ادب عربی

چکیده امروزه رویکردهای نوینی در حوزه نقد ادبی وجود دارد که یکی از آنها نقد روانکاوی است. نقد روانکاوی فرمی از نقد ادبی است که برخی از مضامین و شگردهای روانکاوی را به متون ادبی اعمال می‌کند و تفسیرهایی از این متون به دست می‌دهد. یکی از تئوری‌های مطرح شده در این حوزه، نظریۀ ‌روان پویه درمانی اروین یالوم است که به تبیین دلواپسی‌های چهارگانۀ غایی (هراس از مرگ، آزادی و مسئولیت انتخاب، تنهایی و پوچی) و ارائه راهکارهای درمان و کاهش آنها می‌پردازد. در این جستار با تکیه بر روش توصیفی- تحلیلی، به واکاوی دلواپسی‌های مزبور و راه حل درمان آن در رمان «زهر اللّیمون وقصص أخری» علاء الدّیب در پرتوی رویکرد یالوم پرداخته شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که دلواپسی‌های چهارگانه و شگردهای درمان آن در متن رمان نمایان است. این چهار دلهره بیشتر در شخصیت‌های اصلی داستان‌های موجود در رمان به چشم می‌خورد و سایر شخصیت‌ها  گشمده و حیران بوده‌اند. همچنین با بررسی دلواپسی‌های مذکور در متن رمان مشخص گردید، از مجموع 88 مورد، مؤلفۀ تنهایی با 42 مورد بیشترین سهم را در میان سایر دلواپسی‌ها داشته است. مؤلفه پوچی با 26، آزادی و مسئولیت با 13 و هراس از مرگ با 7 مورد در رده‌های بعدی قرار دارند

چکیده همواره فرآیند‌های زبانی در راستای ایجاد مقوله‌های گفتمانی با دیدگاه‌هایی مبتنی بر جهان‌بینی، درگیر ساختن نوعی روایت از جهان‌ هستند. فرآیندهای زبانی تقابل‌ و ترادف‌ نقش مهم و مؤثری در شکل‌دهی جهان‌بینی متون دارند. لسلی جفریز (2010) از معدود محققان زبان‌شناسی‌است که با شناخت تقابل و ترادف‌های متنی و چگونگی تنظیم این پدیدۀ متنی در کنار ابزار‌های تثبیت‌شده‌تر تحلیل گفتمان انتقادی، الگویی را برای به‌دست‌آوردن بینش از تأثیر جهان‌بینانۀ بالقوۀ متون ترسیم کرده است. انواع تقابل‌های سلبی، انتقالی، تفضیلی، جابه‌جایی، امتیازی، صریح، موازی و تباین و هم‌چنین ترادف‌های ربطی، بیانی و استعاری، مؤلفه‌های پیشنهادی جفریز در جهت کشف ایدئولوژی پنهان متن است. این پژوهش به‌روش سبک‌شناسی انتقادی و با هدف تبیین تقابل و ترادف‌های ایدئولوژیکی در سخنان دبیرکل حزب الله لبنان، سیدحسن نصرالله که به‌مناسبت عملیات طوفان‌الأقصی ایراد شده بر اساس دیدگاه لسلی جفریز پرداخته است. دستاورد پژوهش، حاکی از آن‌است که بررسی روابط مفهومی در ساختار متنی تقابل‌ها و ترادف‌های سخنان نصرالله در پی ارائۀ مقوله‌های جهان‌بینانه است. انواع تقابل‌های شناختی موجود در متن درصدد تقابل با جنگ روایت‌هاست. هم‌چنین ترادف‌ها در پی شکل‌دهی به جهان‌بینی مشترک جامعه در مبارزه با رژیم اشغال‌گر است. برآورد حضور کم‌رنگ تقابل‌های استعار‌ی، گویای صراحت گفتار در جهت دریافت سریع مخاطب از لایه‌های زیرین متن و حضور فعال تقابل‎‌های سلبی در پی نفی‌ یا به‌حاشیه‌راندن مشروعیت نظام صهیونیستی در اذهان جامعۀ جهانی است. نمود ترادف‌های بیانی از طرفی درجهت تبیین ماهیت رژیم صهیونیستی و از سوی دیگر در‌صدد تبیین ارزش‌های نیروهای مقاومت مانند ایستادگی، پایداری، صبر، یقین، رضای الهی می‌باشد.

