ادب عربی

چکیده برای شناخت و آگاهی دقیق از معانی و پیام­های یک متن نمی­توان به جهان اصلی آن اکتفاء کرد، بلکه بررسی جهان­های زیرشمول آن نیز ضروری و بایسته است. بعد از پیشرفت رویکردهای شناختی در نقد ادبی، مقوله جهان­های فرضی، ممکن، فرعی، زیرشمول و جهان­هایی با این عناوین برای بررسی متون ادبی از دریچه­ای جامع و جدید مورد توجّه قرار گرفت که از جمله این نظریات می­توان به نظریه جهان متن «پل­ورث» اشاره کرد. وی در نظریه جهان گفتمان، به سه مقوله برای تحلیل متن می­پردازد که از جمله این مقوله­ها، رویکرد جهان­های زیرشمول یا جهان­های فرعی است که با استفاده از پارامترهایی به وجود جهان­ موجود دیگری که در بستر جهان اصلی شکل می­گیرد، می­پردازد و معانی و کارکردهای آن را بررسی می­کند. این مقاله با توجه به تعددگرایی گفتمانی و تنوع بافت­های معنایی در شعر پست­مدرن به بررسی چگونگی کاربست و تحلیل آن در دفتر شعری یکی از شاعران برجسته لبنانی به نام ودیع سعاده می­پردازد تا بررسی کند که جهان­های زیرشمول از چه میزان در شعر وی حضوری فعال دارد و شاعر چگونه آن‌ها را برای تکثر و توسعه معنا به کار برده است. نتیجه تحقیق نشان می­دهد که ودیع سعاده در شعر خود، با استفاده از ساخت جهان­های زیرشمول، همگام با پویانمایی، انعکاس صداهای خاموش و در حاشیه یا تبعید، دوری از واقعیت مطلق و روی آوردن به واقعیت متکثر و متنوع به جای جهانی ایستا و تک­بعدی، از این جهان استفاده کرده است و از پارامترهای مختلف زمانی، مکانی، گفتاری و نگرشی استفاده کرده است

چکیده جنبش فمینیسم در قرن نوزدهم به دنبال مبارزات زنان اروپایی برای به ­دست آوردن آزادی‌های بیش‌تر و حقوق مدنی ایجاد شد و به­ تدریج گسترۀ بیش‌تری یافت. این جنبش و تبعات آن مانند هر دگرگونی دیگری، به ­ادبیات نیز راه پیدا کرد و نویسندگان و شاعران دغدغه­ مند در آثار خود، به فراخور حال خود، به طرح مسائل زنان و حمایت از حقوق آن‌ها پرداختند. یکی از این نویسندگان، علی بدر رمان­نویس عراقی است که در رمان­های خود از جمله رمان «شتاء العائلة» به­ مشکلات و مسائل زنان  می­پ ردازد. در این پژوهش، رمان «شتاء‌العائله» با تکیه بر روش توصیفی- تحلیلی و  بر­مبنای گرایش اول نقد فمینیستی یعنی جلوۀ زنان در آثار مردان، بررسی شده ­است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که علی بدر در کنار برجسته­ کردن نقش زن و  ویژگی­ های زنانۀ او، جامعۀ مردسالار را نیز به­ طور غیر مستقیم به­ چالش­ می­ کشد. او از طریق ترسیم دو شخصیت زنانه (عمه و برادرزاده)،از یک سو می­ کوشد محدودیت­ های زنان را در کشور عراق در دهۀ شصت و هفتاد به ­تصویر کشد و از سوی دیگر در جریان حوادث رمان، از زنان و حقوق زنان دفاع ­نماید و بر تحصیل و آموزش دختران و زنان، استقلال زنان و قدرت زنانه تأکید­ کند و از همه مهم ­تر، علی بدر در این رمان، بی­ هویتی زنان و دگرجنس­ خواهی اجباری را در فضای جامعۀ مردسالار عراق، زیر سؤال می­ برد.

چکیده نقد روانکاوی یکی از شاخه‌های نقد ادبی است که در تحلیل و ارزیابی متون به خصوص متون ادبی نظیر رمان و داستان کاربرد دارد. یکی از نظریه‌پردازان این حوزۀ اروین دیوید یالوم است. او در تئوری روان درمانی خود به چهار دلواپسی غایی مرگ، آزادی، تنهایی و پوچی اشاره و برای هرکدام از آنها راهکار دفاع نیز بیان کرده است. آزادی از نظر یالوم دارای وجوهی نظیر مسئولیت، انتخاب و تصمیم می‌باشد. در این جستار و با تکیه بر روش توصیفی – تحلیلی و رویکرد روانشناسانه مفهوم آزادی و روش‌های مقابله با اضطراب ناشی از آن در دو رمان «زهر اللیمون وقصص أخرى» و «تلک الرائحة» مورد بررسی قرار گرفته است. برآیند پژوهش نشان می‌دهد در بخش آزادی گاهی شخصیت‌های دو رمان به ویژه رمان «زهر اللیمون وقصص أخرى» در انتخاب و تصمیم میان دو یا چند دچار سرگشتگی و حیران می‌شوند و می‌بایست دلهرۀ انتخاب یک چیز را بر خود تحمیل کنند و یا به انتخاب قضا و قدر تن دهند و گاهی نیز  خود را در آزادی و انتخاب یک مسیر و خواسته محق می‌دانند و برای رسیدن به آن تلاش می‌کنند که در بعضی مواقع در محقق ساختن این آزادی با بن‌بست و ناکامی مواجه می‌شوند و در برخی مواقع دیگر آزادی را برای خود به ارمغان می‌آورند.

