ادب عربی

چکیده با واکاوی در آثار جاحظ، نویسنده و دانشمند توانای عرب قرن سوم ه . ق. درمییابیم که او در موارد بسیاری به فرهنگ و تمدن ایران اشاره نموده است. اهتمام جاحظ به فرهنگ و تمدن ایران به حدی است که وی را وامی‌دارد که تعصّب عربی خویش را کنار بگذارد و به جایگاه شایستة ایرانیان در میان ملتهای متمدن جهان آن روز، اعتراف کند و آنان را یکی از چهار ملت شایان ذکر جهان آن روز معرفی نماید. با تعمّق در دو کتاب المحاسن و الأضداد و التاج فی أخلاق الملوک منسوب به جاحظ، درمییابیم که جشنهای ایرانی همچون «نوروز»، «مهرگان، و «فَصَد» با همة آداب و رسومش، در دوران خلافت عباسیان با شادی و شکوه فراوان برپا م?گشت و پادشاهان عباسی نیز به منظور افزودن درآمد خویش از راه دریافت هدایا، از این جشنها استقبال می‌کردند.

چکیده بکارگیری استعاره و کنایه همواره از ارزشمندترین هنرنماییهای ادبی و وسیله‌ای مناسب برای محک‌زدن قدرت سخن‌سرایی شاعران بوده است. سید حمیری بعنوان یکی از شاعران بزرگ شیعه که شعر خود را وقف دفاع از اهل بیت (ع) نموده است، از تصاویر بلاغی با موفقیت بهره برده است. مجموعـة استعارات قابل‌توجه در شعر سیدحمیری در عین سادگی و بی‌تکلفی، سیمای هنری موجهی را برای شعر او رقم میزند و نمونة بیعیب و نقصی از یک شعر ساده و خلوت دینی است. بیشترین صـور خیالی که در شعر او با تنوع معانی و تصویرگری بسیار بالا به چشم می‌خورد، کنایه است. کنایات شعر او پیش از آن که تصویرگر و دارای فضاسازی باشد، بیانگر و تقریری است. شاعر از آوردن استعارات و کنایات هیچ‌گاه بدنبال پیچاندن سخن و سردرگم کردن مخاطب نیست، بلکه آرمان شعر او همان بسط معانی، اغراض و تصاویر شعر دینی است که در‌این‌باره در به کارگیری کنایات و استعارات موفق بوده است. شعر و تصاویر شعری او از سویی آیینة تمام‌نمای سیمای درخشان اهل بیت و از سوی دیگر بیانگر چهرة کریه و نازیبای دشمنان ایشان است، تا مردم بتوانند از سرچشمة فضائل و احادیث و اخبار ائمه معصوم (ع) سیراب شوند

چکیده در عصر حاضر ادبیات داستانی بلحاظ طرح مهمترین و ریشه‌ای‌ترین مسائل مربوط به انسان و نیز میزان تأثیرگذاری و جلب خواننده اعتبار فوق‌العاده‌ای را بدست آورده است؛ همین امر موجب اقبال و اهتمام جدی ناقدان و صاحبنظران جهت نقد و تحلیل اجزا و عناصر تشکیل‌دهندة آن از زوایای مختلف شده است. داستان معاصر براساس معیارهای علمی و قواعد معینی به نگارش درآمده و دارای اجزا و عناصر گوناگونی است. عنصر پیرنگ یا طرح یکی از مهمترین عناصر داستان بشمار میرود. درحقیقت این عنصر بمنزله چارچوب و اسکلت داستان است که شش عنصر گره‌افکنی، کشمکش، هول و ولا، بحران، نقطة اوج و گره‌گشایی را در بر می‌گیرد. نقد عنصر مذکور جهت پرده برداشتن ازلایه‌های ساختار کلی داستان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در این پژوهش عنصر پیرنگ در رمان الطریق الطویل اثر نجیب الکیلانی نویسندة برجسته معاصر مصری مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. نویسنده در رمان یادشده با بکارگیری تعدادی حادثه که بین آنها رابطة علی معلولی برقرار است به طراحی این عنصر پرداخته و با ایجاد دو موقعیت دشوار هریک از اجزای شش‌گانه آن را در جایگاه خود قرار داده و به رمان هماهنگی و انسجام خاصی بخشیده است و بر همین اساس استنتاج می‌شود که رمان الطریق الطویل به دلیل تبحر و مهارت نویسنده در طراحی عنصر پیرنگ از اعتبار هنری و ارزش فنی بالایی برخوردار است.

