ادب عربی

نقدِ فرایند روش‌شناختی رویکردهای انتقادی جدید در رابطه با میراث فصیح بلاغی، مستلزم ‏شناخت ‏اندیشه‌های انحرافی حاکم بر بلاغت و شناسایی طرح شبه‌ها برای پیشگیری از نفوذ چنین ‏دیدگاه‌هایی به ‏بلاغت ... بیشتر نقدِ فرایند روش‌شناختی رویکردهای انتقادی جدید در رابطه با میراث فصیح بلاغی، مستلزم ‏شناخت ‏اندیشه‌های انحرافی حاکم بر بلاغت و شناسایی طرح شبه‌ها برای پیشگیری از نفوذ چنین ‏دیدگاه‌هایی به ‏بلاغت است. جابری (۱۹۳۶م) متفکر مراکشی با بهره‌گیری از ‏علوم انسانی جدید، پروژه فکری «نقدِ عقل عربی» را در طیف وسیعی از ‏میراث عربی رقم زده و به‌بهانه تعامل با میراث به تحریفِ علوم زبانی از جمله بلاغت پرداخته‌‏است. ایشان، با رویکردی واحد (انتقادی) و دو روش متفاوت ‏‏(اندیشه‌های واگرا و همگرا) خوانشی ‏انتقادی از آراء بلاغت‌پژوهان داشته‌است و جرجانی (۴۷۱هـ) را ذیل اندیشه واگرا ‏قرار داده تا با تصویرسازی منفی روش عقلانیت وی را برابر با نهادینه‌‏کردن تفکر قیاسی بداند که نوعی ایستایی را بر ‏بلاغت حاکم کرد. در پرتو نگاه معرفتی جابری به بلاغت، ‏پژوهش پیش‌رو کوشیده‌است با رویکرد کیفی و روش ‏استقرائی به چگونگی خوانش انتقادی و روش‌شناسی جابری ‏از دو مقوله "قیاس" و "نظام استدلالی" جرجانی بر پایه ‏پارادایم‌های فکری – انتقادی به پروژه «نقد عقل ‏عربی» بپردازد. جستار کنونی، با این فرض که خوانش جابری بر پایه ‏حذف روش ‏عقلانیت جرجانی از دایره عقل بیانی پیش می‌رود، به این نتایج رسیده‌است که مخالفت جابری با مبنای ‏معرفت‌شناسی جرجانی بوده که عینیت‌گرا است تا جایی‌که "قیاس بیانی" و "نظام استدلالی" را ‏شکل‌دهنده رویکرد ‏معرفتی ایشان می‌بیند‏. جابری با تفکیک میان روش فلسفی و دینی همانندی میان جرجانی و ارسطو نمی‌بیند؛ زیرا به‌گمان ایشان، ‏روش استدلال و استنتاج‌های جرجانی با ذات بلاغت بیگانه‌است. وی در ضمن نظام استدلالی، عقل در ‏‏اندیشه عبدالقاهر را عقلی مرده در دانش بلاغت دانسته که به‌دلیل برابری با معانی‌النحو هویتی مستقل ندارد. بنابراین، صورت‌بندی استدلالی ‏جرجانی را ذهنی‌گرا توصیف‌کرده و قیاس برهانی را در مقایسه با قیاس بیانی برای تعامل با ‏بلاغت ترجیح داده‌است.‏ در ‏واقع، از نظر جابری، جرجانی براساس ظرفیت‌های درونی بلاغت، به‌سراغ آن نرفته‌است.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

تکنیک های برهان ورزی در نامه سی و یکم نهج البلاغه بر اساس مؤلفه های نحو کارکردگرا

