قصیدۀ «نهج البرده»ی احمد شوقی در آیینۀ آرای نقدی و بلاغی محمود بستانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه شهید بهشتی

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه شهید بهشتی

چکیده

روش ساختارگرایی که محمود بستانی آن را به‌عنوان یکی از شیوه­های تحلیل متن قلمداد کرده است، بر مبنای هشت عنصر ادبیِ پیام، موضوع، معنایی، صوری، لفظی، موسیقایی، ادبی و ساختار متن  به تحلیل یک اثر  می‌پردازد و با  تبیین ارتباط بین جنبه­های زیبایی­شناسی و معناشناسی اثر،  ساختار کلی آن را به‌عنوان پیکری واحد بررسی می­کند.  دیدگاه­­های بستانی در روش ساختارگرایی که در دو کتاب القواعدالبلاغیة فی ضوء المنهج الإسلامی و البلاغة الحدیثة فی ضوء المنهج الإسلامی  تبیین و معرفی شده است، تلفیقی از سنت­گرایی و نوگرایی در تحلیل اثر ادبی است؛ بدین معنا که وی ضمن پایبندی به بلاغت سنتی، سعی دارد دیدگاه­های جدید ادبی  را در  بررسی و تحلیل اثر بر مبنای ساختار  و بافت آن به کار بندد. آنچه  ما در این پژوهش در پی آن بوده­ایم، بررسی زیبایی­ها و معانی ادبی قصیدۀ «نهج ‌البرده»ی احمد شوقی  با تکیه بر روش ساختارگرایی محمود بستانی و بر اساس چهار عنصر معنایی، صوری، موسیقایی و ساختار است. در این راستا دریافتیم که در قصیدۀ نهج‌ البرده از بین عناصر مذکور، رمز و استعاره به‌عنوان دو عنصر از عناصر صوری و جناس و توازن به‌عنوان عناصر موسیقایی، علاوه بر جنبۀ زیبایی­بخشی دارای کارکرد معنایی نیز بوده­اند و در القای مفاهیم و موضوعات، نقش مؤثری داشته­اند و عنصر تکرار و تقابل نیز به‌عنوان عناصر معنایی، با ایجاد نظم‌آهنگ درونی، جنبۀ زیبایی­شناسی قصیده را نیز تقویت کرده­اند و بر مبنای عنصر ساختار، دریافتیم که موضوعات و مفاهیم قصیده با یکدیگر و نیز با دیگر عناصر لفظی، موسیقایی و صورخیال، رابطه­ای متقابل دارند؛ به عبارتی، عناصر زیبایی­شناسی و معناشناسی در آن با یکدیگر ارتباط منسجم دارند و این، نشانگر آن است که قصیده از تجانس و اندام‌واری متن برخوردار است و همین امر،  آن  را نه‌تنها از لحاظ شکل و ساختار، بلکه از نظر محتوا، در ردیف بهترین مدائح نبوی قرار  داده است.

