ادب عربی

چکیده از آنجاکه گفتمان حاکم بر متون کلاسیک عربی بر اختلاف آراء فراوان میان نظریه­ پردازان دلالت دارد، دانش بلاغت به ­عنوان ‏یکی از متون فصیحِ کلاسیک، از این تفاوت در دیدگاه­ ها مصون نبوده­ است. ریشه این نوعْ نگرش ­های چندگانه به مقوله­ های ‏ادبی - بلاغی را می­ توان در رعایت نکردن قواعد خوانش از طرف متفکران دید. در این میان، فن کنایه ابزار مناسبی بوده تا ‏بعضی از نظریه­ پردازان تئوری­ های خود را براساس برداشت­ های نادرست بیان کنند. حمزه علوی (۷۴۹ هـ)، در کتاب بلاغیِ ‏‏«الطراز؛ المتضمن لأسرار البلاغة وعلوم حقائق الإعجاز» براساس قرائتی که از آراء بلاغی پیشینیان دارد، با ارائه استدلال ­های ‏گوناگونِ، با چالش­ سازی پیرامون‎ ‎‏«معنی» و  میزان «حد گستره معنایی» کنایه، سعی بر بی­ اعتباری دیدگاه­ های آنان نسبت ­به ‏این مقوله را دارد. ابن­ أثیر (۶۳۷ هـ) یکی از متفکرانی بوده که نوع نگرش وی به فن کنایه، محل بحث اختلافی علوی بوده­‏ است. در پرتو میزان تأثیر نوع نگرش بلاغت ­پژوهان به «ماهیت کنایه»، پژوهش پیش­رو می ­کوشد با رویکرد کیفی و روش ‏استقرائی به تبیین قلمرو معنایی کنایه با ضرورت اختلاف دیدگاه­ های دو متفکر مورد بحث بپردازد. از یافته­ های پژوهش آن ‏است که علوی خوانشی براساس عینیتِ آراء ابن­أثیر نداشته ­است. از نظر وی تعریف کنایه ابن­أثیر، به «استحاله اجتماع ‏نقیضین» منتهی می ­شود. از طرفی، باور علوی بر این مبنا که ابن­ أثیر با مقید کردن کنایه، تشبیه و استعاره را وارد گستره معنایی ‏آن، کرده نقض می­ شود. وی با تفکیک در گونه­ های مجاز، معنای حقیقی و مجازی را در استعاره، دو وضع جداگانه می­ داند که ‏در این صورت، ملزم به پذیرش عدم نقل معنا می­ شود؛ اما در کنایه با پذیرش نقل معنا، مفهوم حقیقی و مجازی را دو معنای ‏مختلف برای واژه می­ داند، و خوانشی خلاف ماهیت مفاهیم مجازی در پیش می ­گیرد.

چکیده هنجار گریزی از روش‌‌های آشنایی‌زدایی است که نخستین بار توسط نظریه‌پردازان فرمالیست روسی در سال 1917م مطرح شد. نگرش ساختارگرایانه به متون ادبی و توجه به جنبه­های زیبایی­شناسانة آثار، موجب شد تا فرمالیست­ها، زبان ادبی را عامل اصلی آفرینش­های هنری به شمار ­آورند. در میان انواع هنجار گریزی‌ها، هنجار گریزی معنایی بیش از همه، درون­مایة کلام را تحت تأثیر خود قرار داده، با آرایه­های علم بیان پیوند ناگسستنی داشته و نقش بسزایی در ادبیت آثار ایفا می­کند.
أمل دنقل از جمله شاعرانی است که در شعر خود از قرآن بهرة فراوان می‌برد. وی برخلاف شاعران گذشته، به اقتباس‌های ساده و بی ‌پیرایه از متن قرآن اکتفا نکرده و پیوسته در شعر خویش، مفاهیم قرآنی را بازآفرینی می‌کند و از قابلیت‌های متن قرآن برای بیان معنای مورد نظر خویش، سود می‌جوید؛ از این ‌رو تفاوت وی با شاعران گذشته در این است که برخورد شاعر معاصر با مفاهیم قرآنی برخوردی مبتنی بر ابتکار و نوآوری است. دنقل، گاه معنایی متفاوت با معنای اصلی قرآن بدست می‌دهد و گاه شخصیت‌های قرآنی را جایگزین شخصیت‌های شعر خود می‌کند و با توجه به مؤلفه‌های تعریف شده در هر یک از آنان، ساختار شعری خود را بنا می­نهد و از هنجار گریزی معنایی قرآن برای بیان واقعیت‌های جامعة معاصر خود بهره می‌برد.