سید مهدی مسبوق؛ فرشته شاهین

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jalit.2025.390918.612934

چکیده

انسان از زبان برای ارتباط و انتقال اندیشه بهره می‌گیرد و اهداف و اغراض خود را در قالب آن ساختاربندی می-کند. پراگماتیک یا کاربردشناسی، کاربردهای ارتباطی زبان را در درجه نخست اهمیت قرار می‌دهد. یکی از ... بیشتر انسان از زبان برای ارتباط و انتقال اندیشه بهره می‌گیرد و اهداف و اغراض خود را در قالب آن ساختاربندی می-کند. پراگماتیک یا کاربردشناسی، کاربردهای ارتباطی زبان را در درجه نخست اهمیت قرار می‌دهد. یکی از کاربردهای زبان، متقاعد کردن مخاطب است که با تکیه بر تکنیک‌های برهان‌ورزی تحقق می‌یابد. این تکنیک‌ها، ساخت نحوی جمله‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در میان نظریه‌های نوین دستوری، نحو کارکردگرای سیمون دیک و به تبعیت از او احمد المتوکل، تحت تأثیر پراگماتیک، رویکرد کاربردی به ساختار جمله‌ها دارد و نقش و اهداف کاربردشناختی آن را مد نظر قرار می‌دهد. پژوهش حاضر که با روش توصیفی‌تحلیلی سامان یافته، به دنبال آن است که کیفیت کارکرد احتجاجی مؤلفه‌های نحو کارکردگرا را مورد بررسی قرار دهد و میزان برهم‌کنشی که این مؤلفه‌ها با تکنیک‌های برهان‌ورزی را مشخص کند که برای نیل به این هدف، نامۀ سی و یکم نهج‌البلاغه را به عنوان پیکره پژوهش انتخاب نموده است. برآیند پژوهش نشان داد که کانون پرسشی در این نامه با شگرد استفهام هم‌پوشانی دارد و راهبردی برای نهادینه کردن باور در ذهن مخاطب است. کانون تکمیلی در سخن امام (ع) با استشهاد کلامی متناسب است و سازوکاری برای گسترش افق معنایی مخاطب و ترغیب او به عمل است. زنجیره کانونی، مشابه پیوستار کاربردشناختی است که این تکنیک، مراتب برهانی را از دیدگاه امام (ع) درجه‌بندی می‌کند. همچنین کانون مقابله از رهگذر فرآیند کانونی سازی، زمینه برهان‌ورزی کلام و تثبیت استدلال را فراهم می‌نماید. افزوده‌های وجهی در کلام امام (ع) نیز با توجه به درجه تعهد ایشان نسبت به وقوع رخداد، در تقویت یا تضعیف گزارۀ استدلالی نقش دارند.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

بررسی طرحواره های تصویری در اشعار اجتماعی کمال ناصر با تکیه بر نظریه زبان شناختی جانسون

سیده سکینه حسینی؛ رقیه رستم‌پور

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jalit.2025.386304.612897

چکیده

یکی از مفاهیم اساسی زبان شناسی شناختی، مفهوم طرحواره‌های تصویری است. نظریه ی طرحواره ها نشان می دهد که بسیاری از مفاهیم پیچیده تر انسانی با الگوهای ساده تجربی تبیین می شوند. تحلیل طرحواره های تصویری ... بیشتر یکی از مفاهیم اساسی زبان شناسی شناختی، مفهوم طرحواره‌های تصویری است. نظریه ی طرحواره ها نشان می دهد که بسیاری از مفاهیم پیچیده تر انسانی با الگوهای ساده تجربی تبیین می شوند. تحلیل طرحواره های تصویری به عنوان یک ابزار نقدی کمک می کند تا ارتباط معنادارتری با جهان خارج داشته باشیم. پژوهش حاضر سعی دارد با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی مفاهیم سه گروه طرح‌واره‌های تصویری مانند طرحواره حجمی، قدرتی و حرکتی در اشعار کمال ناصر با رویکرد زبان‌شناختی جانسون بپردازد و خطوط جهان بینی شاعر را با کمک این طرحواره ها تبیین سازد. یکی از مختصات شعری کمال، موقوف ماندن در مضامین اجتماعی است به همین دلیل توانست بیان‌گر وضعیت جامعه ی خویش باشد. نتایج پژوهش نشان می دهد که طرحواره حجمی بر مفاهیمی چون اندوه مشترک و جمعی دلالت دارد و طرحواره قدرتی بر دشمن اشغالگر، استعمار، تشکیل دولت یهود و ایستادگی اشاره دارد و طرحواره حرکتی نیز حاوی مفاهیم بازگشت و حرکت فلسطینیان به وطن، پیش روی مرگ به سوی آنان و گذر سریع زمان است و از بین این نوع طرحواره ها، طرحواره قدرتی از نوع مانع حضور پررنگ تری دارد. جهان بینی شاعر نیز ترکیبی از مبارزه برای حقوق انسانی و اجتماعی، ایمان به توانایی مجاهدان، ظلم ناپذیری و عشق به جامعه است.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

