دوره و شماره: دوره 3، شماره 1، تابستان 1390، صفحه 1-240 (مجله ادب عربی) 
تعداد مقالات: 9
آرایه‌های قرآنی در شعر ابوالعتاهیه

آرایه‌های قرآنی در شعر ابوالعتاهیه

صفحه 1-24

جهانگیر امیری، شهریار همتی

چکیده ابوالعتاهیه شاعر برجسته و مبتکر فن زهدیات در عصر عباسی به نحو بارز و چشمگیری تحت تأثیر اعجاز بیانی قرآن کریم قرار گرفته و از فنون بلاغی و آرایه‌های قرآنی در سروده‌هایش بهرة فراوان برده است. تأثیرپذیری ابوالعتاهیه از قرآن کریم شامل همة ابعاد واژگانی، ترکیبی، بلاغی، موسیقایی و مضمونی است، امّا آنچه در شعر وی بیش از همه به چشم می‌خورد آرایه‌هایی است که فرم و مضمون آنها از قرآن کریم اقتباس شده که از آن جمله می‌توان به آرایه‌های تشبیه، استعاره، کنایه و انواع اقتباس اشاره کرد. تأثیرپذیری ابوالعتاهیه از قرآن کریم را می‌توان بر اساس تناص یا بینامتنی از نوع «نفی متوازی» قلمداد نمود که بیانگر اوج تأثیرپذیری این شاعر از قرآن کریم است.

أثـر أبی‌العلاء المعرّی فی الشعر العربی المعاصر

أثـر أبی‌العلاء المعرّی فی الشعر العربی المعاصر

صفحه 25-46

شهریار نیازی، حسین گلی

چکیده ابوالعلاء معری در ادبیات کلاسیک عربی صاحب فکر و اندیشة ویژه‌ای است. او در اوج باروری و غنای ادبیات عربی زیسته است. این شخصیت ادبی و فکری، بسیاری از ادبای بعد از خود را به شیوه‌های گوناگون تحت تأثیر قرار داده است. شاعران معاصر نیز با کمک گرفتن از ادبیات او، جریان ابداعات خود را رونق بخشیدند و خیال شعری خود را از این رهگذر بارور ساختند. سخن‌سرایانی همچون: احمد شوقی، محمود سامی البارودی، عبدالوهاب البیاتی، أدونیس و... به روش‌های متفاوت به دنباله‌روی از ابوالعلاء معری پرداختند و در جهت غنای شعر خود، گاه ابعاد ژرف شخصیت او را برجسته کردند وگاه به معارضه با او برخاستند. از این رو، فراخوانی ابوالعلاء در اشعار آنان اقدامی نو در به کارگیری ادبیات غنی گذشته می‌باشد و تنوع خیال را سبب می‌شود. از این روی، شاعران معاصر عربی جهت به تصویر کشیدن تجربه‌های شعری خود، ابعاد شخصیتی او را در شعرشان به کار گرفتند و از او تأثیر پذیرفتند.

أبونواس بین مطرقة الحکام و سندان التاریخ

أبونواس بین مطرقة الحکام و سندان التاریخ

صفحه 47-67

یوسف هادی¬پور نهزمی

چکیده تاریخ بشری در تداوم خود شاهد ظهور مردان و زنان بزرگی بوده است که رنجها و آرزوهای بشری را در صفحات تاریک و روشن آن به نمایش گذاشته‌اند. به همان اندازه که اینان با شجاعت در مقابل سنتهای کهنه و ارتجاعی جامع? خود ایستاده‌اند و در برابر ظالمان قد علم کرده‌اند، سود‌پرستان عافیت‌طلب، تلاش کرده‌اند آتش فروزان آنها را خاموش ساخته و شخصیت آنان را وارونه جلوه دهند. چه بسا انسانهای بزرگی که تاریخ چهر? آنان را منفور ساخته، و چه بس انسانهای فاسد و ظالمی که از آنان به نیکی یاد نموده است. یکی از این مردان بزرگ، ابونواس، شاعر بزرگ ایرانی است که در عصر اول عباسی، در قرن دوم هجری می‌زیست. او با نبوغ فراوان خود توانست آرا و اندیشه-های مترقی خود را در قالب شعر خمری عرضه کند و بر سنتهای قدیمی و ناروا بشورد. او در این راه تهمتها بسیار شنید و زندانها بسیار کشید. مقالة حاضر بر آن است با مطالعة مجدد و بازخوانی زندگی و شخصیت علمی و ادبی ابونواس، با استفاده از مراجع و مصادر مهم تاریخی، شخصیت حقیقی و واقعی او را نمایان سازد و هاله‌های ابهام را از او بزداید و راه را برای درک و فهم خمریات او، که از مهمترین و جاودانه‌ترین اشعار عربی می‌باشد همواره سازد.

