ادب عربی - فهرست مقالات

بررسی و تحلیل طرح‌واره‌های استعاری‌ـ تصوری در حماسۀ «العلویة» اثر محمد عبدالمطلب بر مبنای نظریه لیکاف و جانسون

زینب آذربو؛ سید مهدی نوری کیذقانی؛ عباس گنجعلی؛ حجت الله فسنقری

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 15 مرداد 1403

https://doi.org/10.22059/jalit.2024.376434.612827

چکیده

از نظر علمای بلاغت و زبان‌شناسان سنتی و کلاسیک، استعاره، لفظ‌محور است و محدود و منحصر به لفظ است. از نظر آن‌ها، استعاره فقط در ادبیات به کار برده می‌شود و جنبه زیباشناختی دارد؛ اما در زبان شناسی شناختی، ... بیشتر از نظر علمای بلاغت و زبان‌شناسان سنتی و کلاسیک، استعاره، لفظ‌محور است و محدود و منحصر به لفظ است. از نظر آن‌ها، استعاره فقط در ادبیات به کار برده می‌شود و جنبه زیباشناختی دارد؛ اما در زبان شناسی شناختی، نگاه به استعاره، بسیار گسترده است و استعاره مفهوم محور است نه لفظ محور. از منظر زبان شناسی شناختی، نه‌تنها ادبیات بلکه زبان و ازجمله زبان ادبی، نمود و تجلی‌گاه ساختارهای مفهومی مانند استعاره، مجاز و طرح‌واره‌های تصوری موجود در ذهن بشر می‌باشد. از نظر جورج لیکاف و مارک جانسون، استعاره، وسیله تفکر و اندیشه است که در رفتارهای انسان ازجمله رفتارهای زبانی وی جاری است. مقاله حاضر در صدد است با توجه به نظریه لیکاف و جانسون، به واکاوی و تحلیل طرح‌واره‌های تصوری در قصیدۀ بلند العلویة اثر شاعر مصری محمد عبدالمطلب (1871-1931 م)بپردازد. نتایج حاکی از آن است که شاعر با به کارگیری طرح‌واره‌های سه‌گانه (حجمی، قدرتی و حرکتی) به‌خوبی مفاهیم انتزاعی و مجرد را به وسیله مفاهیم عینی، مفهوم‌سازی کرده‌ و مفاهیم غیرقابل لمس و انتزاعی را به زیبایی به تصویر کشیده است. پس از بررسی‌های انجام گرفته، مشخص شد؛ از مجموع طرح‌واره‌های تصوری به کار رفته در این علویه، ۶۵ در صد حجمی، ۱۸ درصد حرکتی و ۱۷ در صد قدرتی هستند و این طرح‌واره‌ها تأثیر بسزایی در پویایی تصاویر، به ویژه تصاویر حماسی دارند.

مشاهده مقاله

واکاوی نیازهای بنیادین کودکان در داستان «أمیرة القصر الذّهبی» بر اساس نظریۀ انتخاب ویلیام گلسر

سجاد صدقی کلوانق؛ عبدالاحد غیبی؛ مهین حاجی زاده

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 02 آبان 1403

https://doi.org/10.22059/jalit.2024.381057.612861

چکیده

به کارگیری نظریه‌های روانشناختی در خوانش داستان‌های کودکانه می‌تواند افق‌های جدیدی را پیش روی مخاطب قرار دهد و نقش داستان را در بهبود سطح آموزشی و تربیتی کودکان نمایان سازد. نظریۀ انتخاب ویلیام گلسر ... بیشتر به کارگیری نظریه‌های روانشناختی در خوانش داستان‌های کودکانه می‌تواند افق‌های جدیدی را پیش روی مخاطب قرار دهد و نقش داستان را در بهبود سطح آموزشی و تربیتی کودکان نمایان سازد. نظریۀ انتخاب ویلیام گلسر از دیدگاه‌های نوین روانشناسی است که با رویکردی واقع‌گرا و با تأکید بر کنترل درونی، رفتارهای انسان را برخواسته از نیازهای پنج‌گانۀ درونی وی یعنی نیاز به بقا، نیاز به عشق و احساس تعلّق، نیاز به قدرت و پیشرفت، نیاز به آزادی و نیاز به تفریح بیان می‌نماید. از آنجا که کودکان با شخصیت‌های داستان هم‌ذات‌پنداری می‌کنند و سعی در الگوگیری از رفتارهای آن‌ها دارند، استفاده از نظریۀ انتخاب در تحلیل داستان‌های کودکانه، می‌تواند ابعاد جدیدی از شخصیت‌های داستان و نوع رفتارهای آن‌ها را برای ارضای نیازهایشان کشف کرده و زمینه را برای نویسندگان فراهم سازد تا در تألیفات خود متناسب با نیازهای کودکان دست به تألیف زده و گامی مؤثر در راستای تربیت اخلاقی کودکان بردارند. بنابراین در پژوهش حاضر، نگارندگان سعی دارند تا به شیوۀ توصیفی - تحلیلی و با استفاده از نظریۀ انتخاب به این سؤال اصلی پاسخ دهند که کدام یک از نیازهای اساسی نظریۀ مذکور، در داستان «أمیرة القصر الذّهبی» اثر محمد عطیة الإبراشی نمود برجسته‌تری دارد و شخصیت‌های داستان چه رفتارهایی را در برابر نیازهای خود انتخاب می‌نمایند. نتایج پژوهش بیانگر آن است که در این داستان، نیاز به عشق و احساس تعلّق بارزترین نیازی است که به آن توجه شده است و پس از آن به ترتیب، نیاز به بقا، نیاز به قدرت و پیشرفت، نیاز به تفریح و نیاز به آزادی از بسامد بالایی برخوردار است. شخصیت‌های داستان نیز برای برآورده ساختن نیاز خود به عشق و احساس تعلّق، دیگر نیازهای خود را به تأخیر انداخته و حتی در بعضی از مواقع حاضر می‌شوند تا بقای خود را به خطر بیاندازند.

مشاهده مقاله

سیمیائیة الأهواء فی روایة «الحیّ اللاتینی»

رقیه پوربایرام الوارس؛ علی اکبر نورسیده؛ سید رضا میراحمدی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 16 آذر 1403

https://doi.org/10.22059/jalit.2024.379920.612851

چکیده

یحاول هذا البحثُ استقراء العلامات الإشاریة فی روایة « الحیّ اللاتیتی» من أعمال الروائی اللبنانی سهیل إدریس (1924م)، وفق مقتضیات، وآلیات اتجاه سیمیائیة الأهواء، الذی استمد مادته من سیمیائیة العمل؛ فالذوات ... بیشتر یحاول هذا البحثُ استقراء العلامات الإشاریة فی روایة « الحیّ اللاتیتی» من أعمال الروائی اللبنانی سهیل إدریس (1924م)، وفق مقتضیات، وآلیات اتجاه سیمیائیة الأهواء، الذی استمد مادته من سیمیائیة العمل؛ فالذوات الأدبیة قبل أن تعمل و تحدث، تشعر، فللأهواء، والعواطف أهمیة کبیرة؛ إذ لا یخلو أی عمل أدبی منها وعلیه من الضروری ظهور منهج یشتمل جمیع أنساق الدلالة مما فیه الجانب العاطفی و النفسی، عبر الانفتاح علی الذات والجسد والانفعالات وهو ماتجلّی فی أبحاث غریماس وفونتانی اللذین حاولا إعادة الاعتبار لمسألة العواطف والأهواء. علی هذا الأساس، تأتی إشکالیة هذه الدراسة، بحثاً فی السؤال عن کیفیة اشتغال الأهواء التی تعیشها الذات الاستهوائیة داخل الروایة فقد افترضنا لذلک، أن الملل هو من أهم أهواء الروایة، حیث یتحقق منه المعنی الرئیسی معتمدین علی المنهج الوصفی – التحلیلی و ذلک من خلال تطبیق الخطاطة الاستهوائیة الفونتانیة علی خطاب الروایة فی ممارسة نقدیة. و تشیر نتائج البحث إلی أنّ الملل هو من أهمّ الأهواء التی انشغلت الروایة به؛ حیث جعلت بطل الروایة فی الحالة الانفعالیة أکثر من حالة العمل ولکی یتغلّب البطل، علی هذا الملل فیصبح إنساناً هارباً و یهرب من قبضة شرطة الواقع، و‌کما تبیین النتائج ،بأنّ کل محاولات الذات الاستهوائیة لاتنتج إلا اللاشیء، کونها تمشی علی أرض الانفعالات و الأهواء غیر المستقرة ما یؤدی إلی خمود مشاعرها وأحاسیسها تماماً و‌تصل إلی نقطة الصفر واللامکان الذی یستقبلها الملل بأیدیه المشدودة ویجعلها فی شبکته سواء کان فی مسرح لبنان أو فرنسا ما یدعم فرضیة البحث الأصلیة.