چکیده زبانشناسی متن بطور عام و انسجام (cohesion) بطور خاص از اواسط نیمة دوم قرن بیست بصورت جدی توسط بسیاری از زبان‌شناسان مورد اهتمام قرار گرفت بطوریکه درحقیقت پایة اساسی تحلیل گفتمان در سالهای بعد بشمار میرفت. با نگاه به مباحث مطرح-شده در این شاخة جدید زبانشناسی و مقایسة آن با پژوهشهای زبانشناختی در بین مسلمانان، به شواهد و آثاری از زبانشناسان قدیم عربی (نحویان، بلاغیان، و ناقدان) برمیخوریم که در آن به بررسی متون با نگرشی کلی متن و عوامل انسجامی توجه داشتند. زبانشناسان مسلمان بویژه در پژوهشهای زبانی قرآن، قائل به وجود تناسب و هماهنگی بوده‌اند و سعی در یافتن عناصر آن داشته‌اند و غالب عوامل انسجام که توسط «هالیدی» و «حسن» مطرح شده بنوعی توسط آنان مورد توجه بوده است هرچند هیچگاه در قالب یک مجموعة کلی و منظم از عوامل انسجام بدان اشاره نکرده‌اند، بلکه بصورت جداگانه به هر یک از آنها پرداخته‌اند؛ همچنین زاویة دید ایشان نیز در برخی عوامل مانند تکرار و هم‌آیی تاحدودی متفاوت از نگاه متن‌محور زبانشناسی کنونی بوده است و در عاملی مانند فصل و وصل، ریزبینی بسیار، و تداخل نحو و بلاغت را شاهد هستیم و در علوم قرآنی نیز با علمی به نام مناسبات برمیخوریم که بیشترین تقارب و تشابه را با رویکردهای متن‌محور زبانشناسی معاصر دارد

چکیده بی‌شک مقامه از جمله فنونی است که ریشه در تاریخ کهن ادب عربی دارد و از بدو ظهور تا به امروز نویسندگان و کاتبانی نامور و شهیر در این فن ظاهر شده وقدرت و مهارت خود را در این زمینه به نمایش گذاشته‌اند. از جملة این نویسندگان می‌توان به حریری(446 - 516) و سیوطی (849-911) اشاره کرد. حریری در این فن پنجاه مقامه و سیوطی سی مقامه از خود به یادگار گذاشته‌اند. با وجود اینکه موضوع نهایی کل مقامات حریری به گدایی و تکدیگری ختم میشود، اما وی با ابراز قدرت و مهارت لغوی و همچنین استفاده از صنایع بیانی و بدیعی دوران خود، گوی سبقت را از دیگر مقامه‌نویسان ربوده است. مقام و منزلت حریری را در این زمینه شاید نتوان با کسی دیگر مقایسه کرد. این مقامات مملو از سجع و تعقیدات کلامی وکنایات گوناگون است که از نقطه نظر ادبی بسیار حائز اهمیت‌اند، بطوری که بسیاری از عبارات و جملات آنرا بعنوان شاهد در لابه-لای کتب بلاغی میتوان مشاهده کرد. منزلت سیوطی در انشاء و مقامه‌نویسی در حد بالایی نیست. این امر برای کسی مثل سیوطی که کل هم و غم خویش را صرف تألیف و تدریس کرده بعید نمی‌نماید، و مجالی برای زیبا نویسی و محسنات بدیعی باقی نمی‌گذارد؛ با وجود این، سیوطی در زمینة ادبیات و مقامه‌نویسی بی‌بهره نمانده و خود را از این چشمة لایتناهی محروم نکرده است. مقامات او بی‌شک به پای مقامات حریری نمی‌رسد، چرا که اسلوب علمی بر اکثر آنها حاکم بوده و مملو از متون دینی و اقوال علما و دانشمندان است و بیشتر جنبة موعظه و خطابه‌های دینی دارد تا یک فن ادبی