چکیده صنع‌ االله ابراهیم در رمان آمریکانلی با بررسی تصاویر نژاد‌پرستانه در کشور آمریکا به نقد سیاست‌های استعماری آمریکایی بر طبقۀ فرودست می‌پردازد و جلوه‌های استعمار خاموش و استثمار کشورهای تحت سلطۀ غرب را برای خواننده آشکار می‌سازد. از آنجا  که اسپیواک که منتقد فمنیسم پسا‌­استعماری است، در چهارچوب مطالعات تاریخ به واسازی تاریخ‌نگاری می‌پردازد، این مقاله درصدد پاسخگویی به این سؤال است که مبانی نظری اسپیواک تا چه اندازه در این رمان نمایانگر شده­اند؟ پژوهش حاضر  بر آن است که با تحلیل دیالکتیک مرکز و حاشیه و دیگری‌سازی از استراتژی تصاحب و ایدئولوژی دنیای استعماری پرده بر ­دارد و با بررسی سرکوب نژادی افراد مستعمره‌نشین، ایدئولوژی بورژوایی طبقات سرمایه‌داری استعمارگران را در متن مطرح سازد و با خوانشی واسازانه تقابل غرب و شرق و فرایند تاریخی فرودستان را در پیرنگ رمان بازنمایی کند. نتایج این تحقیق حاکی از آن است که صنع الله ابراهیم با بیان مرکزیت امپریالیسم برتر اروپایی، مسئلۀ بورژوایی و خشونت معرفت‌شناختی استعمار غالب غرب در قالب سرکوب اقلیت سیاه پوستان در متن خود مطرح می­کند و در این رستا، صدای فرودستان جامعه را منعکس نموده و عدم عاملیت و کالا­شدگی ابژه‌های سیاسی رمانش را که به سکوت واداشته شده‌اند و حق هرگونه اظهار نظر را نداشته‌اند را به تصویر کشیده است.

چکیده شخصیت پردازی در داستان ها از دوره کلاسیک تا پسامدرن، دستخوش تغییرات زیادی شده است. با ورود به دوره پسامدرن، نظرات فیلسوفان و روانشناسان بزرگی چون فوکو، بر چگونگی تحلیل شخصیت‌های داستانی تأثیر به سزایی داشته است. از آنجایی که کنش و واکنش شخصیت‌ها به داستان شکل می­ دهد، نوع نگاه منتقد به شخصیت، به فهم و درک صحیح­تری از داستان می­ انجامد. هر مفهومی تابعی از گفتمان است که خود از قدرت و دانش برمی­ آید، با بررسی نوع گفتمان و قدرتِ برآمده از دانش، می­ توان به شناخت این کنش­ ها و واکنش­ ها پرداخت و حتی آن­ها را پیش بینی کرد. قدرت چهارچوبی برای اندیشیدن شخصیت­ ها و نیز برای کنشگری آن­ها فراهم می­ کند. آنچه فوکو به‌عنوان قدرت مطرح می­کند مفهوم سلبی در بر ندارد. در این مقاله با بررسی نظریۀ قدرت و گفتمان فوکو به چگونگی شخصیت شناسی او پرداخته شده­است. بدین منظور شخصیت‌های داستانی علی مائدة داعش مورد مطالعه قرار گرفته تا عکس­ العمل­ های آنها، با نگاه دقیق ­تری بررسی شود. این مقاله از دیدگاه فوکو به بررسی شخصیت­ ها پرداخت و نوع قدرت برآمده از زور و برآمده از گفتمان را مورد بررسی قرار داد. به این نتیجه رسید که شخصیت­ ها تحت تأثیر گفتمان غالب یا آن را نمی­ پذیرند یا آن را پذیرفته و خود به بازوی کمک کنندۀ آن تبدیل می­ شوند و یا بدون اینکه خود بدانند تبدیل به سوژه می­ شوند. سوژه در واقع قرار گرفتن شخصیت­ ها در موقعیت ­های گفتمانی است

چکیده  تحلیل گفتمان انتقادی با بررسی گفتمان در سطحی فراتر از جمله می‌کوشد تا هم جنبه‌های زبانی و هم جنبه‌های اجتماعی گفتمان را آشکار کند. هویت یا کیستی به مجموعه نگرش‌ها، ویژگی‌ها و روحیات که یک فرد و آنچه وی را از دیگران متمایز می‌کند، گفته می‌شود. تطبیق گفتمان حاکم بر رمان با اصول مطرح در نظریه‌های تحلیل گفتمان، راهی به سوی دریافت تأثیر و تأثرات اجتماعی و فرهنگی ایدئولوژی‌های حاکم در یک جامعه بر شکل‌گیری هویت در بین افراد آن است. در پژوهش حاضر، موضوع هویت در رمان «بازمانده» انعام کجه جی بر اساس نظریه «فرکلاف» و به شیوه تحلیل گفتمان انتقادی بررسی شده است. یافته‌های پژوهش حاکی است که گفتمان حاکم بر این رمان متاثر از پیشینه اعتقادی و خانوادگی کجه جی و بازنمایی شرایط سیاسی - اجتماعی و فرهنگی جامعه نویسنده و در تناسب با روابط قدرت در عراق در نیمه دوم قرن بیستم شکل گرفته است. کجه جی از طریق شخصیت تاج‌الملوک درصدد است که اعتراض زنان را از مسئله‌ای جنسیتی محض به مسئله‌ای سیاسی – اجتماعی مبدل کند و تابوهای دست‌وپا گیر زنان را به نقد بکشد. نویسنده از زبان شخصیت اول داستان نمونه زن موفق را معرفی می‌کند و در ادامه به تأثیر حضور این زنان در جامعه بر دختران نسل جدید عراق و ورودشان به صحنه سیاسی اشاره می‌کند. در این میان هویت ملی به علت کوچ اجباری شخصیت‌های رمان از میهنشان و به موازات آن هویت جنسیتی متاثر از ایدئولوژی نویسنده، در میان انواع دیگری از هویت بیشترین نمود را در رمان دارند. بر اساس نظریه هویت مارسیا تاج‌الملوک شخصیت اصلی داستان دارای هویت موفق و ودیان دارای هویت زودرس می‌باشند و منصور در مرز بین هویت دیررس و موفق قرار دارد