واکاوی خوانش شاعران معاصر فلسطین از اسطوره یونانی ایکاروس

علی نجفی ایوکی

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jalit.2025.384363.612880

چکیده

میراث کهن یونانی و بویژه اسطوره‌های آن سرزمین، حضوری فعال در شعر معاصر فلسطین دارد و یکی از سازهای مهم آن شعر به حساب می‌آید. اسطوره ایکار یا ایکاروس یکی از اسطوره‌های مهمی است که توجه شاعران فلسطین ... بیشتر میراث کهن یونانی و بویژه اسطوره‌های آن سرزمین، حضوری فعال در شعر معاصر فلسطین دارد و یکی از سازهای مهم آن شعر به حساب می‌آید. اسطوره ایکار یا ایکاروس یکی از اسطوره‌های مهمی است که توجه شاعران فلسطین را به خود جلب کرده است؛ این اسطوره به علت داشتن مجموعه‌ای از مفاهیمی متناقض در خود از جمله اسارت به دست دشمن، شوق پرواز، تلاش برای گذر از شرایط نامطلوب، عروج‌گرایی، میل به جاودانگی از یک طرف، و خودشیفتگی، اعتماد به نفس کاذب، بی‌توجهی به پندهای پیر دانا و سقوط و شکست از طرف دیگر، این زمینه را برای شاعران یادشده فراهم نمود تا با توجه به شرایط سیاسی- اجتماعی حاکم بر فلسطین، با نگاهی نو به الهام‌گیری از آن تجربه کهن و ترسیم خواسته‌ها و تجربه‌های شخصی و غیر شخصی خود بپردازند و با تعبیری هنرمندانه‌تر، مفاهیم ذهنی خویش را به مخاطبان شعری انتقال دهند. در پرتو حضور پررنگ اسطوره ایکاروس در شعر معاصر فلسطین و نقش مهم آن شخصیت اسطوره‌ای در انتقال برخی از مفاهیم، پژوهش حاضر می‌کوشد با رویکرد کیفی و روش توصیفی- تحلیلی، از خوانش شاعران معاصر فلسطین نسبت به اسطوره ایکاروس پرده بردارد. شاعرانی که در شش سروده از اسطوره یادشده الهام گرفتند عبارتند از عزالدین مناصره، سمیح القاسم و جبرا ابراهیم جبرا. بررسی نشان از آن دارد که شاعران مورد مطالعه، شخصیت اسطوره‌ای ایکاروس را بیشتر در فضای تیره و دراماتیک دخالت داده‌اند و عمدتاً آن شخصیت عهده‌دار تجربه‌های تلخ سیاسی و اجتماعی است.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

تحلیل سپهر نشانه های دفتر شعری «المیاه المیاه» ودیع سعاده بر پایه نظریه یوری لوتمان