چکیده نخستین برخورد جهان عرب با غرب را می‌توان در سالهای پایانی قرن هجدهم، همزمان با حملة ناپلئون به مصر، ردیابی کرد که نقش بسزایی در بیداری جهان عرب داشت. یکی از حوزه‌هایی که بشدت از این موضوع تأثیر پذیرفت، ادبیات است که با ظهور بزرگانی چون بارودی، احمد شوقی و... به دگرگونی در محتوا دست یافت و پا را از این حد فراتر نگذاشت ولی پس از 1947؛ با ظهور شاعرانی چون نازک-الملائکه و بدر شاکر السیاب، ساختار شعر درهم شکسته و شعر نو طرح‌اندازی میشود. یکی از شاعرانی که نقش بسزایی در این قضیه دارد، صلاح عبدالصبور است که با تأثیرپذیری از تی.اس.الیوت، ساختار شعر قدیم عرب را درهم شکسته و تمامی تلاش خود را به‌کار می‌گیرد تا محتوا را نیز، دگرگون نموده و ادبیات را درخدمت انسان و انسانیت قرار دهد. این نوشتار بر آن است تا با بهره‌گیری از اشعار وی و تحلیل آنها، برخی از مهمترین مؤلفه‌های نوگرایی در اشعار او را مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار دهد که عبارت است از: الگوگریزی، تصویرپردازی با نگاه اگزیستانسیالیستی و واقعگرایانه به مشکلات انسان در جامعه، و میراث سنتی

چکیده مانایی شعر با چند لایه بودن و خوانش‌برداری آن ارتباط تنگاتنگی دارد. این امر در نیمة اول قرن بیستم همراه با تأثر از شعر و نقد غربی، شعر معاصر عربی را وارد مرحلة‌ جدیدی کرد و آن را عرصة‌ تاخت‌و‌تاز اسطوره‌های ملی و جهانی نمود. بدر شاکر السیاب از نخستین شاعران نوپرداز عرب بود که در شعر خود از رمز و اسطوره بهر‌ة فراوان ‌‌برد. قصیدة سفر أیوب از جمله قصاید اوست که شاعر با خلق مجموعه‌ای از نشانه‌ها پیام مورد نظر خود را با مخاطب خویش در میان مینهد. این جستار به کشف نشانه‌های موجود در قصیدة‌ سفر أیوب و تحلیل روابط میان آنها براساس آرا و اندیشه‌های آلن گریماس میپردازد و کارکرد هر یک از نشانه‌های به-دست‌آمده از بافت روایی شعر را از منظر قواعد هنجارگریزی معنایی مورد بررسی قرار میدهد؛ بر‌این‌مبنا، نشانه‌های موجود در این قصیده در لایة‌ دوم معنایی و گاه بدلیل استفادة شاعر از رمز و اسطوره‌ در عمیقترین سطح خود یعنی لایة‌ سوم معنایی جای میگیرند