چکیده نظریۀ جهان های متن  الگوی پردازش زبانی انسان است و تنها به مطالعۀ کل متن اکتفا نکرده، بلکه به بررسی بافت­های پیرامون تولید و تعبیر متن نیز می­ پردازد. فرض اصلی در این نظریه مبنی بر این است که انسان، گفتمان را از طریق باز نمایی­ هایی ذهنی پردازش و درک می­ کند.این نظریه به ترتیب متشکل از جهان گفتمان، جهان­های متن با دو مؤلفۀ عناصر جهان ساز و گزاره ­های نقش گستر می­باشد و جهان­های زیر شمول که خود متشکل از جهان زیر شمول اشاره­ای، نگرشی و معرفتی است. هدف از انجام پژوهش حاضر، شناسایی سازه‌های سازنده  شعر «الخیول» اثر أمل دنقل، شاعر مصری که به عنوان امیرالشعرای انکار شناخته می‌شود، می‌باشد. این پژوهش براساس روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از رویکرد نظریه  جهان‌های متن پل ورث و نظریه  تکمیلی آن توسط استاک‌ول و گاوینز انجام می‌شود. یافته­ های پژوهش نشان می­دهد در جهان گفتمان، فحوای قصیده با نوعی تمسخر و تناقض همراه است و شیوۀ گفتمان، گزنده و سرزنشی است و در زمینۀ جهان­های متن، عناصر جهان ساز شخصیت و شیء، اسب است و زمان فاعلیت اصلی دارد که در گذشته و حال در نوسان است و در زمینه گزاره­ های نقش گستر جهان­های خرد در درون جهانی کلان درونه گیری شده که با امر و دستور همراه است و هیچ نوع گسستی در این جهان ها مشاهده نشده است.جهان­های زیر شمول از نوع اشاره­ای آن بیشتر گذشته سپس به زمان حال تغییر موضع داده و بسامد جهان زیر شمول نگرشی، جهان هدف ها است وجهان معرفتی چندان بروز و ظهور ندارد.

چکیده قرآن کریم در تبیین حقیقت عقلی و معنوی حسابگری دقیق الهی در قیامت، از ساخت معانی مادی بهره برده است. بدین منظور در بیان حقیقت آفرینش بشر و اهمیت غایت ­گرایی او، زندگی را استعاره­ای از تجارت دانسته و به ایجاد مفهوم­ سازی در حوزۀ معاملۀ انسان و پروردگار می­­پردازد. این معامله ­گری با توجه به تفاوت­ های ذاتی و کیفی که با معاملات دنیوی دارد، می­ تواند سعادت ابدی و سودی بی ­شمار نصیب انسان نماید. این مقاله به روش تحلیل محتوای کیفی، در چارچوب نظریه آمیختگی مفهومی فوکونیه و ترنر، شکل­ گیری مفاهیمی پیرامون حسابگری الهی را در ابعاد مختلف مورد بررسی قرار داده و در این میان، روش و نتیجۀ آمیختگی مفهومی بین این دو فضا را به شرح و بحث گذاشته است. طبق نتایج حاصله در این نگاشت ذهنی، حوزۀ دروندادی ایمان و باورمندی با حوزۀ محاسبه گری، معامله، داد و ستد و سودبری، جاودانگی و سعادت اخروی تلفیق می­گردد. حال اگر این آمیختگی انجام نپذیرد، ذهن محاسبه ­گر مادی بر عقلِ انتزاع طلب، غلبه و به نقدینگی معاملۀ دنیا، بسنده می­ نماید. به بیان دیگر این آمیزۀ مفهومی، انتزاع ذهنی انسان را در مواجهه با موضوعات ماوراءالطبیعه چون خدا، قیامت، محاسبۀ اعمال، ارتقاء داده و شناخت حاصل شده، به تقویت مؤلّفه ­های مؤثّر دراین بحث منجر می­ گردد.