مشاهده مقاله

تحلیل سپهر نشانه های دفتر شعری «المیاه المیاه» ودیع سعاده بر پایه نظریه یوری لوتمان

الهه ستاری؛ حسین شمس آبادی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 30 آذر 1403

https://doi.org/10.22059/jalit.2024.381086.612859

چکیده

بررسی نشانه‌ها به صورت منفرد و مجزا به نتایج درخور و جامعی منجر نمی‌گردد و ضرورت بررسی آن در بسترهای کلی و جهان‌شمول از نتیجه‌بخشی و کارآمدی بیشتری برخوردار است. در همین راستا نظریه سپهر نشانه‌ای «یوری ... بیشتر

مشاهده مقاله

بررسی اصول گرایس در ادبیات نمایشی مصر مطالعه موردی نمایشنامه «وطنی عکا» عبدالرحمن الشرقاوی

مریم هاشمیان؛ ریحانه ملازاده؛ فاطمه اکبری زاده

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 06 بهمن 1403

https://doi.org/10.22059/jalit.2025.384284.612879

چکیده

فهم کامل گفتمان، مستلزم فرا رفتن از تحلیل واژگانی-دستوری صرف و بهره‌گیری از رویکردهای نوین زبان‌شناختی است. یکی از ابزارهای کارآمد در این راستا، نظریه اصول همکاری گرایس و معانی ضمنی ناشی از نقض راهبردهای ... بیشتر فهم کامل گفتمان، مستلزم فرا رفتن از تحلیل واژگانی-دستوری صرف و بهره‌گیری از رویکردهای نوین زبان‌شناختی است. یکی از ابزارهای کارآمد در این راستا، نظریه اصول همکاری گرایس و معانی ضمنی ناشی از نقض راهبردهای چهارگانه آن (کمیت، کیفیت، رابطه، و شیوه)، است. این پژوهش می‌کوشد با تحلیل نمایشنامه «وطنی عکا» اثر شرقاوی نویسنده مصری که در آثارش در حوزه ادبیات پایداری بیشتر از جنبه ادبی، به مفاهیم مقاومت توجه دارد، به مفاهیم ضمنی اثر بپردازد. باتوجه‌به محوریت نمایشنامه برپایه گفتگوی شخصیت‌ها، تعامل گفتگومند میان مبارزان فلسطینی به‌عنوان «من» - صهیونیست‌ها به‌عنوان «دیگری» در موضوعات نمایشنامه مطالعه می‌شود. بررسی‌ نشان می‌دهد که راهبردهای کمیت (از طریق اطناب و ایجاز) و شیوه (با استفاده از اسم‌های موصول «من» و «ما») بیشترین نقض را در هر سه نوع گفتگوی (من-من)، (من-دیگری)، (دیگری-دیگری) دارند. اطناب برای تأکید، استدلال، نقل قول رهبران، اقناع و ابراز احساسات و ایجاز در مواقع حساس به‌کار رفته است. نقض راهبرد شیوه نیز برای عمومیت‌بخشی به مفاهیم دوستی یا دشمنی، اشاره تلویحی به نقش غرب و آمریکا در حمایت از صهیونیسم و مباحث زندگی، مرگ و شهادت بوده است. استفاده بیشتر کنش اظهاری برای بیان حقایق مرتبط با مسئله صهیونیسم و عملیات مبارزان و کنش ترغیبی برای امر و نهی و پرسش‌های انکاری در راستای انتقال مفاهیم مقاومت و عجز صهیونیست‌ها و تأکید بر منطق مبارزان است

مشاهده مقاله

تحلیل رویکرد جابری به دو مقوله "قیاس" و "نظام ‏‏استدلالی" جرجانی بر پایه پارادایم‌های فکری - ‏انتقادی ‏

عبدالاحد غیبی؛ الهام بابلی بهمه

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 13 بهمن 1403

https://doi.org/10.22059/jalit.2025.387061.612903

چکیده

نقدِ فرایند روش‌شناختی رویکردهای انتقادی جدید در رابطه با میراث فصیح بلاغی، مستلزم ‏شناخت ‏اندیشه‌های انحرافی حاکم بر بلاغت و شناسایی طرح شبه‌ها برای پیشگیری از نفوذ چنین ‏دیدگاه‌هایی به ‏بلاغت ... بیشتر نقدِ فرایند روش‌شناختی رویکردهای انتقادی جدید در رابطه با میراث فصیح بلاغی، مستلزم ‏شناخت ‏اندیشه‌های انحرافی حاکم بر بلاغت و شناسایی طرح شبه‌ها برای پیشگیری از نفوذ چنین ‏دیدگاه‌هایی به ‏بلاغت است. جابری (۱۹۳۶م) متفکر مراکشی با بهره‌گیری از ‏علوم انسانی جدید، پروژه فکری «نقدِ عقل عربی» را در طیف وسیعی از ‏میراث عربی رقم زده و به‌بهانه تعامل با میراث به تحریفِ علوم زبانی از جمله بلاغت پرداخته‌‏است. ایشان، با رویکردی واحد (انتقادی) و دو روش متفاوت ‏‏(اندیشه‌های واگرا و همگرا) خوانشی ‏انتقادی از آراء بلاغت‌پژوهان داشته‌است و جرجانی (۴۷۱هـ) را ذیل اندیشه واگرا ‏قرار داده تا با تصویرسازی منفی روش عقلانیت وی را برابر با نهادینه‌‏کردن تفکر قیاسی بداند که نوعی ایستایی را بر ‏بلاغت حاکم کرد. در پرتو نگاه معرفتی جابری به بلاغت، ‏پژوهش پیش‌رو کوشیده‌است با رویکرد کیفی و روش ‏استقرائی به چگونگی خوانش انتقادی و روش‌شناسی جابری ‏از دو مقوله "قیاس" و "نظام استدلالی" جرجانی بر پایه ‏پارادایم‌های فکری – انتقادی به پروژه «نقد عقل ‏عربی» بپردازد. جستار کنونی، با این فرض که خوانش جابری بر پایه ‏حذف روش ‏عقلانیت جرجانی از دایره عقل بیانی پیش می‌رود، به این نتایج رسیده‌است که مخالفت جابری با مبنای ‏معرفت‌شناسی جرجانی بوده که عینیت‌گرا است تا جایی‌که "قیاس بیانی" و "نظام استدلالی" را ‏شکل‌دهنده رویکرد ‏معرفتی ایشان می‌بیند‏. جابری با تفکیک میان روش فلسفی و دینی همانندی میان جرجانی و ارسطو نمی‌بیند؛ زیرا به‌گمان ایشان، ‏روش استدلال و استنتاج‌های جرجانی با ذات بلاغت بیگانه‌است. وی در ضمن نظام استدلالی، عقل در ‏‏اندیشه عبدالقاهر را عقلی مرده در دانش بلاغت دانسته که به‌دلیل برابری با معانی‌النحو هویتی مستقل ندارد. بنابراین، صورت‌بندی استدلالی ‏جرجانی را ذهنی‌گرا توصیف‌کرده و قیاس برهانی را در مقایسه با قیاس بیانی برای تعامل با ‏بلاغت ترجیح داده‌است.‏ در ‏واقع، از نظر جابری، جرجانی براساس ظرفیت‌های درونی بلاغت، به‌سراغ آن نرفته‌است.

مشاهده مقاله

بررسی طرحواره های تصویری در اشعار اجتماعی کمال ناصر با تکیه بر نظریه زبان شناختی جانسون

سیده سکینه حسینی؛ رقیه رستم‌پور

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 24 بهمن 1403

https://doi.org/10.22059/jalit.2025.386304.612897

چکیده

یکی از مفاهیم اساسی زبان شناسی شناختی، مفهوم طرحواره‌های تصویری است. نظریه ی طرحواره ها نشان می دهد که بسیاری از مفاهیم پیچیده تر انسانی با الگوهای ساده تجربی تبیین می شوند. تحلیل طرحواره های تصویری ... بیشتر یکی از مفاهیم اساسی زبان شناسی شناختی، مفهوم طرحواره‌های تصویری است. نظریه ی طرحواره ها نشان می دهد که بسیاری از مفاهیم پیچیده تر انسانی با الگوهای ساده تجربی تبیین می شوند. تحلیل طرحواره های تصویری به عنوان یک ابزار نقدی کمک می کند تا ارتباط معنادارتری با جهان خارج داشته باشیم. پژوهش حاضر سعی دارد با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی مفاهیم سه گروه طرح‌واره‌های تصویری مانند طرحواره حجمی، قدرتی و حرکتی در اشعار کمال ناصر با رویکرد زبان‌شناختی جانسون بپردازد و خطوط جهان بینی شاعر را با کمک این طرحواره ها تبیین سازد. یکی از مختصات شعری کمال، موقوف ماندن در مضامین اجتماعی است به همین دلیل توانست بیان‌گر وضعیت جامعه ی خویش باشد. نتایج پژوهش نشان می دهد که طرحواره حجمی بر مفاهیمی چون اندوه مشترک و جمعی دلالت دارد و طرحواره قدرتی بر دشمن اشغالگر، استعمار، تشکیل دولت یهود و ایستادگی اشاره دارد و طرحواره حرکتی نیز حاوی مفاهیم بازگشت و حرکت فلسطینیان به وطن، پیش روی مرگ به سوی آنان و گذر سریع زمان است و از بین این نوع طرحواره ها، طرحواره قدرتی از نوع مانع حضور پررنگ تری دارد. جهان بینی شاعر نیز ترکیبی از مبارزه برای حقوق انسانی و اجتماعی، ایمان به توانایی مجاهدان، ظلم ناپذیری و عشق به جامعه است.