چکیده بررسی آثار ادبی بر اساس رویکردهای نوین، از جمله نظریه ارتباطی یاکوبسن، یکی از شیوه‌های مؤثر برای کشف عمق و چندلایه بودن این آثار است. یاکوبسن، از بنیان‌گذاران مکتب زبان‌شناسی نقش‌گرا، بر این باور است که هر متنی دارای شش کارکرد عاطفی، ترغیبی، ادبی، همدلی، ارجاعی و فرازبانی است که گوینده و دریافت‌کننده از ارکان اصلی آن بوده و ارتباط بدون این دو فاقد معناست. یکی از رمان‌های مشهور جهان عرب، «موسم مهاجرت به شمال» اثر طیب صالح نویسنده سودانی است که به توصیف استعمار انگلیس و جامعه پرداخته است. پرداختن به این اثر از منظر بررسی اهداف ارتباطی حائز اهمیت است؛ چراکه هر متنی بنا بر دیدگاه یاکوبسن دارای پیام‌های متعدد است و متکلم با اشارات مشترک، پیغامی فرا متنی به مخاطب منتقل می‌کند. در این جستار، نگارندگان با روش توصیفی - تحلیلی و با تکیه بر این رویکرد به بررسی کارکردهای شش‌گانه در این رمان پرداخته‌اند. نتایج حاکی از آن است که نویسنده‌ با استفاده از کانال‌های ارتباطی متنوع، پیام‌هایی درباره مسائل اجتماعی و فرهنگی، استعمار، هویت و بیگانگی، فرودستی و تبعیض را به خوانندگان انتقال می‌دهد و مخاطب با خوانش این اثر، خود را در دنیایی از پیام‌ها می‌یابد. همچنین، گاه یک عبارت دارای چندین کارکرد است که بیانگر مهارت نویسنده در انتقال مفاهیم و بازتاب  فضای جامعه و رنج‌های انسان معاصر و تلاش برای اصلاح آن از طریق زبان ادبی است. با استفاده از این نظریه، می‌توانیم به درک بهتری از ساختار و کارکردهای ارتباطی در این رمان برسیم و پیام‌های پیچیده و چندلایه آن را بهتر تفسیر کنیم

چکیده نظریۀ ریفاتر از مهم­ترین روش­های نقدی نوین به شمار می­رود که به دنبال واضح‌تر کردن مفاهیم آثار ادبی و به خصوص شعر معاصر است و سعی در کشف مفاهیم رمزآلود ادبی و انتقال آن­ها به خوانندگان این آثار دارد. این نظریه بر پایۀ دو نوع خوانش شکل گرفته است؛ خوانش اول خوانش اکتشافی و خوانش دوم خوانش پس­کنشانه است که به دنبال جداسازی مفاهیم اساسی متن در راستای پی بردن به پایه­ای­ترین مفهوم آن به کار گرفته می­شود. نگارندگان این پژوهش دو قصیده از جاسم الصحیح به نام­های بحیرة القصیدة... قمر القارئ و الوطن بأبجدیة ثانیة را که به نوعی معرّف احوالات و شیوۀ شاعر است، با کاربست الگوی نشانه­شناسی ریفاتر و به روشی توصیفی-تحلیلی، مورد تحلیل و بررسی قرار داده­اند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که شاعر در سرودن اشعار ملّی و وطن­دوستانه از طبیعت و موجودات زندۀ آن بسیار وام گرفته و با آن­ها هم­ذات­پنداری کرده است تا بسیاری از مفاهیم عالی شاعرانه را به مخاطبان خود منتقل گرداند. اگرچه بیشتر مفاهیم شعری او برای خوانندگان قابل کشف است؛ ولی دریافت کامل آن­ها به خود خواننده و شیوۀ تحلیلگری او بستگی دارد که به­کارگیری روش نقدی ریفاتر کمک قابل توجهی به فهم شعر او می­کند. به‌رغم اینکه شاعر بخشی از وجود و تاریخ خود را در سایه­سار ابیاتش پنهان کرده است، اما شعر او در گذر زمان همگام با طبیعت به پیش می‌رود و در چشم مخاطبان پویا و پرتپش می‌نماید