الهه ستاری؛ حسین شمس آبادی

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jalit.2024.381086.612859

چکیده

بررسی نشانه‌ها به صورت منفرد و مجزا به نتایج درخور و جامعی منجر نمی‌گردد و ضرورت بررسی آن در بسترهای کلی و جهان‌شمول از نتیجه‌بخشی و کارآمدی بیشتری برخوردار است. در همین راستا نظریه سپهر نشانه‌ای «یوری ... بیشتر

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

بررسی و تحلیل طرح‌واره‌های استعاری‌ـ تصوری در حماسۀ «العلویة» اثر محمد عبدالمطلب بر مبنای نظریه لیکاف و جانسون

زینب آذربو؛ سید مهدی نوری کیذقانی؛ عباس گنجعلی؛ حجت الله فسنقری

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jalit.2024.376434.612827

چکیده

از نظر علمای بلاغت و زبان‌شناسان سنتی و کلاسیک، استعاره، لفظ‌محور است و محدود و منحصر به لفظ است. از نظر آن‌ها، استعاره فقط در ادبیات به کار برده می‌شود و جنبه زیباشناختی دارد؛ اما در زبان شناسی شناختی، ... بیشتر از نظر علمای بلاغت و زبان‌شناسان سنتی و کلاسیک، استعاره، لفظ‌محور است و محدود و منحصر به لفظ است. از نظر آن‌ها، استعاره فقط در ادبیات به کار برده می‌شود و جنبه زیباشناختی دارد؛ اما در زبان شناسی شناختی، نگاه به استعاره، بسیار گسترده است و استعاره مفهوم محور است نه لفظ محور. از منظر زبان شناسی شناختی، نه‌تنها ادبیات بلکه زبان و ازجمله زبان ادبی، نمود و تجلی‌گاه ساختارهای مفهومی مانند استعاره، مجاز و طرح‌واره‌های تصوری موجود در ذهن بشر می‌باشد. از نظر جورج لیکاف و مارک جانسون، استعاره، وسیله تفکر و اندیشه است که در رفتارهای انسان ازجمله رفتارهای زبانی وی جاری است. مقاله حاضر در صدد است با توجه به نظریه لیکاف و جانسون، به واکاوی و تحلیل طرح‌واره‌های تصوری در قصیدۀ بلند العلویة اثر شاعر مصری محمد عبدالمطلب (1871-1931 م)بپردازد. نتایج حاکی از آن است که شاعر با به کارگیری طرح‌واره‌های سه‌گانه (حجمی، قدرتی و حرکتی) به‌خوبی مفاهیم انتزاعی و مجرد را به وسیله مفاهیم عینی، مفهوم‌سازی کرده‌ و مفاهیم غیرقابل لمس و انتزاعی را به زیبایی به تصویر کشیده است. پس از بررسی‌های انجام گرفته، مشخص شد؛ از مجموع طرح‌واره‌های تصوری به کار رفته در این علویه، ۶۵ در صد حجمی، ۱۸ درصد حرکتی و ۱۷ در صد قدرتی هستند و این طرح‌واره‌ها تأثیر بسزایی در پویایی تصاویر، به ویژه تصاویر حماسی دارند.

مشاهده مقاله

مقاله پژوهشی

بررسی اصول گرایس در ادبیات نمایشی مصر مطالعه موردی نمایشنامه «وطنی عکا» عبدالرحمن الشرقاوی

مریم هاشمیان؛ ریحانه ملازاده؛ فاطمه اکبری زاده

دوره 18، شماره 1 ، اردیبهشت 1405، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jalit.2025.384284.612879