چکیده به موازات گسترش دامنة علوم، ذهن تخصص‌گرای انسان متفکر، اقبال بیشتری به تخصصیتر شدن موضوع کتابها و مدارک علمی‌، نشان داده است. انسان محقق همواره می‌کوشد در برخورد با مجهولات، بدون اتلاف وقت و گسسته شدن رشته‌ تحقیقات و افکارش، در کوتاهترین زمان ممکن، به پاسخی مطمئن دست یابد. در برخورد با تألیفات و منابع گرانقدر تاریخی، که نفس استناد به آن کتب و استفاده از آنها موضوعیت دارد، راهی جز تهیة‌ کتب کلید مناسب برای هرکدام که مطالب مندرج در آنها به شکل الفبایی تنظیم شده باشد، وجود ندارد. گسترش دامنة‌ علوم، حفظ اصالت‌ها، جلوگیری از انواع تحریفها و ضرورت دستیابی سریع به مطالب مورد نظر، مهمترین علل گرایش به معجم‌نگاری است و میتوان گفت که امروزه مهمترین علت توجه به این فن، آسان ساختن دستیابی به مطالب مورد نظر است. بنابراین معجم‌نگاری یکی از شاخه‌های فنی و علمی طبقه‌بندی اطلاعات است که در عرصة اطلاع‌رسانی کاربردی وسیع دارد. شاید بتوان گفت فرهنگهای لغت از نخستین کتب کلید و تألیفات منظمی هستند که در شاخه‌ای از ادبیات تألیف شده‌اند و ریشه‌ دراز تاریخی دارند. بموازات آن، کار تدوین راهنمای الفاظ قرآن نیز کار تازه و بیسابقه‌ای نیست. معجم حدیثی سابقة تاریخی زیادی ندارد اما حرکتهای خوب و شایسته‌ای که در خلق معجم‌‌ فراهم آمده نشان از تحرکی عظیم در این عرصه و توجهی شایسته دارد

چکیده آثار ادبی‌از دیرباز منعکس‌کنندة ‌‌ارتباط ‌و تعاطی ‌فرهنگی‌ جوامع‌ بوده‌ است‌. میزان ‌این تأثیر متقابل ‌به ‌نوع ‌آثار و دانش ‌و آگاهی‌صاحبان ‌اثر بستگی‌دارد. گلستان‌ سعدی‌ که نمونة مثالی ‌هنر کلامی ‌فارسی‌در حوزة ‌‌نثر و نظم‌ به ‌شمار میرود به‌ لحاظ‌ محتوا نیز مجموعة‌ ‌بی‌نظیری‌ از مضامین ‌نغز است ‌که‌ حاصل‌ ذوق‌، علم‌ و تجربة ‌صاحب‌آن ‌است‌. با تسلّطی ‌که ‌سعدی‌ بر زبان ‌و ادب ‌عربی ‌دارد، بدیهی‌ است‌ که ‌از آثار ادب ‌عربی ‌متأثر شده ‌باشد همچنان‌ که‌ آثار عربی ‌نیز متأثر از زبان ‌و فرهنگ ‌ایرانی ‌بوده‌است‌. عبارتهای ‌کوتاه و پرمعنای‌ گلستان‌ که ‌در موارد بسیاری ‌حکم ‌مثل ‌پیدا کرده ‌است ‌شباهت ‌زیادی ‌به ‌امثال ‌و حکم‌ عربی‌دارد. این ‌امر مدّتهاست ‌مورد توجّه‌ سعدی ‌پژوهان ‌بوده‌است ‌که ‌در آثار متعددی ‌به خصوص ‌شرحهای گلستان‌ و بوستان‌ آن‌ را نمایانده‌اند. در این پژوهش سعی بر این ‌است‌ شباهتهای ‌بسیاری ‌که بین ‌امثال ‌و حکم ‌عربی ‌و مطالب‌ گلستان‌ وجود دارد و ‌تاکنون‌ به‌آنها اشاره ‌نشده مورد بررسی قرار گیرند‌. یافتن ‌این‌مشابهت‌ها و درک ‌آنها از جنبه‌های ‌مختلف‌ هنریِ ‌لفظی ‌و معنایی‌مطمئناً به‌ خواندن ‌و فهم‌ گلستان‌ سعدی‌ کمک ‌شایان‌ توجهی‌خواهد کرد. در این‌ مقاله دست کم ‌‌پنجاه مورد مضامین‌مشترک‌ گلستان‌ و امثال‌ و حکم ‌عربی‌ نشان ‌داده ‌شده‌ که ‌پیش ‌از این ‌به‌ آنها اشاره‌ای ‌نشده‌است