چکیده کنایه، یکی از فنون بلاغی است که بیشتر از مجاز و استعاره کاربرد دارد. به همین منظور بلاغیان در تعریف و تبیین اقسام آن در طول قرن­ها - با وجود اختلاف نظرهایی که داشته­اند – تلاش­های برجسته­ای کرده و آثار ماندگاری از خود به جای گذاشته­اند.
تفسیر کَشّاف، مشهورترین منبع تفسیری بلاغی است که در فهم زیبایی­های ادبی و معانی بلند قرآنی، بدان ارجاع داده می­شود. نظر به اهمیت زیاد کنایه در تفسیر کشاف، در پژوهش حاضر به مفهوم کنایه در این تفسیر، نوآوری‌های زمخشری در باب کنایه، اسلوب­های وی برای بیان کنایات قرآنی و نحوة تأثیر مذهب زمخشری در بحث کنایه پرداخته می­شود.
از رهگذر این جستار مشخص می­گردد که زمخشری برای نخستین بار بحث مجاز از کنایه، کنایه در مفرد و تفاوت میان کنایه و تعریض را مطرح کرده و از دو اسلوب مستقیم و غیر مستقیم برای بیان کنایات قرآنی، استفاده نموده است. دیگر اینکه مذهب اعتزالی او تأثیر زیادی در بحث کنایه داشته، بدین صورت که برخی از تصاویر کنایی قرآن که در تعارض با اصول معتزله بوده، حمل بر مجاز، تمثیل و تصویر کرده است.

چکیده گستردگی واژگانی زبان عربی که توسع معنایی را نیز در پی دارد، به شکل‌های مختلفی ظهور می‌کند و کاربرد کنیه یکی از آن‌هاست. عرب‌ها «عَلَم» را به سه شکل اسم، لقب و کنیه به کار برده و در مواردی به جای اسم یا لقب، به دلایل بلاغی و یا معنا شناختی، از کنیه استفاده می‌کردند. به تدریج این کاربرد گسترش یافته و به حوزة حیوانات، امور و اشیاء نیز کشیده شده است. معرفی و تحلیل کنیه­های حیوانات، می‌تواند سبب درک درست متون عربی و ترجمة دقیق آنها شود و اصولی معنا شناختی در زمینة وضع کنیة حیوانات به دست دهد. مبحث کنیه به عنوان یکی از مباحث علم صرف مطرح گردیده و آثار خاصی در موضوع کنیه­های انسان‌ها به رشتة تحریر در آمده، اما دغدغة مقالة حاضر پر نمودن خلأ موجود در بررسی کنیه­های حیوانات و دلایل معنا شناختی آن است که با روش تحلیلی- توصیفی صورت گرفته و در پی اثبات این مطلب است که وضع کنیه‌ها در زبان عربی دارای دلایل معنا شناختی خاصی از قبیل اشاره به روابط سببی، ایجادی، اصالت، تلازم، باورها و معتقدات عامه، اسطوره‌ها و ... است.

چکیده بکارگیری استعاره و کنایه همواره از ارزشمندترین هنرنماییهای ادبی و وسیله‌ای مناسب برای محک‌زدن قدرت سخن‌سرایی شاعران بوده است. سید حمیری بعنوان یکی از شاعران بزرگ شیعه که شعر خود را وقف دفاع از اهل بیت (ع) نموده است، از تصاویر بلاغی با موفقیت بهره برده است. مجموعـة استعارات قابل‌توجه در شعر سیدحمیری در عین سادگی و بی‌تکلفی، سیمای هنری موجهی را برای شعر او رقم میزند و نمونة بیعیب و نقصی از یک شعر ساده و خلوت دینی است. بیشترین صـور خیالی که در شعر او با تنوع معانی و تصویرگری بسیار بالا به چشم می‌خورد، کنایه است. کنایات شعر او پیش از آن که تصویرگر و دارای فضاسازی باشد، بیانگر و تقریری است. شاعر از آوردن استعارات و کنایات هیچ‌گاه بدنبال پیچاندن سخن و سردرگم کردن مخاطب نیست، بلکه آرمان شعر او همان بسط معانی، اغراض و تصاویر شعر دینی است که در‌این‌باره در به کارگیری کنایات و استعارات موفق بوده است. شعر و تصاویر شعری او از سویی آیینة تمام‌نمای سیمای درخشان اهل بیت و از سوی دیگر بیانگر چهرة کریه و نازیبای دشمنان ایشان است، تا مردم بتوانند از سرچشمة فضائل و احادیث و اخبار ائمه معصوم (ع) سیراب شوند

چکیده ابوالعتاهیه شاعر برجسته و مبتکر فن زهدیات در عصر عباسی به نحو بارز و چشمگیری تحت تأثیر اعجاز بیانی قرآن کریم قرار گرفته و از فنون بلاغی و آرایه‌های قرآنی در سروده‌هایش بهرة فراوان برده است. تأثیرپذیری ابوالعتاهیه از قرآن کریم شامل همة ابعاد واژگانی، ترکیبی، بلاغی، موسیقایی و مضمونی است، امّا آنچه در شعر وی بیش از همه به چشم می‌خورد آرایه‌هایی است که فرم و مضمون آنها از قرآن کریم اقتباس شده که از آن جمله می‌توان به آرایه‌های تشبیه، استعاره، کنایه و انواع اقتباس اشاره کرد. تأثیرپذیری ابوالعتاهیه از قرآن کریم را می‌توان بر اساس تناص یا بینامتنی از نوع «نفی متوازی» قلمداد نمود که بیانگر اوج تأثیرپذیری این شاعر از قرآن کریم است.