مشاهده مقاله

بررسی نشانه‌شناختی شخصیت مصری در کتاب "اسلام بلا ضفاف" بر مبنای رویکرد اکو

معصومه شبستری؛ سعید بهمن آبادی؛ فاطمه اعرجی؛ عزت ملا ابراهیمی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 24 بهمن 1403

https://doi.org/10.22059/jalit.2025.385114.612891

چکیده

نظریه نشانه‌شناختی "امبرتو اکو"، نظام‌های نشانه‌ای یک متن را در بافت تاریخی، اجتماعی و فرهنگی تولید آن‌ها بررسی می‌کند و بر این اساس، فرآیند تاویل هر اثر را از رهگذر دیالکتیک متن و خواننده بنا ... بیشتر نظریه نشانه‌شناختی "امبرتو اکو"، نظام‌های نشانه‌ای یک متن را در بافت تاریخی، اجتماعی و فرهنگی تولید آن‌ها بررسی می‌کند و بر این اساس، فرآیند تاویل هر اثر را از رهگذر دیالکتیک متن و خواننده بنا می‌نهد. آثاری چون "اسلام بلا ضفاف" نگاشته یوسف ادریس، نویسنده پرآوازه مصری، به‌مثابه اثری واقع‌گرا که در آن مشکلات مصر و جهان اسلام پردازش و وضعیت کشورهای عربی در کنار سیاست‌های سلطه‌جویانه غرب ارائه می‌شود، بستری مناسب برای کاربست این نظریه در راستای کشف زوایای پنهان اثر و ارائه خوانشی نو از آن است. در نگاه اکو، خوانش تفسیری هر نشانه اساسا موضوعی فرهنگ‌شناختی و حساس به امر اجتماعی‌ است و فرآیند تاویل آن باید در بافت تاریخی، اجتماعی و فرهنگی اثر و از رهگذر دیالکتیک متن و خواننده فراهم شود. آثاری چون "اسلام بلا ضفاف" نگاشته یوسف ادریس، به‌عنوان اثری واقع‌گرا که به مشکلات مصر و جهان اسلام می‌پردازد بستر مناسبی برای پیگیری و کشف نشانه‌ها برمبنای این رویکرد است، برهمین اساس، پژوهش حاضر با روشی توصیفی-تحلیلی با تکیه بر رویکرد نشانه‌شناختی اکو به بررسی شخصیت مصری در نمونه مورد پژوهش پرداخته و به این نتیجه می‌رسد: سه موضوع آلودگی نظام‌های ارزشی، زن و آزادی‌های مشروع او و تمدن کهن و فرهنگ غنی مصر، بن‌مایه‌های اصلی پرداخت شخصیت مصری در کتابند، طعنه به اسلام‌گرایان مرتجع دست‌مایه نویسنده برای پرداخت ابعاد شخصیت مصری ا‌ست و پرداخت مضامین مشترکی هم‌چون تغییر نظام‌های ارزشی در آثار اندیشمندان مصری، بیان‌گر تاثیر داده‌های فرهنگی بر فرایند تولید و انتقال نشانه‌های مشابه در ادبیات است.

مشاهده مقاله

پداگوژی الگوواره های پایداری در نمایشنامه کودک "لن تقوم حرب البسوس" اثر جمیل حمداوی

سحر دهقانی؛ حسین شمس آبادی؛ عباس گنجعلی؛ سید مهدی نوری

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 24 بهمن 1403

https://doi.org/10.22059/jalit.2025.379481.612853

چکیده

اصطلاح پداگوژی، اصطلاحی در حوزۀ آموزش است و به شیوه تعلیم‌وتربیت اشاره دارد. آموزش به کودکان به دو روش مستقیم و غیرمستقیم (بازی) صورت می‌گیرد. از بازی و نمایش برای یادگیری مفاهیم پیچیده استفاده می‌شود ... بیشتر اصطلاح پداگوژی، اصطلاحی در حوزۀ آموزش است و به شیوه تعلیم‌وتربیت اشاره دارد. آموزش به کودکان به دو روش مستقیم و غیرمستقیم (بازی) صورت می‌گیرد. از بازی و نمایش برای یادگیری مفاهیم پیچیده استفاده می‌شود تا کودک آنها را به بهترین شکل بیاموزد. یکی از این مفاهیم، ادبیات پایداری است که در عصر حاضر مورد توجه نویسندگان بسیاری قرار گرفته است. برای آموزش این مفهوم بایست به‌گونه‌ای عمل کرد که بیشترین تأثیر را در کودکان داشته باشد و چه‌بسا بهترین روش آموزش این مفهوم دشوار، بازی و نمایش است. در این جستار، نویسندگان با روشی توصیفی - تحلیلی، نمایشنامه «لن تقوم حرب البسوس» اثر جمیل حمداوی، ادیب مراکشی را از منظر پداگوژی ادبیات پایداری مورد واکاوی قرار داده و به دنبال پاسخ این پرسش‌اند که پداگوژی مفهوم پایداری با چه الگوواره‌هایی در متن نشان داده شده است؟ نتایج این بررسی‌ها حاکی از آن است که نویسنده با بهره‌گیری از الگوواره‌های متن، موفق به آموزش مفهوم پایداری به کودکان شده است. او از طریق داستان هابیل و قابیل، سعی کرده به کودکان آموزش دهد که جنگ تأثیرات منفی و ویران‌گری دارد و صلح و اتحاد بهترین راه برای مقاومت و پایداری است. ازاین‌رو، می‌توان حمداوی را به عنوان یک پداگوگ موفق در حوزه ادبیات پایداری دانست که با استفاده از نمایشنامه، اصول پایداری را به مخاطبان کوچک خود آموزش داده و آن‌ها را به راهکارهای سازنده‌ای راهنمایی می‌کند.

مشاهده مقاله

خوانش کهن‌الگویی حکایت «غانم بن ایّوب و قوّت‌القلب» از هزار و یک شب

هومن ناظمیان؛ پیوند سفری؛ احمد خیری

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 30 فروردین 1404

https://doi.org/10.22059/jalit.2025.389262.612922

چکیده

نظریه کهن‌الگوهای یونگ با گذار از روانشناسی، پا به عرصه ادبیات و اسطوره‌ها نهاد. بر اساس این نظریه، انسان‌ها علاوه بر ناخودآگاه فردی، از یک سطح ناخودآگاه جمعی برخوردارند که شامل الگوهای جامع و جهان‌شمولی ... بیشتر نظریه کهن‌الگوهای یونگ با گذار از روانشناسی، پا به عرصه ادبیات و اسطوره‌ها نهاد. بر اساس این نظریه، انسان‌ها علاوه بر ناخودآگاه فردی، از یک سطح ناخودآگاه جمعی برخوردارند که شامل الگوهای جامع و جهان‌شمولی است که از ازل در ذهن انسان‌ها باقی‌مانده و ادبیات اسطوره‌ای، به‌عنوان زمینه‌ای برای ظهور و تجلی این ناخودآگاه جمعی، مورد بررسی و تجزیه‌وتحلیل قرار می‌گیرد. در این پژوهش، مجموعه هزار و یک شب ، به‌عنوان یک میراث ادبی غنی و جاویدان، با رویکرد توصیفی تحلیلی، برای خوانش کهن‌الگویی یونگ مبنای کار قرار گرفته تا با بررسی ارتباط بین ناخودآگاه جمعی، کهن‌الگو و ادبیات نشان دهد، کاربست کهن‌الگوها در حکایت «غانم‌بن‌ایّوب و قوّت‌القلب» از مجموعه حکایات هزار و یک شب، بستری برای تعمیق هر چه بیشتر داستان و تجلی ناخودآگاه جمعی و کهن‌الگوها در قالب ادبیات است. وجود این عناصر کهن‌الگویی که قدمتی به تاریخ بشر دارند از جمله عوامل ماندگاری این قبیل آثار است؛ تعامل این کهن‌الگوها در طول روایت، فرایندی شامل بحران، تحول و تکامل را به تصویر می‌کشد. لذا ادبیات و داستان کمک می‌کند مخاطب از طریق هم‌زاد پنداری این مسیر، تکامل را در ناخودآگاه خود تجربه کند. ادبیات با استعانت از کهن‌‌الگوها و اساطیر، پلی میان ناخودآگاه جمعی بشر و تجربه‌های فردی انسان برقرار می‌سازد تا به درکی عمیق‌تر از خودشناسی و تکامل دست یابد.