چکیده هاشمیات عنوان هشت قصیدة مذهبی، سیاسی، اجتماعی و انقلابی است که توسط کمیت‌بن زید اسدی سروده شده است؛ در واقع این قصاید نخستین و با اهمیتترین اثر او به شمار میرود که با فاصله‌ای اندک در حدود پانزده یا بیست سال پس از شهادت امام حسین (ع) در فضای اختناق و بیداد امویان سروده شد و بسرعت انتشار یافت و عراق و شامات را درنوردید و آوای آن در شهرها و مساجد پیچید و پایه‌های ظلم حاکمان اموی را به لرزه در آورد و شاعر را شهرة آفاق ساخت. شاعر در هاشمیات، دلایل روشن و آشکاری بر حقانیت اهل بیت (ع) در امر خلافت و جانشینی پیامبر (ص) ارائه میدهد. وی براهین خویش را بر معیارهای عقلی بنا نهاده و برای اثبات این امر به آیات قرآن استدلال میکند. درونمایة این قصاید، مدح اهل بیت پیامبر (ص) و برشمردن فضایل ایشان، به تصویر کشیدن ظلم و بیداد بنی‌امیه، معرفی حکومت عدل علوی و تشویق وتحریض مردم به قیام و جهاد است. نگارندگان در این جستار بر آنند که به بررسی هاشمیّات پرداخته و مضامین والای برشمرده فوق را معلوم سازند و محتوای عالی این قصاید را به خوانندگان معرفی کنند.

چکیده یکی از جلوه‌های بارز قصاید جاهلی، تصویر و توصیف مَرکب مرد جاهلی به شکل عام و شتر بشکل خاص است که یار ،همراه و همدم شاعر است و ظاهراً شاعر با عاریت گرفتن اعضای حیوانات نمادینی چون گورخر، گاووحشی، شترمرغ و... به توصیف پراکندة آن پرداخته است. این مقاله بر خلاف شیوة‌‌ ناقدان پیشین و برخی از سخن سنجان معاصر بگونه‌ای متفاوت به تفسیر توصیفات بظاهر متفرق شاعر جاهلی از مرکب خود پرداخته تا با تحلیل مبتنی بر رمز و بازگشایی سمبولی، عمق پیوند مفاهیم و مضامین گوناگون آن پدیدار گشته و این اجزای نمادین در یک وجود اسطوره‌ای نمود پیدا کند. بر این اساس بعید نمینماید که شتر در قصیدة جاهلی، نماد شاعر یا انسان ایده‌آل باشد که هرکدام از عناصر حیوانی و طبیعی که با آن پیوند میخورند، سمبول قدرت، چالاکی، حکمت، ذکاوت، دوراندیشی، احساس مسؤولیت، صلابت، استواری و... است

چکیده شاعر و نویسنده به جهت برخورداری از شعور و احساس بیشتر نسبت به تودة مردم، معمولاً در برابر ناهنجاریهای جامعه، اعم از سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و دینی، از خویشتن عکس‌العمل‌هایی را بروز می‌دهد که شاید در عصر وی، برای بسیاری از مردم نامفهوم و نامانوس، بلکه غیرقابل قبول جلوه‌گر شود؛ و چه بسا مخالفت‌هایی سخت و جدی را نیز از جانب ایشان در برابر خود به همراه داشته باشد. همانگونه که ممکن است گروهی ندانسته و تحت تأثیر احساسات در جهت موافقت، وی را در جایگاهی قرار دهند که او مستحق آن نیست. اما به مرور زمان که هیجانات فرونشیند و دوره ایشان به سر آید، قضاوت در مورد آنان نیز، آسانتر می‌شود وداوری به صلاح نیز، نزدیکتر خواهد شد. منفلوطی و آل‌احمد، از این دسته از نویسندگان هستند که در عهد خویش، به مسائل اجتماعی پرداخته و موافقان و مخالفانی را در اطراف خویش پدید آوردند. ما در این گفتار کوتاه، برآنیم تا ضمن بررسی و مقایسه اوضاع و احوال زنان مصر و ایران در آن عصر، به نقد افکار این دو نقدپرداز اجتماعی در این زمینه، بپردازیم