چکیده

فهم کامل گفتمان، مستلزم فرا رفتن از تحلیل واژگانی-دستوری صرف و بهره‌گیری از رویکردهای نوین زبان‌شناختی است. یکی از ابزارهای کارآمد در این راستا، نظریه اصول همکاری گرایس و معانی ضمنی ناشی از نقض راهبردهای ... بیشتر فهم کامل گفتمان، مستلزم فرا رفتن از تحلیل واژگانی-دستوری صرف و بهره‌گیری از رویکردهای نوین زبان‌شناختی است. یکی از ابزارهای کارآمد در این راستا، نظریه اصول همکاری گرایس و معانی ضمنی ناشی از نقض راهبردهای چهارگانه آن (کمیت، کیفیت، رابطه، و شیوه)، است. این پژوهش می‌کوشد با تحلیل نمایشنامه «وطنی عکا» اثر شرقاوی نویسنده مصری که در آثارش در حوزه ادبیات پایداری بیشتر از جنبه ادبی، به مفاهیم مقاومت توجه دارد، به مفاهیم ضمنی اثر بپردازد. باتوجه‌به محوریت نمایشنامه برپایه گفتگوی شخصیت‌ها، تعامل گفتگومند میان مبارزان فلسطینی به‌عنوان «من» - صهیونیست‌ها به‌عنوان «دیگری» در موضوعات نمایشنامه مطالعه می‌شود. بررسی‌ نشان می‌دهد که راهبردهای کمیت (از طریق اطناب و ایجاز) و شیوه (با استفاده از اسم‌های موصول «من» و «ما») بیشترین نقض را در هر سه نوع گفتگوی (من-من)، (من-دیگری)، (دیگری-دیگری) دارند. اطناب برای تأکید، استدلال، نقل قول رهبران، اقناع و ابراز احساسات و ایجاز در مواقع حساس به‌کار رفته است. نقض راهبرد شیوه نیز برای عمومیت‌بخشی به مفاهیم دوستی یا دشمنی، اشاره تلویحی به نقش غرب و آمریکا در حمایت از صهیونیسم و مباحث زندگی، مرگ و شهادت بوده است. استفاده بیشتر کنش اظهاری برای بیان حقایق مرتبط با مسئله صهیونیسم و عملیات مبارزان و کنش ترغیبی برای امر و نهی و پرسش‌های انکاری در راستای انتقال مفاهیم مقاومت و عجز صهیونیست‌ها و تأکید بر منطق مبارزان است

مشاهده مقاله

مقالات آماده انتشار

شماره جاری

دوره 18 (1405)

دوره 17 (1404)

دوره 16 (1403)

دوره 15 (1402)

دوره 14 (1401)

دوره 13 (1400)

دوره 12 (1399)

دوره 11 (1398)

دوره 10 (1397)

دوره 9 (1396)

دوره 8 (1395)

دوره 7 (1394)

دوره 6 (1393)

دوره 5 (1392)

دوره 4 (1391)

دوره 3 (1390)

دوره 1 (1388)

دوره و شماره: دوره 18، شماره 1 - شماره پیاپی 47، اردیبهشت 1405، صفحه 1-230

تحلیل رویکرد جابری به دو مقوله "قیاس" و "نظام ‏‏استدلالی" جرجانی بر پایه پارادایم‌های فکری - ‏انتقادی ‏

چکیده

تکنیک های برهان ورزی در نامه سی و یکم نهج البلاغه بر اساس مؤلفه های نحو کارکردگرا

چکیده

بررسی طرحواره های تصویری در اشعار اجتماعی کمال ناصر با تکیه بر نظریه زبان شناختی جانسون

چکیده

واکاوی خوانش شاعران معاصر فلسطین از اسطوره یونانی ایکاروس

چکیده

تحلیل سپهر نشانه های دفتر شعری «المیاه المیاه» ودیع سعاده بر پایه نظریه یوری لوتمان

چکیده

بررسی و تحلیل طرح‌واره‌های استعاری‌ـ تصوری در حماسۀ «العلویة» اثر محمد عبدالمطلب بر مبنای نظریه لیکاف و جانسون

چکیده

بررسی اصول گرایس در ادبیات نمایشی مصر مطالعه موردی نمایشنامه «وطنی عکا» عبدالرحمن الشرقاوی

چکیده