مشاهده مقاله

نقد جامعه‌شناختی رمان «جمهوریةٌ کأنَّ» اثر علاء الاسوانی بر اساس نظریۀ ساختارگرایی تکوینی گلدمن

سهیلا رستمی؛ محمد نبی احمدی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 17 اردیبهشت 1404

https://doi.org/10.22059/jalit.2025.387672.612907

چکیده

نقد جامعه‌شناختی رمان، از شیوه‌های نقد ادبی است که به تاثیر متقابل متون ادبی و جامعه می‌پردازد. نقد ساختارگرایی تکوینی گلدمن یکی از گونه‌های نقد جامعه‌شناختی است که در آن به بررسی ارتباط میان ساختار ... بیشتر نقد جامعه‌شناختی رمان، از شیوه‌های نقد ادبی است که به تاثیر متقابل متون ادبی و جامعه می‌پردازد. نقد ساختارگرایی تکوینی گلدمن یکی از گونه‌های نقد جامعه‌شناختی است که در آن به بررسی ارتباط میان ساختار ادبی و ساختار جامعه می‌پردازد .گلدمن با تکیه بر مباحث این نظریه مانند کلیت ، جهان‌نگری، آگاهی ممکن و شیء‌وارگی جامعۀ خلق شده در اثر را کشف می‌کند و تشابه آن را با جامعۀ واقعی بررسی می‌کند. رمان «جمهوریةٌ کأنَّ » یکی از رمان‌های علاء اسوانی نویسندۀ مصری است که بازتابی از جامعه و وقایع انقلاب 2011م. مصر است. این پژوهش، رمان «جمهوریةٌ کأنَّ» را به شیوۀ توصیفی - تحلیلی و برطبق نظریۀ ساختارگرایی تکوینی گلدمن بررسی کرده است و با تحلیل رمان در دو بخش دریافت و تشریح، بررسی شخصیت‌ها، ساختارهای معنادار، آگاهی آنان و بسترهای سیاسی و اجتماعی در این دو بخش، درصدد پاسخگویی سؤالات پیش رو است که آیا می‌توان گفت: نگارش این رمان دارای مبانی نظریه ساختار گرایی تکوینی گلدمن است؟ آیا نگارش آن متأثر از اوضاع جامعه است؟ ساختارهای معنادار چگونه در بستر جامعه نمود پیدا کرده‌اند؟. نتایج به‌دست‌آمده حاکی از توانایی اسوانی، در به تصویر کشیدن اوضاع و شرایط جامعۀ مصرو موانع تغییر آن به سوی بهتر شدن، آگاهی بخشی اجتماعی و فردی از شرایط، زمان و مکان به خواننده در قالب ساختارهای معنادار و شخصیت‌ها است.

مشاهده مقاله

تکنیک های برهان ورزی در نامه سی و یکم نهج البلاغه بر اساس مؤلفه های نحو کارکردگرا

سید مهدی مسبوق؛ فرشته شاهین

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 10 خرداد 1404

https://doi.org/10.22059/jalit.2025.390918.612934

چکیده

انسان از زبان برای ارتباط و انتقال اندیشه بهره می‌گیرد و اهداف و اغراض خود را در قالب آن ساختاربندی می-کند. پراگماتیک یا کاربردشناسی، کاربردهای ارتباطی زبان را در درجه نخست اهمیت قرار می‌دهد. یکی از ... بیشتر انسان از زبان برای ارتباط و انتقال اندیشه بهره می‌گیرد و اهداف و اغراض خود را در قالب آن ساختاربندی می-کند. پراگماتیک یا کاربردشناسی، کاربردهای ارتباطی زبان را در درجه نخست اهمیت قرار می‌دهد. یکی از کاربردهای زبان، متقاعد کردن مخاطب است که با تکیه بر تکنیک‌های برهان‌ورزی تحقق می‌یابد. این تکنیک‌ها، ساخت نحوی جمله‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در میان نظریه‌های نوین دستوری، نحو کارکردگرای سیمون دیک و به تبعیت از او احمد المتوکل، تحت تأثیر پراگماتیک، رویکرد کاربردی به ساختار جمله‌ها دارد و نقش و اهداف کاربردشناختی آن را مد نظر قرار می‌دهد. پژوهش حاضر که با روش توصیفی‌تحلیلی سامان یافته، به دنبال آن است که کیفیت کارکرد احتجاجی مؤلفه‌های نحو کارکردگرا را مورد بررسی قرار دهد و میزان برهم‌کنشی که این مؤلفه‌ها با تکنیک‌های برهان‌ورزی را مشخص کند که برای نیل به این هدف، نامۀ سی و یکم نهج‌البلاغه را به عنوان پیکره پژوهش انتخاب نموده است. برآیند پژوهش نشان داد که کانون پرسشی در این نامه با شگرد استفهام هم‌پوشانی دارد و راهبردی برای نهادینه کردن باور در ذهن مخاطب است. کانون تکمیلی در سخن امام (ع) با استشهاد کلامی متناسب است و سازوکاری برای گسترش افق معنایی مخاطب و ترغیب او به عمل است. زنجیره کانونی، مشابه پیوستار کاربردشناختی است که این تکنیک، مراتب برهانی را از دیدگاه امام (ع) درجه‌بندی می‌کند. همچنین کانون مقابله از رهگذر فرآیند کانونی سازی، زمینه برهان‌ورزی کلام و تثبیت استدلال را فراهم می‌نماید. افزوده‌های وجهی در کلام امام (ع) نیز با توجه به درجه تعهد ایشان نسبت به وقوع رخداد، در تقویت یا تضعیف گزارۀ استدلالی نقش دارند.

مشاهده مقاله

بازنمایی خشونت و تحلیل رمان «عذراء سنجار» از وارد بدر السالم (بر اساس نظریه خشونت اسلاوی ژیژک)

مجتبی زارعی؛ ابوالحسن امین مقدسی؛ معصومه شبستری؛ غلامعباس رضایی هفتادر

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 19 تیر 1404

https://doi.org/10.22059/jalit.2025.392143.612940

چکیده

چکیده: خشونت ناشی از جنگ در طول زمان در جامعه باقی می‌ماند و تأثیرات آن در آثار هنری به شکل‌های مختلف بازتاب می‌یابد. این خشونت به‌عنوان عنصری سرکوبگر در روابط قدرت، دو چهره متضاد فرادست و فرودست را ... بیشتر چکیده: خشونت ناشی از جنگ در طول زمان در جامعه باقی می‌ماند و تأثیرات آن در آثار هنری به شکل‌های مختلف بازتاب می‌یابد. این خشونت به‌عنوان عنصری سرکوبگر در روابط قدرت، دو چهره متضاد فرادست و فرودست را نمایان می‌سازد. رمان «عذراء سنجار» نوشته وارد بدر السالم، به نسل‌کشی ایزدیان در سال ۲۰۱۴ توسط داعش پرداخته و به‌عنوان یکی از نخستین تلاش‌های ادبی برای بازنمایی وضعیت ایزدیان در این نسل‌کشی شناخته می‌شود. گستردگی خشونت و تجاوزات علیه ایزدیان به تم اصلی تعدادی از رمان‌نویسان عرب تبدیل شد. این پژوهش با بهره‌گیری از روش توصیفی - تحلیلی، به بازنمایی و تحلیل ابعاد مختلف خشونت داعش علیه ایزدیان از منظر اسلاوی ژیژک پرداخته و تلاش کرده است تا نشان دهد لایه‌های مختلف خشونت چگونه در رمان «عذراء سنجار» بازنمایی شده‌اند. ژیژک بر ابعاد پنهان خشونت تأکید دارد و خشونت آشکار را نتیجه خشونت پنهان می‌داند. خشونت ساختاری، ایدئولوژیک و فرهنگی نیز، از جمله ابعاد پنهان خشونت هستند که می‌توانند به خشونت آشکار منجر شوند. پژوهش بیانگر این حقیقت است که داعش با توجیهات مذهبی و فلسفهٔ «هدف وسیله را توجیه می‌کند»، خشونت‌های کنشگرانه خود را اعمال می‌کند که نتیجه تعامل خشونت‌های کنش‌پذیرانه و سیستمی است. داعش با استفاده از خشونت‌های اسطوره‌ای، نظم مورد نظر خود را برقرار کرده و جنایات بی‌شماری مرتکب می‌شود. نظریه ژیژک نشان می‌دهد که خشونت داعش تابعی از خشونت سیستمی ناشی از سرمایه‌داری جهانی و تعاملات پیچیده اجتماعی، اقتصادی و سیاسی است.