چکیده بی‌شک نجواها و نغمه‌های خیال‌انگیز قاموس دلدادگی که در لفافة غزل در پیکرة شعر و ادب عربی راه یافت و توجه و اقبال روزافزون شاعران را به این گونة شعری در پی‌داشت بشدت تحت تأثیر چکامه‌های دلکش و دلربای چهره‌های نامدار عرصه ادب جاهلی در آغاز سروده‌هایشان بود آنان با جهت بخشیدن به امواج خروشان و پرتلاطم ساحل بیکران احساسات و عواطف، پایه‌های قالب غزل را پی-ریزی کردند و زمینه تغییر و تحول را در نگرش ادبی شاعران دوره‌های بعد فراهم نمودند. در پی تحولات سیاسی اجتماعی و اقتصادی دوره‌های اسلامی و اموی که نقطة عطفی در تاریخ عرب بشمار می‌آید، نوگرایی و تجدید در مضمونهای شعری از جمله غزل، امری اجتناب‌ناپذیر به نظر میرسید؛ بطوریکه تلاش برای پدید آوردن اصول و مبانی جدید جای کوشش برای تطبیق اصول از پیش پذیرفته شده را گرفت. غزلسرایان در دورة اموی مبانی جدید خود را سامان بخشیدند؛ غزل را بعنوان مضمون شعری مستقل معرفی کردند اما این در حالی بود که چکامه‌های عاشقانه مطلع اشعار با الهام از ویژگی صداقت قدرت و انسجام دربرابر شاخه‌های قالب جدید شعری رنگ نباخت و توانست با پویایی به حیات خود ادامه دهد

چکیده در بررسی سیر تطور علوم انسانی، بویژه در حوزة ادبیات عربی، نقش قرآن کریم و تلاش مسلمانان برای فهم و تفسیر آن غیر قابل تردید است. اشارات و تصریحات قرآن به مباحث تاریخی، علوم اجتماعی و... بهمراه کاربرد فنون بدیع بلاغی، زمینه و بلکه ضرورت توجه و پژوهش در آنها را فراهم و ایجاب کرد. تدوین واژگان دشوار عربی و توضیح معانی آنها براساس تفاهمات و تعاملات اعراب، یکی از نتایج این تلاشها و پژوهشها است. خلاصة‌اللغات جُنابِذی یکی از دست‌آوردهای ارزشمند این کوششها است که توسط عالم بزرگ وادیب سترگ، مولا محمد جنابذی تالیف شده است. در این مقاله پس از بررسی سیر تحول لغت نویسی عربی به فارسی ویژگیهای خلاصة‌اللغات و مقایسة آن با فرهنگهای دیگر بیان شده است

چکیده تسعى هذه الدراسة المقارنة إلى إلقاء الضوء على صورة‌الآخر العربی والفارسی فی روایات الروائی الإیرانی أحمد محمود والروائی العربی عبد الرحمن منیف، متخذة من إنجازات المدرستین أمیرکیة والسلافیة آلیة لإبراز نقاط التشابه والاختلاف فی رسمهما لصورة‌الآخر. وبعد مسح شامل لنتاج الکاتبین الروائی الضخم، تراءى لنا تقسیم الدراسة إلى فقرتین رئیستین هما (1)"صورة‌الآخر والتعاطف والإسقاط" (2)" صورة‌الآخر بین الإیجاب والسلب"، وتبین لنا أخیراً أن الکاتبین و من خلال نظرتهما الإنسانیة التعددیة البعیدة عن الشوفینیة رسما صورة‌لآخر یتعاطف فیها مع ما عاناه من المآسی والآلام الناتجة عن التخلف والاستبداد فالاستعمار، ویسقط ما یعانیه‌الآخر على ذاته وبالعکس، وذلک نتیجة ظروف المجتمعین الفارسی والعربی المتشابهة، کما یرسم الکاتبان صورة‌لآخر تکشف عن السلبی والإیجابی فی بعض نواحی العلاقات الإیرانیة والعربیة بطریقةٍ موضوعیة بعیدة عن التشویه مما یجعل الرهان على مستقبل العلاقات رهاناً معقولاً