التعلیل بالحمل علی المعنی فی کتاب سیبویه

التعلیل بالحمل علی المعنی فی کتاب سیبویه

صفحه 69-84

محمد ابراهیم خلیفة الشوشتری، حسین پورمداح اردکانی

چکیده بعد أن فرغ علماء النحو من جمع المادة اللغویة التی أرادوا تقعیدها من وسط شبه الجزیرة العربیة، و بعد أن نسقوها و صنفوها تحت عناوین بارزة تستغرق جمیع مناحی الکلام العربی و مرافقه، بعد القیام بکل تلک المراحل المنهجیة اعتقدوا بوجود مرحلة منهجیة أخری أوجبوا علی أنفسهم إنجازها و القیام بها، و هذه المرحلة هی عملیة التعلیل؛ فذکروا لکل ظاهرة من ظواهر اللغة، ولکل مسألة من مسائل النحو و الصرف علة لتساعد علی سرعة الفهم و تسهیل عملیة التعلم و التعلیم. لکنهم لم یتزمتوا فی القول بحتمیة العلل التی ذکروها. بل صرحوا باحتمالیتها و عدم قطعیتها، و لقد اتصفت التعلیلات التی وردت فی کتاب سیبویه بأنها نابعة من حس لغوی مستنبط من استعمالات کلامیة مختلفة باختلاف المعانی و الأحوال الکلامیة. وقد خصصت هذه المقالة لشرح أمثلة للتعلیل بالحمل علی المعنی منتخبة من کتاب سیبویه.

تکنیک نقاب در قصیدة «المسیح بعد الصلب» بدر شاکر السیاب

تکنیک نقاب در قصیدة «المسیح بعد الصلب» بدر شاکر السیاب

صفحه 85-114

نجمه رجائی، علی¬اصغر حبیبی

چکیده گرایش به بیان غیر مستقیم – به جای تعبیر واضح - از بارزترین ویژگی‌های شعر معاصر عربی است. شاعر معاصر برای دست‌یافتن به این هدف از ابزارهای گوناگونی بهره می‌برد و تکنیک نقاب یکی از آنهاست. قصیدة «المسیح بعد الصلب» سیاب از نخستین نمونه‌های این تکنیک نوین ادبی به شمار می‌رود. از آنجا که فن نقاب بر پایة عناصر درام و داستان شکل می‌گیرد و دو عنصر تعارض (درگیری:conflict)و پویایی(dynamism) – به عنوان دو اصل اساسی درام - مؤثرترین نقش را در ساختار درامی- داستانی دارد موفقیت شاعر در کاربرد نقاب به میزان انطباق اجزای قصیده بر این عناصر و به قدر انطباق آوای شاعر بر صدای قهرمان برگزیدة اوست. سیاب با گزینش دردناکترین بخش از زندگی مسیح(ع) و تلاش برای به تصویر کشیدن انتظار بشر در پی تحمل این پایه رنج و عذاب تجربة خود/ انسان معاصر را بر ماجرای مصلوب گشتن مسیح(ع)- که همواره در ذهن بشریت تازه است- منطبق ساخته و از طریق همپوشانی این دو شخصیت موفق شده تجربة شخصی خود را به سطحی فراگیر و بشری ارتقا دهد.

درآمدی بر نقاب و کارکرد آن در شعر معاصر عربی

درآمدی بر نقاب و کارکرد آن در شعر معاصر عربی

صفحه 115-134

علی نجفی ایوکی

چکیده یکی از مطرح‌ترین و گیراترین مباحثی که اکنون توجه منتقدان شعر معاصر عرب را به خود جلب کرده، بحث نقاب و کارکرد آن است که در بین فارسی-زبانان کمتر مورد توجه قرار گرفته است. یافت‌ها و دریافت‌های ما در این جستار متوجه نقاب و کارکرد آن می‌باشد. پرسش‌هایی که در اینجا در گسترة دید خود قرار دادیم و تلاش نمودیم تا به آنها پاسخ بگوییم از این قرار است: نقاب چیست و ریشه‌های آن را باید در کجا جست؟ بین چهره‌های سنتی و تکنیک نقاب چه رابطه‌ای وجود دارد؟ شاعر به هنگام بهره‌گیری از نقاب، چه اصولی را باید در گسترة دید خود قرار دهد؟ فرایند بهره‌گیری از یک چهرة سنتی و نقاب زدن به آن را چگونه می‌توان ترسیم نمود؟ عرب‌ها از چه زمان با این تکنیک آشنا شدند و تحت تأثیر چه مکانیزمی رو به سوی این فن آوردند. و مهمتر از همه این که این تکنیک چه کارکردی در شعر معاصر عرب داشته است؟ از نتایج این تحقیق آن است که فراخوانی شخصیّت، نقاب نیست، فراخوانی شخصیت یک مرحله است و نقاب زدن به آن مرحله‌ای دیگر. نقاب عموماً با شخصیت‌های سنتی سروکار دارد تا شخصیت‌های خیالی و عناصر طبیعی. بهره‌گیری از فن نقاب به پوشیدگی و بیان غیر مستقیم ایده‌ها کمک شایانی می‌کند و به رمزی بودن اثر می-انجامد