کلیدواژه‌ها


احمدی، بابک (بی­تا)، ساختار و تأویل متن، تهران، مرکز، چاپ دوازدهم.
امین مقدسی، ابوالحسن  (1383)، درآمدی تطبیقی بر مدائح نبوی شوقی و بهار،  مجله دانشکده ادبیات دانشگاه تهران زبان و ادبیات عربی، دوره2، شماره2، صص 1-18.
امینی، شیخ محمدهادی (1964)، معجم رجال الفکر و الادب فی النجف خلال ألف عام، النجف الاشرف،  مطبعة الآداب.  
انیس، ابراهیم (1984)، دلالة الالفاظ، مصر، مکتبة الأنجلو المصریة، الطبعة الخامسة.
بستانی، محمود (1394)، بلاغت جدید، ترجمۀ محمدحسن معصومی، قم، مارینا.
ــــــ (1414)، القواعد البلاغیة فی ضوء المنهج الاسلامی، مشهد، مجمع البحوث الاسلامیة.
البشری، شیخ سلیم (1987)، نهج البردة نظم احمد شوقی و علیه وضح النهج، قدّم له محمد المویلحی، مکتبة الآداب، القاهرة.
تجلیل، جلیل (1367)، جناس در پهنۀ ادب فارسی، تهران، مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
پسندیان، فاطمه (1389)،بررسی جلوه­های بلاغی (بیان و بدیع) در قصیده بانت سعاد کعب­بن­زهیر، برده بوصیری و نهج البرده احمد شوقی، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: محمود آبدانان مهدیزاده، دانشگاه شهید چمران اهواز، دانشکده الهیات و معارف اسلامی.
تفتازانی، سعدالدین مسعود (2013)، المطول شرخ تلخیص مفتاح العلوم، تحقیق عبدالحمید هنداوی، بیروت، دار الکتب العلمیة، الطبعة الثالثة.
جرجانی، عبدالقاهر (لاتا)، دلائل الإعجاز، تعلیق محمود محمدشاکر، لامک، الخانجی.
جرجانی، علی بن محمد (لا­تا)، معجم التعریفات، تحقیق و دراسة محمدصدیق المنشاوی، القاهرة، دارالفضیلة.
حاجی‌زاده،  مهین و سعید احمدی (1394)، سیمای پیامبر در اشعار عبدالرزاق اصفهانی و احمد شوقی، گردهمایی انجمن ترویج  زبان و ادب فارسی ایران، دانشگاه محقق اردبیلی، دوره 10، صص486-493.
الخولی، امین (1961)، مناهج تجدید فی النحو و البلاغة و التفسیر و الأدب، لامک، دار المعرفة.
دستغیب، عبدالعلی (1348)، سایه روشن شعر نو فارسی، تهران، فرهنگ.
دشتی نیشابوری، محمد  (1393)، آسمان مدینه  شرح  تطبیقی برده و نهج البرده در ستایش پیامبر  گرامی اسلام، مشهد،  بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، چاپ دوم.
زرکشی، بدرالدین محمد (1430)،  البرهان فی علوم القرآن، مجلد2، بیروت، دار الفکر.
الساعدی، الشیخ محمد (2000)،  الدکتور محمود بستانی مفکراً اسلامیاً، لامک، المؤلف.
السامرائی، فاضل صالح (2000)، معانی النحو، المجلد2، الأردن، دار الفکر.
سرباز، حسن (1381) بررسی و نقد مدایح نبوی احمد شوقی، کارشناسی ارشد، استاد راهنما: خلیل پروینی، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
شرشر، محمدحسن (1988)، البناء الصوتی فی البیان القرآنی، القاهرة، دار الطباعة المحمدیة.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1384)، موسیقی شعر، تهران، آگه، چاپ هشتم.  
شوقی، احمد (1988)، الاعمال الشعریة الکاملة، المجلد 1، بیروت، دار  العودة.
صادقی، مجیدرضا (1389) ترجمۀ قصیدۀ نهج البرده و همزیه نبویه احمد شوقی و بیان برخی نکات نحوی و بلاغی، کارشناسی ارشد، با راهنمایی ابوالفضل رضایی، دانشگاه شهیدبهشتی.
صرفی، محمدرضا (1382)، درآمدی بر نمادپردازی در ادبیات، فرهنگ، ش 46 و 47، صص 159-177. 
ضیف، شوقی (لاتا)، البلاغة تطور و تاریخ، القاهرة، دار المعارف، الطبعة التاسعة.
عبدالجواد ابراهیم، رجب (2003)،  موسیقی اللغة، القاهرة، مکتبة زهراء الشرق.
عبدالمطلب، محمد (2007)، البلاغة العربیة قراءة أخری، القاهرة، لونجمان، الطبعة الثانیة. 
عتیق، عبدالعزیز (1985)، علم البیان، بیروت، دار النهضة العربیة.  
عزیزی، محمدرضا وحسین کارگر (1398)، «بررسی و بسامد انواع جناس در قصیده نهج البرده  و چکامه نعت حضرت رسالت»، پنجمین همایش ملی پژوهش‌های نوین در حوزه زبان و ادبیات ایران (با رویکرد فرهنگ مشارکتی)، 12 اسفند، تهران.
علوی مقدم، محمد (1364)، جلوۀ جمال، تهران، بنیاد قرآن.
غیبی، عبدالاحد و علی صیادانی (1393)، «بررسی روابط بینامتنی در قصیده برده بوصیری و قصیدۀ نهج البردۀ احمد شوقی»، همایش ملی بینامتنیت (التناص)، ج4، قم، صص829-854.
غنیم کمال، احمد (1998)، عناصر الإبداع فی شعر أحمد مطر، القاهرة، مدبولی.
الفاخوری، حنا ( 1433)، تاریخ الأدب العربی، قم، ذوی القربی.
فاضلی، محمد (1382) شیوه­های بیان قرآن کریم، مشهد، دانشگاه فردوسی.
گلدمن، لوسین (1369)، نقدتکوینی، ترجمۀ محمدتقی غیاثی، تهران، بزرگمهر.
معصومی، محمدحسن و فاطمه شریفی تشنیزی (1396)، «تحلیل عناصر زیباشناسی و معناشناسی در سوره قارعه بر اساس روش ساختارگرایی»، زیبایی‌شناسی ادبی، دورۀ 8، ش 31،  صص 95-115.
 الملائکه، نازک (1983)، قضایا الشعر المعاصر، بیروت، دار العلم للملایین، الطبعة الثامنة.
وبستر، راجر (1382)، پیش درآمدی بر مطالعۀ نظریۀ ادبی، ترجمۀ الهه دهنوی، تهران، روزنگار.
 الهاشمی، احمد، (لاتا)، جواهر البلاغة فی المعانی و البیان و البدیع، ضبط و تدقیق و توثیق یوسف الصمیلی، بیروت، المکتبة العصریة.