of traditional symbols. Translated by: R. Behzâdi. Tehtan: elmi Publication. [In Persian].

Dâdegi, F. (1990). Bondehesh. Translated by: M. Bahâr. Tehran: tus Publication. [In Persian].

Dehxodâ, A. (1999). Loqat Nâme. Tehran: University of Tehran Press. [In Persian].

Della valle, P. (1991). Itinerary of Della valle. Translated by: Sh. Shafâ. Tehran: Elmi Farhangi Publication. [In Persian].

Gignoux, P. (2003). Le Livre d Ardâ Virâz. Translated by: Zh. âmuzgâr. Tehran: Institut Francais de Resherche en Iran. [In Persian].

Hadipoor, Y. (2011). "Critical research about Xamriyyât Abu Nawas". Izâʻât naqdiya. No 2. Pp. 127-14. [In Arabic].

Hâfez, Sh. (2005). Divân. Tehran: Ehyâ ketâb Publication. [In Persian].

Ibn Baytâr, Z. (2001) AlJâme le Mofradât aladwiya wal aqziya. Beirut: alkotob alʼilmiya Publication. [In Arabic].

Ibn Hamdun, A. (1917). Altazkira Alhamduniya. Beirut: sâdir Publication. [In Arabic].

Ibn Salâm, M. (N.D). Tabaqât fohul Alshoarâ. Correction by M. Muhammad shâkir. Jidda: Almadani Publication. [In Arabic].

Ibn Shahid, A. (1996). Risâla altawâbi wal zawabi. ژorrection by P. Albostâni. Beirut: sâdir Publication. [In Arabic].

Injawi Shirâzi, A. (1973). Iranian tails. Tehran: Amirkabir. [In Persian]

Isfahâni, A. (N.D). Alaqâni. Beirut: alfekr Publication. [In Arabic].

Jefri, A. (2007). Naturalized Words in Quran. Translated by: F. Badreyi. Tehran: tus Publication. [In Persian].

Kazzâzi, J. (1997). Parniân Pendâr. Tehran: rowzane Publication. [In Persian].

Majles, M. (N.D). Bihâr alAnwâr. Beirut: Alwafâ institution. [In Arabic].

Maleksâbet, S & others. (2015). "Review on smell therapy in ancient Iran". Medical behavior and history. No. 5. Pp. 33-43. [In Persian].

Moein, M. (2003). Persian dictionary. Tehran: dabir. [In Persian].

Najjârian, M & Kahduyi, M. (2011) "Poetic view of Rudaki and Abu Nawas to Xamriyyât". Comparative literature. No. 4. Pp. 259-280. [In Persian].

Salâhaldin, A. (1943) 'Alward fi hayât Abbâsi Caliphs". Almoqtataf.  No. 103. Pp.187-192. [In Arabic].

Tarfa Ibn Abd. (2002). Diwân. Correction M. Naser aldin. Beirut: Dâr alkotob alʼilmiya. [In Arabic].

Ushidari, J. (1992). Encyclopedia of Mazdayasnâ. Tehran: Markaz Publication. [In Persian].

Vandidâd. (2006). translated by: H. Razi. Tehran: Bahjat Publication. [In Persian].

Xâqâni, A. (2008). Diwân. Attemption M. Barzegar Xâleqi. Tehran: zavvâr. [In Persian].