ظاهرة الحزن الرومانسی فی أشعار الشعراء الرواد العراقیین         للشعر الحر بدر شاکر السیاب، نازک الملائکة، عبدالوهاب البیاتی

ظاهرة الحزن الرومانسی فی أشعار الشعراء الرواد العراقیین للشعر الحر بدر شاکر السیاب، نازک الملائکة، عبدالوهاب البیاتی

صفحه 135-176

أبوالحسن أمین مقدسی، عادل آزاددل

چکیده إن الحزن من الموضوعات الشعریة التی یشعّ منذ العصر الجاهلی من خلال الأشعار الرثائیة التی تزخر بالعاطفة و المشاعر الحزینة الوجدانیة . لکنه ارتقی منذ العصر الحدیث خاصة منذ الفترة الرومانسیة بحیث لم یکن لیبرز من خلال الأبیات الشعریة المعبرة عن تجربة شعریة رثائیة فحسب بل أصبح کموقف ذاتی أو مزاج فطری یصطحب أکثر الموضوعات الشعریة و یصبغها بطابع حزین . و الشعراء الرواد العراقیون للشعر الحر أی بدر شاکر السیاب و نازک الملائکة و عبد الوهاب البیاتی بما أنهم قد مرّوا فی بدایة مسیرتهم الشعریة بالإتجاه الرومانسی فصار الحزن سمة بارزة تظهر من خلال الموضوعات الشعریة المطروقة عندهم کالحب و الغربة و الموت و ... . هذا المقال یأتی لیحدّد أولاً : العوامل التی تضخم الحزن الرومانسی عند الشعراء الرواد ، ثانیاً : لیدرس تناسق الصور الفنیة مع التعبیر الحزین الرومانسی و یری أخیراً هل إنهم ـ رغم إتجاهاتهم المختلفة فی مسیرتهم الشعریة ـ حذوا حذو الرومانسیین الکبار أم لا ؟

متناقض‌نما در نمادهای شعر انشودة المطر

متناقض‌نما در نمادهای شعر انشودة المطر

صفحه 177-197

عدنان طهماسبی، ناصر زارع

چکیده این جستار به متناقض‌نما در نمادهای شعرِ انشودة المطر سرودة بدر شاکر السیاب و نیز به چگونگی ظهور و حضور معنا در آنها می‌پردازد. در این نمادها تا پایان شعر، مضامینِ متناقض‌نمای غم و شادی، ترسالی و خشکسالی و مرگ و زندگی متبلور می‌شود. نامْ‌آوایِِِِِِِِِِِِِِِِِِِِِ باران نیز که تصویر مرکزی این شعر را تشکیل می‌دهد دستخوش چنین پارادوکسی است. تنش مستمر میان این نمادهای متناقض‌نما در نهایت با بارشِ یکریزِ باران به زندگی و شادی می‌انجامد

نقش قرآن در تحول نقد و بلاغت

نقش قرآن در تحول نقد و بلاغت

صفحه 199-216

محمود فضیلت

چکیده از آغاز حضور قرآن کریم در حوز? اندیشه و فرهنگ، نقد و بلاغت نیز مورد توجه قرار گرفته است که از آن جمله می‌توان به آثار ادبی و بلاغی‌ای چون مجاز القرآن از ابوعبیده مَعمَر بن مثنّی و کتاب الفصاحه از ابوحاتم سجستانی و اعجاز القرآن از جاحظ بصری و نقد النثر و نقد الشعر از ابوالفَرج قُدَامة بن جعفر و کتاب الشعر و الشعراء از ابن قتیب? دینوری و کتاب الکامل از مبرّد اشاره کرد. همچنین در قرن چهارم هجری عبدالله بن معتز با تأمّل در آرایه‌های قرآنی به تدوین مباحث علم بدیع پرداخت و آمِدی کتاب موازنه و ابوهلال عسکری در میان? قرن چهارم کتاب الصّناعتین را نوشت. تأمل نویسندگان در مقوله‌هایی چون موازنه و بلاغت از دیدگاه ارسطو، رمز و رازهای زبان، فنون زیبایی‌شناسی، نحو و کارکردهای آن، علوم قرآنی و رابط? بلاغت و اعجاز قرآن، متأثر از نقش قرآن در نقد و بلاغت است . در این مقاله، نقش قرآن در نقد و بلاغت و لفظ و ترکیب و شکل و محتوا و موسیقی و تصویر و هماهنگی در لفظ و معنی و شاخصه‌های داستان‌پردازی و سبکی مورد توجه قرار گرفته است.