مشاهده مقاله

تیپ شناسی اختلال شخصیت خودشیفته در داستان های هزارو یک شب با تاکید بر نظریه تئودور میلون

شهلا شکیبایی فر

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 19 تیر 1404

https://doi.org/10.22059/jalit.2025.392775.612944

چکیده

داستان‌های عامیانه و افسانه‌ای هزارویک‌شب، آرزوهای پنهان و حالات شناختی‌رفتاری توده‌های مردم را تصویر می‌کنند؛ از این رهگذر با ضمیر ناهشیار ارتباط تنگاتنگی دارند، محتویات آن را نمایان می‌سازند ... بیشتر داستان‌های عامیانه و افسانه‌ای هزارویک‌شب، آرزوهای پنهان و حالات شناختی‌رفتاری توده‌های مردم را تصویر می‌کنند؛ از این رهگذر با ضمیر ناهشیار ارتباط تنگاتنگی دارند، محتویات آن را نمایان می‌سازند و منبع ارزشمندی برای مطالعات روان‌شناختی به شمار می‌روند. خودشیفتگی از مهم‌ترین اختلالات روانی است که در جای‌جای داستان‌ها نمود یافته‌است. این اختلال که در طبقۀ B آسیب‌های روانی ده‌گانه قرار دارد با سه ویژگی‌ اصلی خودبرتربینی، فقدان همدلی و نیاز به تحسین شناخته می‌شود. در خصوص تبیین خودشیفتگی و سطوح متعدد آن، الگوی تیپ‌شناسی میلون از جامع‌ترین و کامل‌ترین نظریات است. نظر به آنکه این الگو در شناخت بهتر شخصیت‌ها وحالات روانی آن‌ها راه‌گشا خواهد بود در این جستار بدان استناد شده‌است؛ براین‌اساس هدف از انجام پژوهش حاضر آن است که در اثر یاد شده با تکیه بر روش توصیفی‌تحلیلی و بر مبنای آراء میلون، لایه‌های گوناگون خودشیفتگی، کارکرد این لایه‌ها و میزان هم‌گرایی رفتار شخصیت‌های خودشیفته با یافته‌های نظریۀ مورد بحث تبیین گردد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که این اختلال در داستان‌های هزارو یک‌شب دارای چهار سطح است؛ جبرانی، غیراخلاقمند، عاشق‌نما و نخبه‌گرا. سطوح یاد شده در تبیین امیال ناهشیار شخصیت‌ها، پیشبرد عناصر روایی و بازنمایی ارتباط میان ادبیات و جامعه نقش بسزایی دارند؛ براین‌اساس از کارکرد ادبی، روان‌شناختی و جامعه‌شناختی برخوردار هستند. حالات روانی شخصیت‌های خودشیفته با دو اصل اساسی نظریۀ میلون یعنی، چندلایگی و امتزاج با سایر آسیب‌های روانی، همگرایی داشته و این اصول را اثبات می‌کند.

مشاهده مقاله

نگاهی به شعر بشری البستانی در چارچوب نظریه دریافت

عسگر بابازاده اقدم؛ حسین تکتبار فیروزحایی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 25 مرداد 1404

https://doi.org/10.22059/jalit.2025.397722.612983

چکیده

مقاله حاضر به بررسی تعابیر مجازی به عنوان ابزاری شکلی در شعر بشری البستانی می‌پردازد و در چارچوب نظریه دریافت، این‌گونه تعابیر را به عنوان ابزاری جهت فهم عمیق‌تر شعر و ارتباطات فرهنگی مورد تحلیل قرار ... بیشتر مقاله حاضر به بررسی تعابیر مجازی به عنوان ابزاری شکلی در شعر بشری البستانی می‌پردازد و در چارچوب نظریه دریافت، این‌گونه تعابیر را به عنوان ابزاری جهت فهم عمیق‌تر شعر و ارتباطات فرهنگی مورد تحلیل قرار می‌دهد. نظریه دریافت، که تأکید بر نقش فعال خواننده در تجزیه و تحلیل متن دارد، بر این اصل بنا شده است که معانی نه‌تنها در متن بلکه در تعاملات خواننده با آن ایجاد می‌شوند. گفتار حاضر به بررسی تأثیر تعابیر مجازی بر عواطف و تجارب انسانی می‌پردازد و همچنین اهمیت آنها را در انتقال پیغام‌های عمیق اجتماعی و فرهنگی مورد توجه قرار می‌دهد.ضرورت این پژوهش به دلیل کمبود مطالعات جامع در حوزه تأثیر تعابیر مجازی بر فرآیندهای ادبی و فرهنگی در شعر معاصر عربی ومشخصا شعر بشری البستانی است. لذا تلاش دارد تا با استفاده از متدولوژی‌های کیفی و تحلیلی، بازتاب تعاملات فرهنگی و اجتماعی را در شعر البستانی روشن نماید. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که تعابیر مجازی در شعر بستانی به مثابه موتور محرکه‌ای برای ایجاد دلالت‌های عمیق و متنوع عمل کرده و به بازسازی معنای اجتماعی و فرهنگی کمک می‌کند.همچنین با تحلیل دلالت‌های عاطفی، تصویری و اجتماعی در شعر بشری البستانی مشخص گردید که شاعر با بهره‌گیری از تعابیر مجازی، توانسته است به شناسایی و برجسته‌سازی مضامین مهمی همچون هویت ملی، زنانگی و ناتوانی‌های اجتماعی بپردازد.

مشاهده مقاله

تمثیل المجتمع وإعادة تشکیله فی قصیدة «مدارات أورکسترا الحرب المئة سنة الإسلامیة – الإسلامیة؟» لأدونیس: مقاربة تحلیلیة وفق منهج فیرکلاف

رجاء ابوعلی؛ امیر مسگر

دوره 17، شماره 4 ، اسفند 1404، ، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jalit.2025.395006.612960

چکیده

شهد الشعر العربی فی العقود الأخیرة تحوّلاً عمیقًا فی بنیته ووظیفته، حیث لم یعُد مجرّد وسیلة للتعبیر الجمالی أو الذاتی، بل أصبح خطابًا مرکزیًّا لمساءلة الواقع، وکشف البُنى الخفیّة للسلطة، وتمثیل التوترات ... بیشتر شهد الشعر العربی فی العقود الأخیرة تحوّلاً عمیقًا فی بنیته ووظیفته، حیث لم یعُد مجرّد وسیلة للتعبیر الجمالی أو الذاتی، بل أصبح خطابًا مرکزیًّا لمساءلة الواقع، وکشف البُنى الخفیّة للسلطة، وتمثیل التوترات الحضاریة والسیاسیة التی تمزّق المجتمعات العربیة. وفی هذا الإطار، تبرز تجربة الشاعر أدونیس بوصفها نموذجًا متقدّمًا للشعر الحداثی الذی لا یکتفی بالتمثیل، بل ینخرط فی تفکیک البنى الثقافیة والإیدیولوجیة السائدة وإعادة إنتاجها على نحو تأویلیّ نقدیّ. تُعدّ قصیدته «مدارات أورکسترا الحرب المئة سنة الإسلامیة – الإسلامیة؟» مثالًا دالًا على هذا المسعى، إذ تعکس صراع الذات مع منظومات الهیمنة، وتحاول تأسیس أفق شعریّ یعید تشکیل العلاقة بین الإنسان والتاریخ والهویة.ینطلق هذا البحث من إشکالیة أساسیة مفادها: کیف یُسهم الخطاب الشعری فی هذه القصیدة فی إعادة تشکیل الوعی الجمعی والهویات الثقافیة فی العالم العربی، بعیدًا عن التمثیلات النمطیة والتکرار الإیدیولوجی؟ ومن هذا المنطلق، یسعى البحث إلى استکشاف الأدوات الشعریة والرمزیة التی یعتمدها النص لخلق خطاب مغایر یتقاطع مع مفاهیم السلطة، والذات، والواقع، عبر رؤیة نقدیة تتجاوز الظاهر السیاسی إلى الباطن الرمزی. اعتمد البحث منهج التحلیل النقدی للخطاب کما طوّره نورمان فیرکلاف، من خلال المراحل الثلاث: الوصف، التفسیر، التبیین، للکشف عن آلیات تشکّل المعنى داخل النص، وعلاقته بالسیاقات الاجتماعیة والثقافیة والسیاسیة المحیطة. وقد أظهرت نتائج البحث أنّ الخطاب الشعری فی هذه القصیدة لا یعکس الواقع فحسب، بل یعید إنتاجه عبر صور واستعارات تمارس فعل المقاومة الرمزیة، وتفتح المجال أمام وعی جدید یتجاوز الانغلاق، ویطرح إمکانات نقدیة لتفکیک السلطة وتحریر الذات من قیود الخطاب السائد.الخطاب الشّعری، أدونیس، التّحلیل النّقدی للخطاب، الشّعر الحدیث.