چکیده موضوع نزاع بر سر رابطۀ میان داده‌های دستوری و ایده‌ها از یک طرف و از طرف دیگر برابر نهادهای مناسب برای ترجمۀ آنها در زبان مقصد است. این نوع بررسی در فرآیند فهم متن فراز و فرودهای بسیاری داشته است. مقاله پیش‌رو در این رهیافت به دنبال نگاه معرفتی ـ شناختی به «داده‌های نحوی» است و سعی دارد تا به این سؤال پاسح دهد که این داده‌ها در نظام دستوری چه ارتباطی با خرد کاربر زبان دارد؟ و چگونه این ارتباط کمک‌رسان خوانشگر در فرآیند فهم و ترجمۀ متن است؟ در حوزۀ پژوهش‌های ترجمه دو نوع رویکرد مبدأگرایی و مقصدگرایی در فرآیند ترجمۀ متون وجود دارد. با توجه به این دو رویکرد و با شیوه تحلیل محتوا و رویکرد تطبیقی، پژوهش پیش‌رو سعی کرد میان داده‌های دستوری و اهداف مؤلف ارتباط ایجاد کند و از این گفته‌است که تحلیل داده‌های دستوری تا چه حد در فرآیند فهم و ترجمۀ متن مؤثر است. برای رسیدن به این هدف ابزار گشتاری جایگزینی إذای فجائیه به جای فاء جزاء در آغازه‌ جواب شرط  به عنوان نمونه انتخاب شده است. هدف، بررسی ارتباط این داده‌ها با خرد کاربر زبان و ارائۀ رهیافتی نو در فرآیند فهم متن و ترجمه است. از این رو مطالعۀ موردی مقاله در گسترۀ متن قرآن انتخاب شد تا بتوان به نقد ترجمه مورد نظر پرداخت و ترجمۀ پیشنهادی را ارائه داد. بدین ترتیب با حضور داده‌های نحوی در فرآیند ترجمه می‌توان به ترجمه‌ای هماهنگ با اهداف متن مبدأ دست یافت. در پایان پژوهش مورد نظر به این نتیجه رسید که نمونه‌های مورد بررسی در ترجمۀ مورد نظر نتوانسته رابطه دیالکتیک میان ساخت نحوی و تعبیر معنایی برقرار کند. بدین ترتیب پژوهش با در نظر گرفتن این مسئله برای ساخت نحوی مورد نظر الگوی «به محض اینکه.... بناگاه...» را پیشنهاد داد.

چکیده از آنجاکه گفتمان حاکم بر متون کلاسیک عربی بر اختلاف آراء فراوان میان نظریه­ پردازان دلالت دارد، دانش بلاغت به ­عنوان ‏یکی از متون فصیحِ کلاسیک، از این تفاوت در دیدگاه­ ها مصون نبوده­ است. ریشه این نوعْ نگرش ­های چندگانه به مقوله­ های ‏ادبی - بلاغی را می­ توان در رعایت نکردن قواعد خوانش از طرف متفکران دید. در این میان، فن کنایه ابزار مناسبی بوده تا ‏بعضی از نظریه­ پردازان تئوری­ های خود را براساس برداشت­ های نادرست بیان کنند. حمزه علوی (۷۴۹ هـ)، در کتاب بلاغیِ ‏‏«الطراز؛ المتضمن لأسرار البلاغة وعلوم حقائق الإعجاز» براساس قرائتی که از آراء بلاغی پیشینیان دارد، با ارائه استدلال ­های ‏گوناگونِ، با چالش­ سازی پیرامون‎ ‎‏«معنی» و  میزان «حد گستره معنایی» کنایه، سعی بر بی­ اعتباری دیدگاه­ های آنان نسبت ­به ‏این مقوله را دارد. ابن­ أثیر (۶۳۷ هـ) یکی از متفکرانی بوده که نوع نگرش وی به فن کنایه، محل بحث اختلافی علوی بوده­‏ است. در پرتو میزان تأثیر نوع نگرش بلاغت ­پژوهان به «ماهیت کنایه»، پژوهش پیش­رو می ­کوشد با رویکرد کیفی و روش ‏استقرائی به تبیین قلمرو معنایی کنایه با ضرورت اختلاف دیدگاه­ های دو متفکر مورد بحث بپردازد. از یافته­ های پژوهش آن ‏است که علوی خوانشی براساس عینیتِ آراء ابن­أثیر نداشته ­است. از نظر وی تعریف کنایه ابن­أثیر، به «استحاله اجتماع ‏نقیضین» منتهی می ­شود. از طرفی، باور علوی بر این مبنا که ابن­ أثیر با مقید کردن کنایه، تشبیه و استعاره را وارد گستره معنایی ‏آن، کرده نقض می­ شود. وی با تفکیک در گونه­ های مجاز، معنای حقیقی و مجازی را در استعاره، دو وضع جداگانه می­ داند که ‏در این صورت، ملزم به پذیرش عدم نقل معنا می­ شود؛ اما در کنایه با پذیرش نقل معنا، مفهوم حقیقی و مجازی را دو معنای ‏مختلف برای واژه می­ داند، و خوانشی خلاف ماهیت مفاهیم مجازی در پیش می ­گیرد.