کتاب‌شناخت: نگاهی دوباره به کتاب تاج جاحظ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه رازی، کرمانشاه

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه رازی، کرمانشاه

چکیده

جاحظ از جمله نویسندگان عرب است که در آثار خود توجه ویژه­ای به ایرانیان، آیین و رسوم ایرانی، پادشاهان ساسانی و سخنان حکیمانة آن‌ها داشته است، به گونه­ای که به سهولت می­توان دریافت که فرهنگ ایرانی از نظر او قابل احترام و گاه برتر از فرهنگ عربی است. جاحظ به وضوح اعتراف می­کند که عرب­ها آیین کشورداری و سیاست را از ایرانیان آموختند. میزان و معیار درستی و صحت هر موضوع را خواست و ارادة شاهان می­داند و به همین سبب در ابتدای بسیاری از موضاعات خود می­گوید: از اخلاق شاهان این است که... بر شاهان جایز نیست که... از حقوق شاهان این است که... در این نوشتار به دیدگاه­های مختلف وی درباره ایرانیان و پادشاهان ساسانی، آداب ‌و رسوم، آداب پوشاک، خوراک، مجالس خوش‌گذرانی، حکمت­ها و... پرداخته شده است. چنانکه وی در آغاز هر باب از کتابش که به موضوعی خاص اشاره دارد، ابتدا به توضیحی کلی دربارة آن می­پردازد و سپس به ذکر دیدگاه­های ایرانیان و پادشاهان ساسانی در آن موضوع خاص می‌پردازد و آنگاه به میان خلفای عرب می­آید و دیدگاه­های آنان را که درواقع تکرار همان آیین و آداب ‌و رسوم شاهان ساسانی است بیان می­کند. این شیوة نگارش به وضوح تأثیرپذیری فرهنگ عربی از فرهنگ ایرانی را نشان می­دهد به‌ویژه در اموری که از سنت­های ایرانی است از جمله جشن مهرگان و نوروز و نیز آیین پرده­داری و تشریفات دربار که در خلافت اسلامی پیشینه­ای نداشته است. می­توان گفت که گسترة نفوذ فرهنگ و آداب ‌و رسوم ایرانی در میان خلفای عرب به حدی بوده است که جزئی جدایی­ناپذیر از زندگی آن‌ها شده و با فرهنگشان عجین شده است و می­توان بسیاری از آداب و رسوم ناشناختة دولت ساسانی را از آیین و رسوم رایج در خلافت عباسی شناخت و این کتاب جای خالی متون پهلوی را که غالبا از میان رفته­اند پر می‌کند.

کلیدواژه‌ها


ابن منقذ، أسامة (1354)، لباب الاآداب، تحقیق احمد محمد شاکر، القاهرة: مکتبة لویس سرکیس.
الآبی، أبی سعد (1990)، منصور بن الحسین، نثر الدرر، تحقیق منیر محمد المدنی، مراجعة دکتور حسین نصار، الهیئة المصریة العامة للکتاب.
پزشک، منوچهر (1367)، تاج­نامه، دائرة المعارفبزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد 14، صص 238-242.
تفضلی، احمد (1376)، تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، به کوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن.
الثعالبی، ابو منصور (2003)، التمثیل و المحاضرة، تحقیق و شرح و فهرسة الدکتور قصی الحسین، بیروت: دار و المکتبة الهلال.
جاحظ، أبو عثمان عمر بن بحر (1914)، التاج فی أخلاق الملوک، المحقق أحمد زکی باشا، القاهرة: المطبعة الأمیریة.
دانش پژوه، محمد تقی (1367)، فهرستواره فقه هزار و چهارصد ساله در زبان فارسی، تهران: علمی و فرهنگی.
رحمتی، محمد کاظم (1386)، «جاحظ و کتاب التاج منسوب به او»، آینه میراث، بهار و تابستان ، ش 36 و 37 (علمی- ترویجی)، صص 399-412.
روزن، بارون (1382)، «درباره ترجمه خدای­نامه­»، ترجمة محسن شجاعی و علی بهرامیان، نامه فرهنگستان، تهران، ضمیمه شماره 15.
الزمخشری، أبو القاسم محمود بن عمر (1412)، ربیع الأبرار و نصوص الأخبار، تحقیق عبدالأمیر مهنا، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
سعدی (1389)، گلستان، شرح توسط محمد حمید یزدان پرست لاریجانی، اطلاعات.
القرطبی، الإمام ابو یوسف بن عبدالله بن محمد بن عبدالبر النمری (د.ت)، بهجة المجالس و أنس المجالس و شحذ الذاهن و الهاجسر، تحقیق محمد مرسی الخولی.
محمدی، محمد (1338)، «کتاب التاج للجاحظ و علاقته بکتب تاجنامه فی الادب الفارسی الساسانی»، الدراسات الأدبیه، العدد الأول (الربیع 1959)، 29-67.
نفیسی، سعید (1331)، تاریخ تمدن ایران ساسانی، تهران: دانشگاه تهران.
نوبخت، حبیب الله (1386)، تاج آیین کشورداری در ایران و اسلام، تهران: آشیانه کتاب.