مشاهده مقاله

التحلیل النفسانی للشخصیات فی مسرحیة «سلام الأم» لفاطمةعبد الله علی أساس نظریة جوردون ألبورت

عیسی زارع درنیانی؛ علی اسودی

دوره 17، شماره 4 ، اسفند 1404، ، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jalit.2025.394750.612958

چکیده

یعتبر تصویر الشخصیات عنصراً مهمّاً فی العمل الأدبی خاصةً المسرحیة، لأنَّ الکاتب یستطیع أن یصوّر الشخصیات فی المسرحیة للمخاطب ببراعةٍ وکفاءةٍ. إذا أردنا أن نقیس ونقیّم هذه الشخصیات بشکل دقیق، فلابدّ ... بیشتر یعتبر تصویر الشخصیات عنصراً مهمّاً فی العمل الأدبی خاصةً المسرحیة، لأنَّ الکاتب یستطیع أن یصوّر الشخصیات فی المسرحیة للمخاطب ببراعةٍ وکفاءةٍ. إذا أردنا أن نقیس ونقیّم هذه الشخصیات بشکل دقیق، فلابدّ أن نستخدم نظریات الشخصیة فی علم النفس؛ من أشهرها نظریة جوردون ألبورت للشخصیة التی تُقسّم الشخصیات إلى سمات رئیسیة، ومرکزیة، وثانویة. هذه السمات کمدخل لشخصیة سلیمة وناضجة ذات خصائص تنعکس فی المسرحیة وتتضمن عناصرتوسیع مفهوم الذات، والتواصل الحمیمی مع الآخرین، والأمن العاطفی، والإدراک الواقعی، والمهارات والواجبات، وصورة الذات الحقیقیة، وفلسفة الحیاة الموحدة التی تُلخص إدراکنا لأفعالهم وسلوکهم. یهدف هذا البحث إلى التحلیل النفسانی للشخصیات فی مسرحیة "سلام الأم" لفاطمة عبد الله، استناداً إلى نظریة جوردون ألبورت، باستخدام منهج الوصفی التحلیلی القائم على تحلیل المضمون. تشیر نتائج الدراسة إلى أن تُمثل فی المسرحیة السمات الرئیسیة، مثل جرأة وشجاعة إبنی أمینة وزوجها، والسمات المرکزیة، مثل هشة النفس لأمینة، والسمات الثانویة، مثل غضب زینب خطیبة عبد الله. وقد صور المؤلف عناصر الشخصیة السلیمة والناضجة مثل توسیع مفهوم الذات: معیل عباس وجهادیته، والتواصل الحمیمی مع الآخرین: تعاطف مسعود مع أخته أمینة ، الأمن العاطفی: عدم ذهاب أحمد إلى الحرب وإحترام والدتها بسبب قلقها لما حدثت لها من قبل، الإدراک الواقعی:انضمام أمینة للمقاومة فی نهایة المسرحیة، المهارات والواجبات: تمریض أمینة، صورة الذات الحقیقیة: شجاعة وجرأة إبنی أمینة وزوجها الشهید، فلسفة الحیاة الموحدة: حریة شخصیات المقاومة.

مشاهده مقاله

عملیات الوظیفة التجربیة فی النحو النظامی عند مایکل هالیدی وقصدیة المؤلف؛ سورة الأنفال نموذجا

زهراء دهان؛ عیسی متقی زاده؛ خلیل پروینی

دوره 17، شماره 4 ، اسفند 1404، ، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jalit.2024.377089.612839

چکیده

نظریة هالیدی الوظیفیة هی من النظریات المهمة فی الرؤیة النظامیة، والمعنى عند هالیدی ینقسم إلى ثلاثة أقسام یکمل کل قسم الآخر وعبر عنها هالیدی بالوظائف الثلاث للغة ألا وهی: الوظیفیة التجربیة، والوظیفة ... بیشتر نظریة هالیدی الوظیفیة هی من النظریات المهمة فی الرؤیة النظامیة، والمعنى عند هالیدی ینقسم إلى ثلاثة أقسام یکمل کل قسم الآخر وعبر عنها هالیدی بالوظائف الثلاث للغة ألا وهی: الوظیفیة التجربیة، والوظیفة التواصلیة والوظیفة النصیة. ففی الوظیفة التجربیة نحن نعبر عن تجاربنا بالنسبة إلى الواقع الخارجی وتصبح اللغة کمرآة للحیاة، فتعد الوظیفة التجربیة من الوظائف التی تمثل لنا النموذج التجربی المصغر والمجرب للواقع الخارجی، ولکن هل للمؤلف دور فی بیان قصدیته بالنسبة إلى هذا الواقع؟ الأمر المهم فی اتجاه هالیدی هو مسألة الاختیار بین المعانی المختلفة؛ أی إنه فی استخدامه للغة یعتقد بأهمیة الإمکانیات اللغویة التی تتیحها اللغة نفسها وهی ترجع إلى المؤلف/الکاتب الذی یختار معنى بدل معنى من بین الإمکانیات غیر المحدودة والمتعددة للغة حسب النص الذی یدونه، فکما یرى هالیدی إن إمکان اللغة هو إمکان المعنى. ولهذا تسعى هذه الدراسة إلى أن تحلل العملیات الست من الوظیفة التجربیة فی سورة الأنفال وتبیین موقف المؤلف ودوره من اختیار نوعها، لأن معنى النص ومحتواه دخیل فی اختیار نوع العملیات الست؛ أی (المادیة، والذهنیة، والعلاقیة، والسلوکیة، والکلامیة، والوجودیة). والسؤال المطروح فی هذه الدراسة هو: ما هی أکثر العملیات توظیفاً وأقلها ومدى فاعلیتها لبیان قصدیة المؤلف فی سورة الأنفال؟ ومنهج البحث فی هذا المقال الوصفی التحلیلی هو تحلیل سورة الأنفال وفق الوظیفة التجربیة عند هالیدی وتطبیق عملیاتها الست على السورة للکشف عن علاقتها مع قصدیة المؤلف ودوره فی اختیار العملیات ومعانیها. وقد توصلت الدراسة إلى أن العملیة المادیة تحتوی على أعلى نسبة للتوظیف بالنسبة إلى باقی العملیات؛ إذ کان عدد التکرار یصل إلى 40 بالمائة بالنسبة إلى باقی العملیات فی هذه السورة وهذا یبین العقلیة المادیة للمجتمع الجاهلی الذی یقبل الواقع الملموس أکثر من التجریدی، وأما بالنسبة إلى المخاطب المعاصر فتوظیف هذه العملیة هنا یسهل علیه استحضار الصورة الحربیة وتمثیل الواقع التاریخی وإن مر علیه زمن یتعدى 1400 عام، فتنبثق الحیاة أمامه وترتسم له الصورة

مشاهده مقاله

فضاء الزمن الشعری فی شعر فاضل إبراهیم الحمدانی على أساس نظریة جیرار جینیت

صکر احمد خلف؛ حسن سرباز؛ هادی رضوان

دوره 17، شماره 4 ، اسفند 1404، ، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jalit.2025.389017.612914

چکیده

إن "الفضاء الشعری"، أی العالم الذی یبنیه الشاعر، یتکون من عناصر متعددة ومتشابکة، یحتل فیها الزمن مکانة مرموقة، إذ یتجسد فیه الماضی والحاضر والمستقبل فی تداخل فرید وله بُعد فنی یمکّن الشاعر من استکشاف ... بیشتر إن "الفضاء الشعری"، أی العالم الذی یبنیه الشاعر، یتکون من عناصر متعددة ومتشابکة، یحتل فیها الزمن مکانة مرموقة، إذ یتجسد فیه الماضی والحاضر والمستقبل فی تداخل فرید وله بُعد فنی یمکّن الشاعر من استکشاف أعماق النفس البشریة، والتعبیر عن رؤاه. عندما یبدأ الشاعر بصیاغة قصیدته، فإنه یرسم لوحة زمنیة خاصة به، مستحضرًا ذکریات الماضی، أو معایشًا لحظة الحاضر بتفاصیلها الحسیة والوجدانیة، أو متطلعًا إلى المستقبل بتوجس أو أمل. هذه الأبعاد الزمنیة المتعددة، بتفاعلها وتداخلها، تمنح الشعر عمقًا وغنىً، وتتیح للقارئ أن یعیش تجربة شعریة متکاملة الأبعاد. ویهدف هذا البحث مستفیدا من المنهج الوصفی - التحلیلی إلى دراسة فضاء الزمن الشعری فی شعر فاضل ابراهیم الحمدانی علی أساس نظریة جیرار جینیت السردیة. وتشیر نتائج البحث إلى أن البنیة الزمنیة فی شعر الحمدانی تتمیز بطابعها الخطی (التتابعی) والتفاعلی (غیر الخطی)، حیث یتقاطع الزمن الخارجی، المرتبط بالوقائع الملموسة والأحداث التاریخیة، مع الزمن الداخلی، المرتبط بالوعی الذاتی للشاعر وانفعالاته وتأملاته. لتحقیق هذه البنیة الزمنیة المرکبة، یوظف الحمدانی بمهارة مجموعة من التقنیات السردیة. یستخدم تقنیة الاسترجاع لتوثیق التجارب الإنسانیة، واستحضار أحداث الماضی، وإبراز تأثیرها فی الحاضر. کما یستخدم تقنیة الاستباق للتعبیر عن مکنونات ذاته، والتلمیح إلى ما قد یحمله المستقبل من آمال أو مخاوف. بالإضافة إلى ذلک، یوظف الحمدانی الوقفات الوصفیة والحوار لإبطاء وتیرة السرد، ولتسلیط الضوء على التفاصیل الدقیقة، وإبراز الصراعات النفسیة والعاطفیة. ومن ناحیة أخرى، یستخدم تقنیتی الحذف والتلخیص لتسریع وتیرة السرد، وتکثیف فترات زمنیة طویلة، مما یساعد فی تقدیم أفکار مرکزة ومؤثرة فی حیز لغوی محدود. تتجلى هذه التقنیات الزمنیة بوضوح فی شعر الحمدانی من خلال استعادته لذکریاته مع الحبیبة، والأحداث التی شاهدها فی وطنه إبان فترة الاحتلال الأمریکی للعراق، مبرزًا العلاقة العضویة بین الزمن والشعور بالانتماء والهویة.

مشاهده مقاله

سیمیائیة الشخصیة فی روایة غایب لبتول الخضیری وفقا لنظریة فیلیب هامون

الهام جرفی؛ نعیم عموری

دوره 17، شماره 4 ، اسفند 1404، ، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jalit.2024.376700.612828

چکیده

الملخصالروایة هی جنس أدبی نثری طویل یعتمد علی الخیال ویتکون من عناصر ومکونات عدة، هذه العناصر تترابط فیما بینها ضمن علاقات معینة؛ أحد هذه العناصر والمکونات هو عنصر الشخصیة personage)) الذی یُعدّ عنصراً محوریاً ... بیشتر الملخصالروایة هی جنس أدبی نثری طویل یعتمد علی الخیال ویتکون من عناصر ومکونات عدة، هذه العناصر تترابط فیما بینها ضمن علاقات معینة؛ أحد هذه العناصر والمکونات هو عنصر الشخصیة personage)) الذی یُعدّ عنصراً محوریاً ومکوناً أساسیاً فی کل سرد، بحیث لا یمکن تصور روایة بدون شخصیات. ولأهمیة هذا الموضوع درسنا الشخصیات وأنماطها المختلفة فی روایة «غایب» للکاتبة العراقیة بتول الخضیری وفقا لنظریة الناقد والمنظر الفرنسی فیلیب هامون حول سیمیائیة الشخصیة التی تستند علی أربعة مبادیء: أولا: أنواع الشخصیات وقد صنفها هامون إلی ثلاث فئات، هی الشخصیات المرجعیة والشخصیات الإشاریة والشخصیات الإستذکاریة ثانیا: مدلول الشخصیة ثالثا: مستویات توصیف الشخصیة رابعا: دالّ الشخصیة. تشیر نتایج البحث الذی تمَّ وفق المنهج الوصفی- التحلیلی، إلی أنّ شخصیات هذه الروایة هی شخصیات إشاریة استخدمتها الکاتبة للتعبیر عن أفکارها؛ فقد عرضت من خلال هذه الشخصیات واقع العراق السیاسی والإقتصادی والإجتماعی فی فترة الحروب والحصار المفروض؛ وأیضا نستطیع أن نعدها شخصیات اجتماعیة لأن لکل واحد منها دوره الإجتماعی فی المجتمع العراقی آنذاک. یتمّ التعبیر عن مدلول الشخصیات ومستواها الوصفی من خلال تقدیم بطلة القصة لها. بذلت الکاتبة اهماماً بالغاً لتزوید القاریء بالمستوی الفکری والعقلی للشخصیات وأیضاً بخصائصها الجسدیة والنفسیة والإجتماعیة؛ لقد تمّ اختیار الکاتبة لأسماء الشخصیات عن وعی تام ولم یکن اعتباطیاً بل حقق مقروئیته علی مدار النص.الکلمات المفتاحیة: الروایة، سیمیائیة الشخصیة، بتول الخضیری، غایب

مشاهده مقاله

البنیویة التکوینیة فی قصة "أعبر سکک الحارة ونایی فی جیبی" للکاتب العمانی حمد المخینی على ضوء نظریة لوسیان غولدمان

عذرا دریس؛ محمد جواد پورعابد؛ ناصر زارع؛ رسول بلاوی؛ علی خضری

دوره 17، شماره 4 ، اسفند 1404، ، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jalit.2023.347439.612577

چکیده

البنیویة التکوینیة فی قصة "أعبر سکک الحارة ونایی فی جیبی" للکاتب العمانی حمد المخینیعلى ضوء نظریة لوسیان غولدمانعذرا دریسطالبة دکتوراه فی قسم اللغة العربیة وآدابها بجامعة خلیج فارس محمدجواد ﭘورعابدأستاذ ... بیشتر البنیویة التکوینیة فی قصة "أعبر سکک الحارة ونایی فی جیبی" للکاتب العمانی حمد المخینیعلى ضوء نظریة لوسیان غولدمانعذرا دریسطالبة دکتوراه فی قسم اللغة العربیة وآدابها بجامعة خلیج فارس محمدجواد ﭘورعابدأستاذ مشارک فی قسم اللغة العربیة وآدابها بجامعة خلیج فارس ناصر زارعأستاذ مشارک فی قسم اللغة العربیة وآدابها بجامعة خلیج فارس رسول بلاویأستاذ فی قسم اللغة العربیة وآدابها بجامعة خلیج فارس علی خضریأستاذ مشارک فی قسم اللغة العربیة وآدابها بجامعة خلیج فارس الملخصالسوسیولوجیا علم یدرس المجتمعات البشریة وتأثّراتها بما یدور فیها من أحداث، وعلاقة الأدب بالمجتمع علاقة متقابلة أی یتأثر الأدب بالمجتمع وبالعکس. خضعت سوسیولوجیا الأدب للعدید من التحوّلات والتطوّرات منذ ظهورها، ومن ضمن النظریات التی أسهمت فی هذا التطوّر هی نظریة لوسیان غولدمان التی عُرفت بـ "البنیویة التکوینیة". ثمة کثیر من الأدباء الذین أقبلوا على مجتمعاتهم ووقائعها، والکاتب العمانی حمد المخینی کذلک لم یتفاد قضایا مجتمعه بل تناولها فی نصه بشتّى أنواعها.انتهجت هذه الدراسة المنهج الوصفی-التحلیلی فی بحثها عن البنیویة التکوینیة فی قصة "أعبر سکک الحارة ونایی فی جیبی"، وهی فی صدد نقد القصة على أساس مقوِّمات هذه النظریة. وأمّا أهم المحاور التی تدور حولها الدراسة فهی: البنیویة التکوینیة عند غولدمان، والنقد البنیوی التکوینی لقصة "أعبر سکک الحارة ونایی فی جیبی"، ومرحلة الفهم، ومرحلة التفسیر. وفی نهایة المطاف توصّلت الدراسة إلى بعض النتائج وهی: أنَّ رؤیة العالم فی القصة فقد تتجلّى بواسطة الوعی الممکن للراوی/الشاب، حیث یطمح للوصول إلى حلمه وتحقیق هذا الحلم وإن کان هناک من یخالفه، وأنَّ القضایا التی تطرّق إلیها الکاتب هی التقالید الاجتماعیة المؤثرة فی تصرفات الجماعات، والعنف الأسری أو الأبوی ضد الزوجة والأبناء، والمعتقدات الخرافیة. الکلمات الدلیلیة: البنیویة التکوینیة، القصة القصیرة، الأدب المعاصر العمانی، لوسیان غولدمان، حمد المخینی.

مشاهده مقاله

تمظهرات الترمیز الصوفی بالحروف والأعداد والأشکال فی روایات الکاتب المغربی عبد الإله بن عرفة (ثلاثیة جبل قاف، بحر نون، وبلاد صاد أنموذجاً)

جمال طالبی قره قشلاقی؛ محمد کلاشی؛ محمد مهدی روشن چسلی

دوره 17، شماره 4 ، اسفند 1404، ، صفحه 1-1

https://doi.org/10.22059/jalit.2024.382442.612870

چکیده

تتمیّز روایات عبد الإله بن عرفة الروائی المغربی بکثرة توظیف رمزی للحروف والأعداد والاشکال، وتجربته الروائیة دراسة نورانیة لفهم العلاقات بین الکلمات والأشکال وما یقابلها أعداداً بحساب الجمّل کرموز ... بیشتر تتمیّز روایات عبد الإله بن عرفة الروائی المغربی بکثرة توظیف رمزی للحروف والأعداد والاشکال، وتجربته الروائیة دراسة نورانیة لفهم العلاقات بین الکلمات والأشکال وما یقابلها أعداداً بحساب الجمّل کرموز فلسفیة صوفیة، وهو فی کلّ ذلک متأثّر بمحیی الدین ابن عربی فی کتابه الفتوحات المکیة وفق رؤیته الصوفیة للعالم. ومن بین اثنتی عشرة روایة عرفانیة أنجزها ابن عرفة منذ بدایات الألفیة الثالثة، تتمیّز ثلاثیته جبل قاف، وبحر نون وبلاد صاد بامتصاص مرجعیتها الفکریة من التراث الصوفی وأعلامه خاصة ابن عربی فی کینونة الوجود الإنسانی والذات الإلهیة المطلقة وإعادة بثّها فی موقف روائی جدید، إذ هی ملیئة بالحروف والأعداد والأشکال ذات دلالات عرفانیة وصوفیة تأتی فی تفاعل مستمرّ مع الفکرة السابقة. هذه الدراسة تسعى بمنهجها الوصفی والتحلیلی تتبّع رمزیة الأعداد والحروف والأشکال وفکّ شفراتها وفق آراء الصوفیین خاصة فکرة محیی الدین بن عربی فی وحدة الوجود الذی یعدّ المؤثّر الأول فی تفکیر عبد الإله بن عرفة. توصلت الدراسة فی نهایة مطافها إلى أنّ الحروف والأشکال والأعداد قد تجاوزت فی ثلاثیة ابن عرفة عن معانیها المعجمیة وأضفى الروائی علیها وهجاً روحیاً بما یتناسب الفکرة الصوفیة. اقتبس ابن عرفة عناوین روایاته الثلاثة عن الحروف المقطعة القرآنیة للتدلیل على فکرة الحروف عند الصوفیة بأنّه سرّ إلهی یهدف إلى معرفة الله ومشاهدته. کرّر الروائی فی روایاته الثلاثة بعض أعداد مثل سبعة، اثنی عشر، أربعة، وأربعین فی أکثر من موقف سردی لیتناصّ مع الآیات القرآنیة التی تتحدّث عن الخلق. کما کرّر مرّات عدیدة شکلی المربع والدائرة للترمیز على الجهات الأربعة والتصوّر الدائری للوجود من منظور ابن عربی.

مشاهده مقاله

خوانشی نقادانه بر رمان شتاء العائلة اثر علی بدر با رویکرد زنانه

زینه عرفت پور؛ زهرا ایوری

دوره 17، شماره 3 ، شهریور 1404، ، صفحه 21-42

https://doi.org/10.22059/jalit.2024.373463.612804

چکیده

جنبش فمینیسم در قرن نوزدهم به دنبال مبارزات زنان اروپایی برای به دست آوردن آزادی‌های بیش‌تر و حقوق مدنی ایجاد شد و به تدریج گسترۀ بیش‌تری یافت. این جنبش و تبعات آن مانند هر دگرگونی دیگری، به ... بیشتر جنبش فمینیسم در قرن نوزدهم به دنبال مبارزات زنان اروپایی برای به دست آوردن آزادی‌های بیش‌تر و حقوق مدنی ایجاد شد و به تدریج گسترۀ بیش‌تری یافت. این جنبش و تبعات آن مانند هر دگرگونی دیگری، به ادبیات نیز راه پیدا کرد و نویسندگان و شاعران دغدغه مند در آثار خود، به فراخور حال خود، به طرح مسائل زنان و حمایت از حقوق آن‌ها پرداختند. یکی از این نویسندگان، علی بدر رماننویس عراقی است که در رمانهای خود از جمله رمان «شتاء العائلة» به مشکلات و مسائل زنان میپ ردازد. در این پژوهش، رمان «شتاء‌العائله» با تکیه بر روش توصیفی- تحلیلی و برمبنای گرایش اول نقد فمینیستی یعنی جلوۀ زنان در آثار مردان، بررسی شده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که علی بدر در کنار برجسته کردن نقش زن و ویژگی های زنانۀ او، جامعۀ مردسالار را نیز به طور غیر مستقیم به چالش می کشد. او از طریق ترسیم دو شخصیت زنانه (عمه و برادرزاده)،از یک سو می کوشد محدودیت های زنان را در کشور عراق در دهۀ شصت و هفتاد به تصویر کشد و از سوی دیگر در جریان حوادث رمان، از زنان و حقوق زنان دفاع نماید و بر تحصیل و آموزش دختران و زنان، استقلال زنان و قدرت زنانه تأکید کند و از همه مهم تر، علی بدر در این رمان، بی هویتی زنان و دگرجنس خواهی اجباری را در فضای جامعۀ مردسالار عراق، زیر سؤال می برد.

خوانش آزادی و شگردهای مقابله با اضطراب ناشی از آن در دو رمان «زهراللّیمون و قصص أخرى» علاء الدیب و «تلک الرائحة» صنع الله ابراهیم بر اساس نظریۀ اروین دیوید یالوم

مسعود سلمانی حقیقی؛ عباس گنجعلی؛ سید مهدی نوری کیذقانی

دوره 17، شماره 3 ، شهریور 1404، ، صفحه 43-62

https://doi.org/10.22059/jalit.2024.377869.612836

چکیده

نقد روانکاوی یکی از شاخه‌های نقد ادبی است که در تحلیل و ارزیابی متون به خصوص متون ادبی نظیر رمان و داستان کاربرد دارد. یکی از نظریه‌پردازان این حوزۀ اروین دیوید یالوم است. او در تئوری روان درمانی خود ... بیشتر

تحلیل شعر در نظریۀ جهان‌های متن بر پایۀ نظریۀ ورث (مطالعه موردی قصیدۀ «الخیول» أمل دنقل)

صلاح الدین عبدی

دوره 17، شماره 3 ، شهریور 1404، ، صفحه 63-88

https://doi.org/10.22059/jalit.2024.377989.612837

چکیده

نظریۀ جهان های متن الگوی پردازش زبانی انسان است و تنها به مطالعۀ کل متن اکتفا نکرده، بلکه به بررسی بافتهای پیرامون تولید و تعبیر متن نیز می پردازد. فرض اصلی در این نظریه مبنی بر این است که انسان، ... بیشتر نظریۀ جهان های متن الگوی پردازش زبانی انسان است و تنها به مطالعۀ کل متن اکتفا نکرده، بلکه به بررسی بافتهای پیرامون تولید و تعبیر متن نیز می پردازد. فرض اصلی در این نظریه مبنی بر این است که انسان، گفتمان را از طریق باز نمایی هایی ذهنی پردازش و درک می کند.این نظریه به ترتیب متشکل از جهان گفتمان، جهانهای متن با دو مؤلفۀ عناصر جهان ساز و گزاره های نقش گستر میباشد و جهانهای زیر شمول که خود متشکل از جهان زیر شمول اشارهای، نگرشی و معرفتی است. هدف از انجام پژوهش حاضر، شناسایی سازه‌های سازنده شعر «الخیول» اثر أمل دنقل، شاعر مصری که به عنوان امیرالشعرای انکار شناخته می‌شود، می‌باشد. این پژوهش براساس روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از رویکرد نظریه جهان‌های متن پل ورث و نظریه تکمیلی آن توسط استاک‌ول و گاوینز انجام می‌شود. یافته های پژوهش نشان میدهد در جهان گفتمان، فحوای قصیده با نوعی تمسخر و تناقض همراه است و شیوۀ گفتمان، گزنده و سرزنشی است و در زمینۀ جهانهای متن، عناصر جهان ساز شخصیت و شیء، اسب است و زمان فاعلیت اصلی دارد که در گذشته و حال در نوسان است و در زمینه گزاره های نقش گستر جهانهای خرد در درون جهانی کلان درونه گیری شده که با امر و دستور همراه است و هیچ نوع گسستی در این جهان ها مشاهده نشده است.جهانهای زیر شمول از نوع اشارهای آن بیشتر گذشته سپس به زمان حال تغییر موضع داده و بسامد جهان زیر شمول نگرشی، جهان هدف ها است وجهان معرفتی چندان بروز و ظهور ندارد.

دوره 17 (1404)

دوره 16 (1403)

دوره 15 (1402)

دوره 14 (1401)

دوره 13 (1400)

دوره 12 (1399)

دوره 11 (1398)

دوره 10 (1397)

دوره 9 (1396)

دوره 8 (1395)

دوره 7 (1394)

دوره 6 (1393)

دوره 5 (1392)

دوره 4 (1391)

دوره 3 (1390)

دوره 1 (1388)

موضوعات = برای مشاهده مقالات مرتبط با موضوع، روی نام موضوع کلیک کنید.

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده